Skip to main content

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

See other formats


TURKLER 



CiLT 10 



OSMANLI 

Hasan Celal GAzei. 

Prop. Dr. Kemal Ci^ek 

Prop. Dk. SalIm Koca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 

2002 

ANKARA 



15 



YAYIN KURULU 




t • 



TURKLER 



Yay[n Kurulu Bajfani 

PROr. DR. YUSUF IIALAgOGLU 

tork tarih kurumu bajkani - torklye 

Yayin Danism ant 

PROF. DK. HALtL lNALCIK 

TL'RKtYE / A.B D 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. SUKRU HAF.UK AKAI.IN 

TURK DtL KURUMU BASKANl-TDRKlYE 
PROF. DR. SULEYMAN ALiYARLI 

AZEKBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKlYE 

PROF. DR. ALl BtRINCi 
TORKtYE 

PROF. DR. TINgTIKBEK gOROTEGlN 

KIRGElSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

MACASfSTAN 

PROF. DR. FERlDUN EMECEN 
TURKlYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF, DR. MUSTAFA ISEN 
TURK] YE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.D. 

PROF. DR. EKMELEDDIN iHSANOGLU 
JRCICA BAJKAN] - TURKlYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TURKlYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 

A.B.D. 
PROF. DR. BEG ALI KASIMOV 

OZBEKlSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKlSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 
TURKIVTs 



PROF. DR. §F.RTF MARDIN 
TORKIYEJ a.b.d 



PROF. DR. ERDOGAN MERgiL 
TURKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

INGlLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YASAR OCAK 

TURKlYE 

PROF. DR. ILBER ORTAYLI 

TURKlYE 
PROF. DR. VICTOR OSTAPCIIUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTgU OZONDER 

TURKlYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 

A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B,L>. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TABAKOGLU 

TURKlYE 

PROF. DR. DMlTRl VASlLtEV 

RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDiN YEDIY1LD1Z 

TURKlYE 



16 



DANI§MA KURULU 




Dani^ma Kurulu 
prof. dr. abdulhaluk cay 

BA§KAN-TURKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF, DR. ISMAIL AKA 

TCBKJYE 

PROF. DR. SAKtR AKCA 

Ti/KKJVE 

PROF. DR. ANNAKURBAN A§IROV 

TURKMCNiSTAN 



PROF. DR. ISTVAN FODOR 

MACAR1STAN 

DR. ONER KABASAKAL 

TIKA bA^KAHJ-IURKlY!- 

PROF. DR. EStN KAHYA 

TOEXtYE 

PROF. DR. §ABAN KARATA§ 

■I rHKI-lT. 



PROF. DR. OKTAY ASLANAPA ... PROF. DR. HKE SOO LEE 



Tfl-KIVl-' 

DOC. DR. B. ZAKIR AVSAR 

TURKJY£ 

ALI RIZA BOZKURT 

A.B.D. 

POLAT BULBULOGXU 

TORKSOY DA$KANI-rtZER.BAYCAN 

PROF. DR. GLI.CiN CANDARLIOGLU 

tOekiye 

PROF. DR. EMIN CARIKC1 

TURKIYC 

PROF. DR. NEJAT DIYARBEKJRLi 

rtJRKtYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TUHKiYE 

PROF. DR. SEMAVi EYtCE 

TCjUKiYE 



clumpy ^o : ;f. 

PROF. DR. HEATH W. LOWRV 

A.I; 1) 

PROF. DR. JUSTIN MCCARTHY 

A.B.D. 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PR1T5AK 

A.B.D. 

PROF. DR. MIKKASIM USMANOV 

J.A'LAkiS'lAKi 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TURKtYE 

PROF. DR. ii.YA ZAITSEV 

KUSYA 

NAMIK KEMAL ZEYBEK 

TURKiYE 



PROJE KOORDINATORtj 
OSMAN KARAT'AY 

YURT Dl|I K.OORDINASYON 
SABlHA SUNGUR 

tDARt KOORDINATORLER 

ABDURRAHMAN F.RF.NT / MUSTAFA V. GUZF.L / LUTFU UI.UKUI. 

*■ 
Tercume 

Ba^redaktor Koordinator 

C. GEM OCUZ OZLEM OILMEN 

Re d aktO k ler 

DOC. DR. RAMAZAS GOZEN / DOg. DR. HAMlT ERSOY 

FLNUR AeAYF.V 

MuTERCIMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKER ALE5KEROV / BANL1 BEKTAJ / FAHRl DlKKAYA / NIT.OFF.R EROL 

YKD. DOg. DR. BtLGEHAN ATSIZ GOKDAG / BULENT KENE§ / I§IK KU§CU / NUR§BN OZSOY 

LtLtYE SABIROVA / DR. HARUN TA^KIRAN / BO&AQ BABUR TURNA / ZULFlYE VELtYEVA 

MURAT YA§AR / ALIM YILMAZ 

TtJRKQE REDAKSIYON 

DOC. DR. NLlRETTlN DEMtR / DOC. DR. EMINE YILMAZ / YRD. DOQ. DR BtLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT KOgOK / CtiNUL GOKDEMIR / EARUK GOKCE 

SliKRtTERYA 
SEVAL YAI.IN / AYI.A TEZCAN / CLT.iZAR ALTUNYURT / FATMA ALBAYRAK / BURCU OZDEMlR 



17 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a.e. 


Aym eser 


a.g.e. 


Adi gec;en eser 


a.gja. 


Ad i ge^en makale 


a -g-y- 


Adi gec_en yazma 


AHAW 


Abhandhmgen der Bayerischen 




Akademie der Wissenschaften 


AEMA 


Archlvum Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Ataturk Kultiir Dil ve Tarih Yiiksek 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Sclent iarum Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wi.ssenschafren 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlel Tarih 




Arsivi 


ARMDA 


Azerbaycan RespubJikasi Merkezi 




Devlet Arsivi 


ASG 


Archivio di scato di Genova 


ATASE 


Genelkurmay Bagkanhgi Askeri 




Tarih, Strarejik Etiid Baskanhgi 




Ar§ivi 


AVPRI 


Rnsya Imparaturlugii'nun Di§ 




Polkika Arsjvi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


Ba§bakauhk Arsivi 


BOA 


Bagbakanlik Osmanli Arsjvi 


BSOAS 


Bulletin of" the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe en Soviecique, 




Paris-Lahey 


DGBIT 


Dogus.tari Giinumiize Biiyvik islam 




Tarihi 


DIA 


Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopedisi 


DLT 


Divan-ii Liigati't-Tiirk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiikesi 


DUIT 


Dosya Usuiii Iradeler Tasmfi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkaf-i Humaytin Nezareti 


EI2 


Encyclopedia Islam, I^iden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejcgodnik Tobolskogo Gubemskogo 




Muzcya 


EUM 


Evkaf Umum Mudiirluiju 


FO 


Foreign Office, ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ars,jvi 


h. 


Hicrf 


HH 


Hatt-i Humayun 


IFD 


tktisar Eakiilresi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Iskm Tarih, Sanat ve Ktikiir 




Ara§tirma Merkezi 


lUEF 


Istanbul Univcrskcsi Edebiyat 




Fakiikesi 


ia 


Milli Egitim Bakanhgi, Islam 




Ansiklopedisi 


ID 


irade-j Dahiliye 


IFK 


Iktisar Eakiilresi Mecmuasi 


IMM 


Irade-i Mecks-i Mebusan 


IMV 


Irade-i Meclis-i Vala 



ITED 


Islam Tetkikleri Enstitiisii Dergisi 


JA 


Journal Asiatique 


JAOS 


Journal of American Oriental Society 


JESHO 


Journal of the Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otnaseniya 




(Alman) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyet Entsiklopediyasi 


MD 


Miihimme Defter! 


MDAFA 


Memories de la Delegation 




Archeologique Francaise en 




Afghanistan. 


MGII 


Monumenta German iae Historica 


MM 


Maliyeden Mudewer 


MMZC 


Meclis-i Mebnsan Zabir Ceridesi 


MTM 


Milli Tctebbular Mecmuasi 


MV 


Meclis-i Viikela Mazbaralari 


Nsr. 


Ne^reden 


Op. cit 


Adi gei;en eser 


OTAM 


Osmanli Tarihi Ara^nrma ve 




Uygulama Merkezi Dergisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Letopisei 




(Rusya) 


REI 


Revue des Etudes Islamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKF NAN KR Rakopisniy Eond Narsionalnoy 




Akademii nauk Kirgizskoy 




Respubliki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Selcuklu Ara^tirmalari Dergisi 


SPAW 


Simmgberichre der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


SRIO 


Sbornik Imporatorskogo Russkogo 




Iscoricheskogo Obshchestva (Rusya) 


...SS 


...§er'iye Sicili 


TAD 


Tarih Ara^rirmalan Dergisi 


TAD 


Selcuk Unv H Turkiyat Aras.tirmalari 




Enstitiisii Tilrkiyar Arastirmalarr 




Dergisi 


TD 


Tahrir Defteri 


TDA 


Turk Diinvasi Arasrirmalan 


TDAY-Belleten Turk Dili Arasnrmalan Yilkgi- 




Bclleten 


TDK 


Turk Dil Kurumu 


TDTD 


Turk Dunyasi Tarih Detgisi 


TED 


Tarih Enstitiisii Dergisi 


TH1TM 


Tijrk Hukuk ve Ikeisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadastro Atgivi 


TKAE 


Turk Kultiiruiiii Arastirma Eustitiisu 


TM 


Turkiyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmant Enctiroem Mecmuasi 


TT 


Turkische Turfantexre 


TTK 


Turk Tarih Kurumu 


Tt)ED 


Turk Emografya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi 


ZDMG 


Zeitschrift der Deutschen 




Morgenlaendischen Gesellschaft 



18 



iQJNDEKiLER 



TURKLER 

YAYIN KURULU 
DANI§MA KURULU 
KISALTMALAR 

B. HukukSistemi 24 

Osmanh Hukukunun Genel Yapisi ve i§leyi§i / Prof. Dr. M. Akif Aydm [s. 15-20] 24 

Osmanh Kanunnameleri (Dogu§u, Qe§itleri ve TarihT Seyri) / Prof. Dr. Ahmed 
Akgunduz [s.21-42] 34 

Anayasal Agidan Fatih'in Te§kilat Kanunnamesi / Yrd. Dog. Dr. Osman Kasjkgi [s.43- 
53] 72 

islam Hukukunun Osmanh Devleti'nde Tatbiki: §er'iye Mahkemeleri ve §er'iye 
Sicilleri / Prof. Dr. Ahmed Akgunduz [s. 54-68] 93 

Orneklerle Osmanli'da Ceza Yargilamasi / Dog. Dr. Abdulaziz Baymdir [s. 69-82].... 120 

Osmanhlarda Zina Sugu ve Cezasi / Yrd. Dog. Dr. ismail Acar [s.83-90] 149 

Osmanh Hukukunda Para Cezalan / Dog. Dr. Mustafa Avci [s. 91-106] 164 

C. AskerTTeskilat 199 

Osmanh Deveti'nin Askeri Yapisi / Prof. Dr. Abdiilkadir Ozcan [s.107-121] 199 

Beylikten imaratorluga Osmanh Denizciligi / Prof. Dr. idris Bostan [s. 122-128] 224 

Osmanh Devleti'nin Kurulu§u ve Yenigerilerin Kokeni / Dr. Irina Ye. Petrosyan [s.129- 
135] 236 

Osmanh Barut Uretim Merkezi: Baruthane-i Amire / Dr. Zafer Golen [s. 136-144] 248 

Osmanh imparatorlugu'ndaki Baruthaneler ve Barut imalati /Yrd. Dog. Dr. ibrahim 
Sezgin [s.145-150] 266 

Osmanh Ordulannin ia§e ve ikmali: I. Ahmed Devri iran Seferleri Ornegi /Yrd. Dog. 
Dr. Omeri§bilir[s. 151-158] 278 

Osmanh Askeriyesinde ve AskerTTarihinde Misir'm Yeri / Dog. Dr. Muhammed 
Seyyid [s.159-171] 294 

19 



Osmanh Misin'nda Yerli ve AskerT Unsurlar ve Yenigeriler / Prof. Dr. Jane Hathaway 
[s.172-179] 316 

ELLiYEDiNCi BOLUM a KLASiK DONEMDE OSMANLI TOPLUMU 

Klasik Donem Osmanh Toplumuna Genel Bir Baki§ / Prof. Dr. Bahaeddin Yediyildiz 
[s.183-215] 330 

A. Osmanh Toplumunda Millet Sistemi ve Ho§gdrii 393 

Osmanh imparatorlugu'nda Millet Sistemi / Prof. Dr. ilber Ortayh [s. 216-220] 393 

Osmanhlarda Hosgorii / Prof. Dr. Ziya Kazici [s.221-232] 400 

Osmanh imparatorlugu'nda Ermeniler / Prof. Dr. Nejat Goyunc [s. 233-250] 421 

Osmanh imparatorlugu'nda Yahudiler / Prof. Dr. Sabri Surgevil [s. 251 -260] 461 

islam? Gelenek ve Osmanh Milletler Hukuku / Prof. Dr. Viorel Panaite [s. 261-267] ..471 

B. Osmanh Toplum Yapismdan Kesitler 490 

Evliya Celebi Seyahatnamesi Isiginda Osmanh Toplum Hayati / Prof. Dr. Robert 
Dankoff [s.268-291] 490 

Osmanh Toplumsal Yapisi ve Sivil Toplum / Dog. Dr. Ahmet Cihan - Dog. Dr. ilyas 
Dogan [s.292-314] 532 

Bir Aile ve Hizmet Muessesesi Olarak Osmanh'da Harem / Prof. Dr. Ahmed Akgiindiiz 
[s.31 5-347] 572 

Tokat Orneginde XVII. Yuzyihn ilk Yansinda Osmanh Sosyal Yapismdaki Buhran / Dr. 
Ali Agikel [s.348-358] 634 

XVII. Yiizyil Osmanh Toplumunda Sosyal iliskiler / Dr. Gulgun Ugel Aybet [s. 359-364] 
653 

Osmanh Aile Hukukunda Kadm / Prof. Dr. Gul Akyilmaz [s. 365-374] 664 

Osmanh'da Cok Evlilik / Dog. Dr. Said Oztiirk [s.375-384] 686 

Osmanh Devleti'nde NakTbii'l-Esrafhk Kurumu / Dog. Dr. Murat Sancik [s. 385-393] 705 

Batihlann Goziiyle Tiirkler / Yrd. Dog. Dr. Hamiyet Sezer [s. 394-398] 727 

Osmanh Bosnasi / Dog. Dr. Nenad Moaanin [s. 399-405] 735 

TarihT Donemler igerisinde Kurt Tarihinin Gelisimi Uzerine Bazi Tespitler / Dog. Dr. 
ibrahimYilmazgelik[s.406-412] 748 

XVI. Yiizyilda Suriye Turkmenleri / Yrd. Dog. Dr. Enver Cakar [s.413-421] 762 

Osmanh Toplum Yapisi iginde Cingeneler/ ismail Altinoz [s.422-432] 773 

20 



C. Osmanh Hayrat ve Vakif Sistemi 797 

Osmanh Doneminde Vakiflar / Dog. Dr. Nazif Ozturk [s.433-446] 797 

Osmanh Hukukunda Vakiflar, Hukumleri ve Qesjtleri / Prof. Dr. Ahmed Akgiindiiz 
[s.447-460] 825 

Turk Toplumunda Vakif Aile Niskisi / Prof. Dr. Hasan Yiiksel [s.461-469] 851 

Osmanh Devleti'nde Haremeyn Vakiflan / Dr. Mustafa Guler [s.470-482] 867 

imarethaneler / Dog. Dr. Amy Singer [s.483-490] 892 

Klasik Ddnem Osmanh Kulliyelerinde Personel Sistemi / Yrd. Dog. Dr. Salih Pay 
[s.491-509] 909 

Edirne II. Bayezid Dariissifasi / Prof. Dr. Bedi N. Sehsuvaroglu [s. 510-513] 942 

Osmanli Devleti'nde Sosyal Guvenlik Sistemi /Yrd. Dog. Dr. Murat §en [s. 514-527] 
951 

D. Osmanh'da §ehircilik ve Qevre Anlayi§i 979 

Sehir Mimarlan / Prof. Dr. Cengiz Orhonlu [s. 528-539] 979 

Fetih'ten Gunumiize istanbul Kent Mekanmin Olu§umu / Prof. Dr. Sadettin Okten - 
AynurCan [s.540-567] 1004 

Osmanli imparatorlugu'ndaki Dervis. Karde§lik Cemiyetleri ve Tarikatlan ile Tirnova / 
Dr. Krassimira Moutafova [s.568-578] 1056 

Osmanli Devrinde Musul'un idarT Yapisi /Yrd. Dog. Dr. Ahmet Gundiiz [s. 579-588] 
1077 

Osmanh Tiirklerinde Qevre Bilinci / Yrd. Dog. Dr. Yunus Macit [s. 589-597] 1096 

Osmanli Toplumunda Qevre Anlayisj /Yrd. Dog. Dr. ibrahim Ozdemir [s. 598-610] 1114 

Osmanh'da Qevreyi Kirletme Sugu ve Salb Cezasi / Dog. Dr. Fethi Gedikli [s.611-615] 
1140 

E. Osmanli Toplumunda Giindelik Hayattan Qizgiler 1150 

Osmanli Doneminde Ath Sporlar / Prof. Dr. Ferruh Dinger - Dog. Dr. Askin Ya§ar 
[s.61 6-624] 1150 

Turk Kulturunde Ath Hedef Okgulugu Olarak Kabak Oyunu ve Osmanhlardaki 
Gorunumii / Prof. Dr. ibrahim Yildiran [s. 625-634] 1170 

Turk Kultur Tarihinde Kahve ve Kahvehane / Yrd. Dog. Dr. M. Cengiz Yildiz [s.635- 
639] 1189 

Osmanli Kibnsi'nda Kahve ve Kahvehaneler (1594-1640) / Prof. Dr. M. Akif Erdogru 
[s.640-643] 1199 

21 



Osmanhlarda Kiirk Kullanimi / Yrd. Dog. Dr. Zeki Tekin [s.644-649] 1207 

ELLiSEKiZiNCi BOLUM.KLASiK DONEMDE OSMANLI 

EKONOMiSi 

Klasik Donemde Osmanh Ekonomisi / Prof. Dr. Ahmet Tabakoglu [s. 653-694] 1218 

A. Toprak ve Tanm 1301 

Osmanh Dirlik Sistemi / Dog. Dr. Mustafa Oflaz [s. 695-708] 1301 

Sancakbeyi Haslannin Ogeleri (1480-1540) / Prof. Dr. Metin Kunt [s. 709-713] 1326 

Osmanh iktisat Literaturiinde Bulunan ve Giinumiizde Hala Ya§ayan Bir Kavram: 
Rengber/Yrd. Dog. Dr. CahitTelci [s.714-717] 1334 

Osmanh Devleti'nde Meydana Gelen Kithklar / Dog. Dr. Orhan Kihg [s. 718-730].... 1340 

B. Ticaret ve Sanayi 1357 

Osmanh Devleti'nde Ticaret ve Uretime Dair Degerlendirilebilir Bir Kaynak: "Tereke 
Defterleri" ve Edirne Tereke Defterleri Uzerine Bir Deneme / Yrd. Dog. Dr. Alpay 
Bizbirlik[s.731-735] 1357 

Osmanhlarda Ticaret Anlayisi ve Ticaret Te§kilatmda Yeni Bir Yapilanma: Hayriye 
Tuccan / Sennur Senel [s.736-743] 1364 

Eflak ve Bogdan Voyvodalannin Ahidnameleri Uzerine Bir inceleme: Osmanh 
imparatorlugu'nun Kuzeybati Hududundaki Hiristiyan Vassal Ulkeleri / Dog. Dr. 
Sandor Papp [s.744-753] 1380 

Osmanh Devleti'nde Kiirk Ticareti / Yrd. Dog. Dr. Zeki Tekin [s. 754-763] 1400 

Fetihten Sonra istanbul'da Ticaret Yapilannin Gelisimi / Gulberk Bilecik [s. 764-770] 
1412 

Klasik Donem Anadolu Sanayii Uzerine Bir Degerlendirme (1500-1605) / Omit Kog 
[s.771-780] 1422 

Osmanh Devleti'nde Sabun Sanayii / Dog. Dr. Said Oztiirk [s. 781-790] 1444 

Klasik Donemde Osmanh'da Madencilik/ Mustafa Al tun bay [s. 791-801] 1464 

C. Para ve Maliye Politikasi 1485 

Genel Hatlanyla Osmanh Para Tarihi / Prof. Dr. Mustafa Oztiirk [s. 802-822] 1485 

Osmanh Sikkeleri / Prof. Dr. Sevki Nezihi Aykut [s. 823-842] 1528 

Osmanh Donemi Fiyat Politikasi ve Fiyatlann Tahlili / Prof. Dr. Mustafa Oztiirk [s.843- 
849] 1562 

Osmanh Devleti'nde Tuketicinin Korunmasi / Dog. Dr. Said Oztiirk [s. 850-860] 1574 

22 



Osmanhlarda Narh Sistemi / Temel Oztiirk [s. 861-871] 1594 

Osmanh Devleti'nde Egitim Hizmetlerinin Finansmani / Dr. Tahsin Ozcan [s. 872-877] 
1616 

Osmanh Vergi Sistemi ve Bir Vergi Tahsil Yontemi Olarak iltizam / Yrd. Dog. Dr. A. 
Mesud Kiigukkalay- Dr. Ali Celikkaya [s. 878-892 1626 

Osmanli Hazineleri / Yrd. Dog. Dr. Arzu Tozduman Terzi [s. 893-903] 1651 

D. Ulasjm ve Haberle§me 1673 

Tanzimat Devrine Kadar Osmanli Devleti'nin Ulasim Te§kilati ve Yol Sistemine Genel 
BirBakis/Yrd. Dog. Dr. M. Hudai Senturk [s.904-912] 1673 

Osmanli Devleti'nde Haberle§me Agi: Menzilhaneler / Yrd. Dog. Dr. Sema Altunan 
[s.913-919] 1694 

Menzil Kavrami ve Osmanli Devleti'nde Menzil Yerlesjmleri /Yrd. Dog. Dr. M. Fatih 
Miiderrisoglu [s. 920-926] 1707 

Bulgar Topraklannda Kurulan Menzil Sisteminin Organizasyonu (XVI-XVIII. Yiizyillar) 
/ Dr. Aleksandir Antonov[s. 927-934 1719 



23 



B. Hukuk Sistemi 

Osmanh Hukukunun Genel Yapisi ve i§leyi§i / Prof. Dr. M. Akif Aydin [s.15- 
20] 



Marmara Universitesi Hukuk Fakultesi / Turkiye 

Osmanh Devleti'ni etnik, dini ve kulturel farkhliklar bakimindan en zengin, ama ayni zamanda da 
problemli olan bir cografyada alti asn asan bir sure ayakta tutan faktorlerin basinda bu devletin sahip 
oldugu hukuki yapi ve bunu isletis bigimi oldugunu soylemek yanlis olmaz saninm. iste bu makalede 
bu hukuki yapi ve isleyis bigimi ele alinacaktir. 

Osmanli Devleti'nin sansli oldugu nokta oturmus bir hukuki yapi ve isleyis mirasi uzerine 
kurulmus olmasiydi. Bu sebeple bu devleti kuranlar Roma hukukunda oldugu gibi sifirdan bir hukuki 
yapi kurmak zorunda kalmamislardir. Osmanli Devleti'nin buyuk olgude hukuki ve kulturel mirasini 
devraldigi Anadolu Selguklu, Buyuk Selguklu ve Abbasi Devletleri esas itibariyle islam hukukuna ve 
sonuncusu harig olmak uzere belirli olgude de eski Turk-Mogol hukukuna dayanan bir hukuk duzenine 
sahiptiler. Osmanhlann yaptigi bir taraftan bu hukuki duzeni kismen donemin ihtiyaglan isiginda 
yeniden yorumlamak diger taraftan da bu hukuk duzenini etkin bir tarzda hayata gegirmektir. Osmanli 
mozayigini uzun sure bir arada tutan asil faktorun bu etkinlik oldugu soylenebilir. 

Osmanh hukukunun esas temelini islam hukukunun olusturdugu inkar edilemez. Bu realite 
Osmanh Devleti'nin gagdasi veya daha once kurulmus bulunan diger islam devletleri igin de 
gegerlidir. Ancak her devletin islam hukuku uygulamasinda gerek mezhep ayrihgina gerekse sosyal, 
siyasi ve kulturel farkhhklara bagh olarak birtakim degisikliklerin oldugu da bir vakiadir. Bu farkhliklan 
Osmanh Devleti'nde gozlemlemek mumkundur. Aynca buna islam hukukunun aynntih olarak 
duzenlemedigi veya duzenlenmesini devlet baskanlanna havale ettigi alanlarda Osmanh padisahlan 
tarafindan donemin ihtiyaglan ve anlayisi isiginda hukuk kurallannin kondugu olgusu da eklenmelidir. 
Butun bunlar birlikte degerlendirildiginde alti asirhk Osmanli uygulamasmin nasil kendine ozgu bir 
hukuki yapi ortaya koydugu kolayca anlasihr. O halde Osmanh hukuku denince hatira islam 
hukukunun teorik esaslanyla, bu hukukun alti asirhk uygulamasinda aldigi sekiller ve Osmanh 
hukumdarlarimn kendilerine taninan alanlarda koydugu hukuk kurallan ve kanunlar gelmelidir. 

Osmanh hukukunu olusturan iki unsurdan islam hukukuna "ser"', "ahkam-i ser'iyye", Osmanh 
hukumdarlan tarafindan konan hukuk kurallanna da "orf", "kanun", "kavan-i orfiyye" gibi isimler 
verilmistir. Ferman, berat, hukum, kanunname, siyasetname, adaletname tarzindaki Osmanh hukuk 
belgelerinde Osmanh hukukunun bu ikili yapisi "ser" ve kanun" seklinde stirekli birlikte amlmistir. Soz 
gelimi 977 (1569) tarihli Egriboz livasi kanununda adi gegen livanin "ser'-i serif ve kanun-i munife 
riayet" olunarak vergilendirilmesinden,1 952 (1545) tarihli Serim livasi kanununda "mukteza-yi ser' ve 

kanun uzere" giftliklere mutasarnf olan kimselere "hilaf-i ser'-i serif ve mugayir-i kanun-i munif" 

24 



kimsenin mudahele etmemesinden,2 991 (1583) tarihli Yeni il livasi kanununda Yoruk taifesiyle ilgili 
olarak "hilaf-i ser" ve mugayir-i kanun" olan islerin yasaklanmasmdan bahsedilmektedir.3 Keza Milan 
ve G6I kadilanna yazilan bir hukumde (1559) bir arazi tecavuzu davasimn "ser' ve kanun ile 
fasledilmesi",4 1546 tarihli bir fermanda "mukteza-yi ser' ve kanun uzere" hukme baglanan davanin 
tekrar gorulmesi sirasinda "ser'-i kavime ve kanun-i kadTme mugayir" is yapilmamasi 
emredilmektedir.5 Tevkii Abdurrahman Pasa Kanunnamesi'nde veziriazamlann yetkilerinden 
bahsedilirken "cemT kazaya-yi ser'iyyenin ve orfiyyenin istima ve icrasfmn zikredilmis olmasi, sair 
vezinlerin bir yere giderken divan kurup "dava dinleyup def-i mezalim igin ser-i serif ve kanun uzere 
buyruldu" vermesinden soz edilmesi6 bu birlikte zikredilisin orneklerinden sadece bir kagidir. Denebilir 
ki hemen butun belgelerde bu birlikteligi gozlemlemek mumkundur ve her iki hukuki yapinin paralellik 
ve butunlugunu gostermesi bakimindan dikkat gekicidir. 

Orfi hukukun bir anda olustugunu soylemek mumkun degildir. Bilakis bu hukuku olusturan 
kurallar Osmanh Devleti'nin kurulusundan itibaren ihtiyag oldukga teker teker konan kanun 
hukumlerinden olusmustur. Bu sekilde konan kurallar belli bir yekuna da olusunca olusum bigiminin 
klasik islam hukukundan farkli olusu goz onune almarak ayn bir isimi verilmis, orf veya orfT hukuk 
denmistir. Bilindigi uzere islam hukuku islam hukukgulannin usul-i fikih kitaplannda esaslan belirtilen 
yorum metodlan gergevesinde ve basta Kur'an-i Kerim ve Hadis-i §erifler olmak uzere edille-i ser'iyye 
denilen islam hukuku kaynaklarma dayanarak olusturduklan bir hukuktur. Bu yonuyle islam hukuku 
bir igtihat hukukudur. Orfi hukuk ise padisah irade ve fermanlanyla olusan bir kurallar butunudur. 
Olusmasinda donemin hukukgulannin onemli rolleri olmakla birlikte bu kurallara kanun gucunu veren 
unsur Osmanh padisahlan tarafindan yururluge konulmus olmasidir. Bu yonuyle orfi hukuk bir kanun 
hukukudur. Esasen orfi hukuk denmesi de bu yuzdendir. Orfun bir anlami da yonetimdir.7 Orfi hukuk 
yonetimden kaynaklanan hukuk anlamina gelmektedir. 

Tarihi kaynaklarda orfi hukuk ifadesine ilk olarak Fatih donemi tarihgisi Tursun Bey'in eserinde 
rastlanmaktadir. Tursun Bey orfi hukuku su sozlerle tanitmaktadir: "Yani bu tedbir ol mertebe olmazsa 
belki mucerred tavr-i akl uzere rizam-i alem-i zahir igin mesela tavr-i Cengiz Han gibi olursa sebebine 
izafe ederler siyaset-i sultan? ve yasag-i padisah? derler ki orfumijzce ona orf derler".8 Burada dikkati 
geken nokta Fatih donemi gibi oldukga erken bir donemde Osmanh hukukunun boyle ikili bir olusum 
tarzinin kabul edilmis ve yerlesmis bulunmasidir. Ashnda boyle ikili bir yapi sadece Osmanhlara has 
da degildir. XIV. yuzyila ait oldugu anlasilan bir ilhanh fermani suglulann "ber vech-i seriat ve yasa" 
cezalandinlmalarindan soz etmektedir. Keza Bagdat Mercaniye Medresesi'nde 758 (1357) tarihli bir 
kitabede "DTvan li'l-kadaya's-ser'iyye ve'l-yerguciyye [ser'T ve yergucT (orfi) davalarla ilgili mahkeme] 
ifadesi boyle ikili bir yapinin ilhanhlar doneminde de var oldugunu gostermektedir.9 XVI. asirda 
Osmanh idaresindeki Misir'da yasayan bir haham Osmanhlarda ser'T ve orfT olmak uzere iki hukuku 
sisteminin varhgindan bahsetmektedir.10 

Bu gergegi tespitten sonra uzerinde durulmasi gereken nokta farkli sekillerde olusan bu iki 
hukuk sisteminin birbiriyle nasil uyum gosterdigi veya gosterip gostermedigidir. Osmanhlann esas 

itibariyle islam hukukunu uyguladiklan, bu hukukun bosluklannin veya islam hukukunun devlet 

25 



baskamna yetki tanidigi alanlann orfi hukuk kurallanyla dolduruldugu goz onune ahndiginda Osmanli 
hukukunun islam hukuku etrafinda sekillendigini soylemek yanlis olmaz. Bu sebeple orfi hukuk 
kurallannin konulus asamasinda padisahtan nisanciya, kadiaskerden mahalli kadilara, veziriazamdan 
seyhulislama vanncaya kadar gok asamali bir kontrol mekanizmasinin ser-i-6rfi hukuk uyumuna ozen 
gosterdigini soylemek mumkundur. Osman Gazi'nin ilk pazar vergisini koyarken bunun seriata uyup 
oymadigina ozen gostermesi, ancak mahzurlu olmadigi noktasinda ikna edildikten sonra razi olmasi 
dikkat gekicidir.11 Ayni ozenin daha sonraki asir hukumdarlan tarafindan da gosterildigini soylemek 
yanlis olmaz. Topkapi Sarayi Arsivi'nde mevcut gok sayidaki fetva padisahlann hukuki veya idari 
tasarruflannda fetva istemek, bir diger ifadeyle o tasarrufun islam hukukuna uygunlugundan emin 
olmak luzumunu hissettiklerini gostermektedir. 

Osmanli Devleti'nin kurulusa ve kisa zamanda bir cihan devleti olmasinda ilk donem 
hukumdarlarimn ve devlet adamlarimn dini heyecanlannm, gaza dusuncesinin oynadigi rol dikkate 
ahndiginda baska turlu bir gelismeyi de beklememek gerekir. Paul Wittek'in iddia ettigi gibi12 Osmanli 
Beyligi'nin kisa surede bir cihan devleti haline gelmesinde gaza dusuncesinin ve dini motiflerin 
yegane rolu oynadigi soylenmese bile bunun en onemli faktorlerden biri oldugu da tartismasizdir. 
Osmanlilann en azindan kurulus donemi padisah ve devlet adamlarimn bir taraftan islam dinini 
yayma dusuncesiyle canlanni tehlikeye atip Osmanli Devleti'nin bir imparatorluk haline getirirken ote 
taraftan bu dinin hukukuna hig aldiris etmemeleri dusunulemez. 

Ote yandan orfi hukuku olusumunda rol alan kurum ve sahislar da boyle bir ahengi saglayacak 
bir yapi ve karakter arzetmektedir. Her seyden once orfi hukukun olusumundan birinci derecede 
sorumlu olan nisancilar onaltinci asra yani Osmanli hukukunun buyuk olgude olusumunu tamamladigi 
doneme kadar muderrislerden yani islam hukuku alimlerinden segilmislerdir.13 Yine bu hukukun 
olusumunda onemli rol oynayan divan-i humayunun nisancinin dismda iki onemli uyesi de (Rumeli ve 
Anadolu kazaskeri) seri hukukun temsilcileridir. 

Bunlann orfi hukukun divanda olusum asamasina butunuyle seyirci olduklanni dusunmek 
mumkun degildir. Bu listeye Osmanli Devleti'ndeki sayginhgi ve etkinligi tartisilmaz olan seyhulislam 
ve Osmanli hukukunun uygulanmasinda dogrudan rol sahibi olan kadilar da eklendiginde aslinda orfi 
hukukun hazirhk ve uygulama asamasinda rol alanlann tamamma yakinmin ser'i hukuk temsilcileri 
(ehl-i ser') oldugu gorulur. Butun bunlardan sonra Osmanli hukukunun ser'i ve orfi hukukun uyumlu 
uygulamasinda yakalan seviye sasirtici olmamaktadir. Tabiatiyla bu durum ozellikle ceza hukuku 
alaninda islam hukukuna aykiri bazi ornek ve uygulamalann var oldugu gergegini de ortadan 
kaldirmaz. 



Bu sekilde ikili bir yapi arzeden ve kendi iginde belirli bir uyum ve ahengi temsil eden Osmanli 
hukuku genis Osmanli cografyasinin her tarafinda istikrarh bir bigimde uygulanmistir. Bir diger 
ifadeyle ister ser'i hukuk isterse orfi hukuk alaninda olsun uygulanan hukuk kurallan butun Osmanli 

26 



cografyasinda asagida belirtecegimiz istibnalar disinda belli bir yeknesaklik arzetmistir. Bir ceza 
davasmda veya haksiz fiillerle ilgili bir ihtilafta Kahire'de hangi hukum veriliyorsa Belgrad'da da ayni 
hukum verilmistir. Ayni durum bir arazi ihtilafi veya vakiflarla ilgili bir anlasmazhk igin de gegerlidir. 
Bagdat'taki mahkeme kayitlanyla, Erzurum veya Sofya'dakiler arasinda bu agidan onemli farklar 
yoktur. 

Ser'i hukuk alaninda bu birlik Anadolu ve Rumeli'de esas itibariyle sadece Hanefi mezhebinin 
igtihatlannin uygulanmasi ile saglanmistir. Ashnda Osmanh Devleti'nden once Buyuk Selguklu ve 
Anadolu Selguklu Devleti'nde de Hanefi mezhebi uygulamaya esas olmustu. Mahkemelere atanan 
kadilar bu mezhep mensuplan arasindan segiliyordu. Osmanlilar da bu gelenegi devam ettirmislerdir. 
Anadolu ve Rumeli'de ozel izinle diger mezhep goruslerinin istisnaen uygulanmasi bir tarafa Hanefi 
mezhebi uygulanmistir. Orta Dogu ve Kuzey Afrika'da ise ora sakinlerin mezhep tercihlerine saygi 
gosterilmis taraflann mezheplerine gore dort Sunni mezhebin uygulanmasina imkan tamnmistir. 
Ancak onaltinci asnn ortalanndan itibaren bu konuda daha kati bir tutum takinilmis, istisnai 
uygulamalar devreden gikanlarak Anadolu ve Rumeli'de sadece Hanefi mezhebi gorusleri 
uygulanarak diger mezheplerden yararlanma yasaklanmistir. Ebussuud Efendi Maruzat'ta yer alan bir 
fetvasinda Safii gorusunun uyglanmasinin padisah tarafindan yasaklandigini agikga beyan 
etmektedir.14 Boylece belirtilen bolgelerde sadece Hanefi mezhebinin uygulanmasi islam hukukunun 
resmen kanunlastinlmadigi ve dolayisiyla resmi kanun metinlerinin bulunmadigi bir donemde 
hukukun uygulanmasmda birlik ve yeknesakhgi ister istemez beraberinde getirmistir. 

Bu konuda mahkemelerde bilgi kaynagi olarak esasen medreselerde de ders kitabi olarak 
okutulan fikih kitaplannin kullamlmis olmasi bu birlik ve istikran daha da kuvvetlendirmistir. Osmanh 
mahkemelerinde kullanilan iki onemli fikih kitabmdan burada aynca bahsetmek gerekir. Bunlardan 
birincisi Fatih donemi alimlerinden Molla Husrev Feramurz b. Ali'nin Dureru'l-Hukkam fi Serhi Gureri'l- 
Ahkam isimli kitabiyla ibrahim Halebi'nin Multeka'l-Ebhur fi'l-Furu'i'l-Hanefiyye isimli eseridir. Molla 
Husrav eseri Fatih doneminden Kanuni donemine kadar, Halebi'nin eseri ise Kanuni'den Osmanh 
Devleti'nin son donemlerine kadar mahkemelerde surekli kendilerine basvurulan bir el kitabi olmustur. 
Kadilar islam hukuku alanina giren hukuki ihtilaflan burada yer alan hukumler isiginda gozmuslerdir. 
Bu yonleriyle bu iki kitap adeta yan resmi birer kanun mecmuasi ozelligine burunmus ve islam- 
Osmanh hukukunun duzenli ve yeknesak uygulanmasmda onemli rol oynamistir. Tabiatiyla bu iki 
kaynaga ve diger fikih kitaplanna Osmanh doneminin ondegelen hukukgulan, ozellikle 
seyhulislamlarimn kendilerine sorulan suallere verdikleri cevaplardan olusan fetva mecmualan da 
eklenmelidir. 

Orfi hukuk alanmdaki istikrarh uygulamada ise kanunnamelerin onemli rolu olmustur. Orfi hukuk 
kurallan gogu kere ferdi kanun hukumleri seklinde ortaya gikmissa da bunlar, belli bir yekuna 
ulastiginda gerek resmi gerekse ozel derlemelere konu olmustur. Ozel derlemelerde netice itibariyle 
ferman, hukum, hatt-i humayun irade-i seniyye gibi resmi hukuk belgelerine dayandigindan bunlann 
sahislar tarafindan tedvin edilmis olmasi bir mahzur teskil etmemektedir. Tevkii Abdurrahman Pasa 

Kanunnamesi, Sofyah AN Cavus Kanunnamesi, Ayni AN Efendi'nin Kavanin-i Al-i Osman Der Hulasa-i 

27 



Mezamin-i Defter-i Divan, Hezarfen Huseyin Efendi'nin Telhisu'l-Beyan Fi Kavnin-i Al-i Osman'i bu 
turun dikkate deger orneklerindendir. Bazen uygulandigi eyalete, bazan igerdigi konulara veya 
hakkinda kanun hukumleri konan gruplara gore bir araya getirilen kanunnameler orfi hukuk duzenli 
uygulanmasinda ve Osmanli Devleti'nde hukukun istikrarimn ve birligin saglanmasinda onemli bir rol 
ustlenmislerdir. Ancak ser'i hukukta mezheplere gore bir farklilik oldugu gibi orfi hukukta da 
uygulandigi eyalete gorefarkli duzenlemeler bulunabilmekteydi. Zaman iginde bu farkliliklann ortadan 
kaldinlmasina ve genel kanunnamelerin hazirlanmasina yonelik bir seyirin izlendigi ve boylece 
hukukta birlik anlayisimn daha kuvvetle hayata gegirildigi soylenebilir. 

Kanunnamelerin en onemli fonksiyonu Osmanli tebasina uygulanacak hukumlerin belirgin ve 
biliniyor olmasim saglamak ve bu yolla hukuk uygulamasinda keyfiligi onlemek ve hukuk duzenine 
guven duygusunu saglamaktir. Kimi kanunnamelerin mukaddimesinde kanunname nesrinde esas 
gayenin yururlukte olan kanun hukumlerinin belirgin ve biliniyor olmasim saglamak oldugu agikga 
belirtilmektedir. II. Selim donemine ait Biga sancagi kanunnamesinde "Ber muceb-i ferman-i humayun 
her vilayette olan kanun malum olmak igin defterin zahnnda yazilmak lazim ve muhim olmagin..." 
denmesi15 dikkat gekicidir. Keza 907/1502 tarihli Bursa ihtisab Kanunnamesi'nde de kanunnamenin 
hazirlanis gerekgesi olarak "cemi cuziyyatina ve kulliyatina vakif olup asla mubhem ve na-ma'lum 
emir komayip dakika fevt etmeyip yazup tafsil edesiz ki gonderdiginiz defter kanunname olup vakt-i 
hacette ana muracaat kabil olup nevan noksan olmaya deyu emr" olundugu belirtilmektedir. 16 Benzer 
ifadeler Mentese sancagi adaletnamesinde de vardir.17 

Bunu temin igin sadece kanunname nesriyle yetinilmemis, kanunname nushalann her tarafa 
yayilmasina ozen gosterilmistir. XVI. asra ait bir adaletnameden Kanuni doneminde tanzim edilen 
kanunnamenin her sehirdeki mahkemelere gonderildigi anlasilmaktadir.18 Ayrica Manisa il 
Kutuphanesi'nde bulunan bir kanunnamenin mukaddimesinde, kanunnamenin, hukumlerinden 
haberdar olmak isteyen kadilann talebi uzerine Anadolu'nun muhtelif vilayetlerine gonderildigi 
belirtilmektedir. 19 Kadilann kendilerine gonderilen kanunnameleri sicil defterine kaydedip 
gerektiginde oradan yararlanarak kullandiklan anlasilmaktadir.20 Kadilann ellerinde bulunan 
kanunname metinlerini, zaman zaman merkeze gondererek son degisikliklere gore nisancilara tashih 
ettirmeleri de yururlukteki kanun hukumlerinin eksiksiz bilinmesine yonelik gift tarafli bir gayretin 
mevcudiyetine isaret etmektedir. 

Benzer bir gayret kanunnamelerin halka duyurulmasinda da musahede edilmektedir. Yavuz 
Sultan Selim tarafmdan Manisa'da bulunan Sehzade Suleyman'a gonderilen siyasetnamede mezkur 
kanunnamenin munadiler vasitasiyla halka duyurulmasi emredilmektedir.21 Bir baska kanunnamede 
benzer bir talep Bagdat halkina yonelik olarak istenmektedir.22 Adaletnamelerde de benzer 
hukumlere rastlanmaktadir.23 Bu tip uygulamalara ilhanhlarda ve Memluklarda rastlanmis olmasi24 
da ayrica dikkat gekicidir. Esasen islam hukuk tarihinde kanunname gelenegi daha ziyade Turk/Mogol 
hukuk mirasimn devami niteligindedir. Halktan isteyenler de belirli bir ucret karsihginda mahkemeden 
yururlukteki kanunnamenin bir nushasini edinme hakkina sahip olabilmekteydiler.25 

28 



Dikkat gekici olan nokta kanunnamelerin gerek isdannda gerekse halka duyurulmasinda, onlann 
kanunname hukumlerine riayetini saglama hedefinin yam sira veya ondan daha gok, kamu 
gorevlilerinin halka keyfi muamele yapmasini onleme amacinm gozetilmis olmasidir. Daha agik bir 
ifadeyle kanunnameler daha gok ehl-i orf denilen kamu gorevlilerinin keyfi cezalar vermesini, diledigi 
gibi vergi koyup tahsil etmesini ve idari bir yetkiyi kullamyor goruntusu altinda kanuna aykin 
davramslarim onlemek igin gikanlmistir. Bu durum kanunname metinlerinden de anlasilmaktadir. 
Fatih donemine ait Kanunname-i Kitabet-i Vilayette: "Hususan muhalif-i defter ve mugayir-i kanun-i 
mukarrer reayadan ahnan emvalin vefret-i zulmunden ve kesret-i tazallumundan ve eshab-i timar ile 
reaya ortasinda olan muhasamatin vufur-i sikayetinden ve himayet-i vilayet igin illere teklif-i avanz 
olundukta mikdar-i hanelerine ve evkaf-i muslimin ahvaline ve masarif-i muayyenelerinde 
mutasarnfinin ihtimamlanna ve tasirlerine vukuf ve ittilaim olmak muhim ve lazim oldugu ecilden her 
vilayete bin emin ve bir katib gonderip, cuzi ve kulli, nakir ve kitmir defter edup defterden haric bir 
nesne komamak emr eyleyup." denmektedir.26 

Bir baska ornek 924/1518 tarihli Karaman eyaleti kanunudur: "Vilayet-i Karaman ki memalik-i 
mezkurenin mulhakatindan ve muzafatindandir. Ahval-i reayasi muhtel oldugu ecilden ona dahi 
umena gonderup timann ve evkafin ve emlakin yazup defter etmek emr eyledigimden sonra sem-i 
serifime soyle istima olundu ki vilayet-i mezburede ser-i nebeviye ve kanun-i Osmaniye muhalif 
bidatlar olup anda olan reayaya envai teaddiler ve zulumler vaki olur imis. Ol cihetten..."27 Kanuni 
doneminde hazirlanmis olmasi lazim gelen Kanun-i Osmani su sozlerle baslamaktadir: "Merhuman 
ve magfuran atam ve dedem -nevverallahu teala merkadehuma- nazar kilmislar ve gormusler kirn 
zalimler mazlumlara zulm kilap hadden tecavuz edup reayanin hali mukedder olup ve ol sebebten 
Kanun-i Osmani vaz etmisler. Yine ben dahi buyurdum ki..."28 

Gayrimuslimlerin meskun oldugu bolgeler igin gikanlan kanunnamelerde de kanunname 
isdanndaki ana hedefin kamu gorevlilerinin keyfi ve hukuka aykin davramslarim onleme arzusu 
oldugu vurgulanmaktadir. 922/1516 tarihli Semendire Eflaklan kanunnamesinde. 

"Bundan akdem Semendire sancagmdan kaza-i Semendire. ..ve sair reayasi sudde-i madelet- 
bahsima gelup uzerimize vaz olunan kanun-i kadime muhalif sancak beyleri ve voyvodalan arpa ve 
bugday ve otluk salup evvelden aluna gelmistir deyu cebr u kahr ile maa ziyadetin alup ve bunlardan 
gayn sancakbeyi adamlan ve subasilan ve knezler ve piremikurler dahi enva-i hayf ve teaddi ve 
esnaf-i iftira ve tezvirler kilup anlarun dahi kesret-i mezalim ve vefret-i mehayiflerinden halimiz gayet 
mukedder olmustur deyu fevka'l-had ve'l-ad sikayetler ve tazallumlar eyleyup ve benim dahi a'vam-i 
madelet-sahane ve eyyam-i nisfet-i padisahanemde kimesneye muhalif-i ser'i mutahhar ve mugayir-i 
kanun-i mukarrer zulm ve hayf olduguna nzay-i serifim olmadigi ecilden. .."29 

Kanunnamlerin keyfiligi onleme hedefine yonelik olarak gikanldigi ve bunda esas itibariyle 
muvaffak da oldugu suradan da bellidir ki bolgelerindeki ehl-i orfun gerek vergi toplamada gerek 
cezalandirmada vesair hususlarda keyfi muamelesine maruz kalan reaya onleyici bir tedbir olarak 
payitahttan kendilerine bir kannuname isdarmi talep etmekteydiler. II. Bayezid donemine ait 

29 



Kefalonya kanunnamesinde soyle baslamaktadir: "Nisan-i humayun yazila ki, Kefalonya ceziresi halki 
dergah-i muallama adam gonderup ummaldan ve gayriden enva-i sikayet arz edup kanunname talep 
ettukleri ecilden bu hukm-i humayunu verdim ve buyurdum ki..."30 

Kanunnamelerde ve adaletnamelerde kamu gorevlilerinin kanun hukumlerine aykin uygulamaya 
yonelmemeleri konusu oldukga sikhkla islenmektedir. 947/1540 tarihli Malatya livasi kanununda 
bundan sonra "ehl-i orf olanlar bu kanundan tecavuz eylemeyeler" denmektedir. Yine ayni kanunda 
suglulardan alinacak para cezalan konusunda kanuna muracaat edilip burada belirtilenden fazla 
alinmamasindan bahsedilmektedir.31 Benzer bir hukum Boz-Ulus kanunnamesinde de vardir. Yine 
978/1570 tarihli Halep livasi kanunnamesinde islenen suglar konusunda "Kanun-i Osmani"ye 
muracaat edilmesi, siyaset cezasma mustehak olanlardan bu cezaya mukabil para cezasi (bedel-i 
siyaset) alinmamasi emredilmektedir.32 II. Bayezid donemine ait genel kanunnamede (Kitab-i 
Kavanin-i Orfiye-i Osmani), sadece kamu gorevlilerinin kanunnameye uymalan emredilmemekte, bu 
emri dinlemeyenleri merkeze bildirmeyen kadilar dahi tehdit edilmektedir: "Min ba'd bu zikr olunan 
kavanin mucebince amel edeler, bu kanundan tecavuz eylemeyeler. Edenleri kuzat-i vilayet men 
edeler. Memnu olmayanlan Dergah-i muallaya arz edeler. Ve ilia vilayet kadilan muateb olurlar."33 
Bir kanunname nushasinin hasiyesinde kanunnamelerin hedefinin halki idarecilerin zulmunden 
kurtarmak oldugunun belirtilmesi34 kanunnamelerin gikanlmasinin esas hedefinin kanun hakimiyetini 
saglamak oldugunu ortaya koymaktadir. 

Kanunname munderecatinin vergi, arazi ve orfi cezalara, bir baska ifadeyle ehl-i orfun 
takdirlerine genis imkan taniyabilecek olan alanlara tahsis edilmis olmasi da bu yargimizi 
kuvvetlendirmektedir. §6yle ki Osmanli Devleti'nde orfi cezalann daha gok para cezasi seklinde 
ahnmasi ve bu cezalann subasi, beylerbeyi gibi kamu gorevlilerinin gelirleri cumlesinden addedilmesi 
bunlann miktannin kanunnamelerle belirlenmesini veya belirleyecek kriterlerin olusturulmasi zaruretini 
gundeme getirmistir. Boylece kamu gorevlilerinin ancak kanunnamede yazili olan cerimeyi 
alabilmeleri saglanmak istenmistir. Bir taraftan kanunnamelerle ceza miktarlan belirtilirken obur 
taraftan cezalandirmada mutlaka hakim karannin, kanunnamelerdeki ifadeyle "kadi marifeti"nin 
aranmasi adaletin temininde onemli bir unsur olarak gorulmustur. II. Bayezid donemi Tuna tuzlasi 
yasaknamesinde soyle denmektedir: "Her kirn yasagima muhalefet edup...olursa kulum bula dutup 
kadi meclisine geture. Kadi dahi ber-muceb-i ser-i serif teftis eyleye. Eger emrime muhalif is ettukleri 
serle zahir olursa kadi marifetiyle yasagim mucebince kulum haklanndan gele. Amma kadi karifeti 
olmadan kimesneye kulum yasak etmek caiz degildir."35 Aksi bir uygulama halkm butunuyle kamu 
gorevlilerinin takdirine ve insafina birakilmasi anlamina gelirdi. 

Kadinin bilgi ve izninin aranmasi sadece ceza davalarma has degildir. Hemen hemen butun 
hukuki ve idari tasarruflarda kadinin bilgi ve onayinm aranmasi Osmanli Devleti'nde yerlesmis ve 
titizlikle takip edilen bir uygulamadir. 

Soz gelimi Fatih donemine ait bir yasaknamede deniz yoluyla bugday ihracinm yasaklanmasi,36 
yine ayni doneme ait Mihalig Kanunnamesi'nde varis birakmadan olen mirasbirakanlann mallarmin 

30 



amil tarafindan el konulup satilmasi,37 II Bayezid donemine ait kanunnamede narhlann konulmasi,38 
kendilerine bir gorev verilenlerin o grevi yerine getirmeleri,39 garsi pazarla ilgili kurallan gigneyenleri 
muhtesibin dogmesi,40 harag vergisi toplayana haragcilann soz konusu vergiyi toplamalan41 hasih 
ornek kabilinden belirttigimiz butun bu idari, mali ve hukuki tasarruflar ancak kadinin izin ve onayiyla 
(kadi marifetiyle) yapilabilir. Bir anlamda Osmanh yonetimi kadiyi butun kamusal tasarruflann 
merkezine yerlestirmis ve onun denetimine birakmis olmaktadir ki adil bir yonetimin gergeklesmesi 
agisindan bunun onemi inkar edilemez. 

Netice itibariyle Osmanh Devleti sadece doneminin sartlan isiginda bir hukuk sistemi 
gelistirmekle kalmamis bunlann hayata gegirilmesi igin ve etkin bir bigimde uygulanmasi igin elinden 
geleni yapmistir. Alti yuz sene boyunca genis ve problemli bir cografyada ayakta kalmasinin sirri 
muhtemelen burada yatmaktadir. 

1 Omer Lutfi Barkan, XV ve XV. Asirlarda Osmanh imparatorlugu'nda Zirai Ekonominin 
Hukuki ve Mali Esaslan: Kanunlar, istanbul 1943, s. 342. 

2 Barkan, 309. 

3 Barkan, 84. 

4 Basbakanlik Osmanh Arsivi (BOA), Muhimme Defterleri (MUD), c. 3, s. 219. 

5 BOA, AN Emiri, Kanunlar, 157. 

6 "Osmanh Kanunnameleri" (TevkiT Abdurrahman Pasa Kanunnamesi), Milli Tetebbular 
Mecmuasi (MTM), c. I, sy. 3, s. 498-503, 508. 

7 Bk. el-Muncid, "a-r-f" md. 

8 Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-Feth, haz. Mertol Tulum, istanbul 1977, s. 12. 

9 Uriel Heyd, "Eski Osmanh Hukukunda Kanun ve §eriat", ter. Selahattin Eroglu, AUiFD, c. 
XXVI, s. s. 639. 

10 Ayni kaynak, s. 634. 

1 1 Asikpasazade Tarihi, AN Bey nesri, istanbul 1 332, s. 1 9-20. 

12 Paul Wittek, Osmanh imparatorlugu'nun Dogusu, Turkgeye geviren Fahriye Ank, istanbul 
1947, s. 42 v. d. 

13 Fatih'in Teskilat Kanunnamesi'nde agikga "Ve nisancihk dahil ve sahn muderrislerinin 
yoludur" hukmu getirilmistir; bk. Ahmet Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, istanbul 1990, c. I, s. 321. 

14 Ebussuud Efendi, "Ma'ruzat", Milli Tetebbular Mecmuasi, sy. 2, s. 341. 

31 



15 Akgunduz, VII, 427, md. 1. 

16 Akgunduz, II, 191. 

17 Akgunduz, III, 182-183. 

18 Evail-i Rebiulahir 1004 (4-14 Arahk 1595) tarihli bu adaletname igin Bk. Cengiz Ulugay, 
XVII. Asirda Saruhan'da Eskiyahk, istanbul 1941, s. 163 v. d. 

19 Tuncer Gokge, "Osmanh Kanunnameleri ve Bir Kanunname Sureti Hakkmda", TAD, c. V 
(1990), s. 217-218. 

20 916/1510 tarihli Pencik Kanunnamesi'ndeki "Ve sen ki kadisin, bu kanunname suretin 
sicillata kayd edesin. Zayi olmayup daima mucebiyle amel oluna" kaydi kanunnamelerin seriye 
kaydedildigini gostermektedir; bk. Akgunduz, II, 132. Keza benzer bir hukum igin bk. ayni kaynak, s. 
253. 

21 Enver Ziya Karal, "Yavuz Sultan Selim'in Oglu Sehzade Suleyman'a Manisa Sancagini 
idare Etmesi igin Gonderdigi Siyasetname", Belleten sy. 21-21 (1942), s. 38; Halil inalcik, 
"Adaletnameler", BelgelerTurkTarih Belgeleri Dergisi, c. II, sy. 3-4, s. 104 v. d. 

22 Halil inalcik, "Suleiman the Lawgiver and Ottoman Law", Archivum Ottomanicum, c. I 
(1969), s. 135. 

23 inalcik, "Adaletnameler", s. 1 1 1 , 1 1 7. 

24 inalcik, "Suleiman the Lawgiver and Ottoman Law", s. 135-136. 

25 inalcik, "Adaletnameler", 108, 132. 

26 Akgunduz, I, 368. 

27 Akgunduz, III, 308. 

28 Akgunduz, IV, 296. 

29 Akgunduz, III, 458. 

30 Akgunduz, II, 422. 

31 Barkan, 117, md. 13. 

32 Barkan, 143, md. 15, s. 207, md. 8. 

32 



33 Akgunduz, II, 53, md. 98. 

34 Uriel Heyd, "Eski Osmanh Hukukunda Kanun ve §eriat", tercume: Selahattin Eroglu, 
AUiFD, c. XXVI, s. 635. 



35 Akgunduz, 



36 Akgunduz, 



37 Akgunduz, 



38 Akgunduz, 



39 Akgunduz, 



40 Akgunduz, 



41 Akgunduz, 



594. 



539. 



615. 



74. 



75. 



289. 



348 



33 



Osmanli Kanunnameleri (Dogu§u, Qe§itleri ve TarihT Seyri) / Prof. Dr. 
Ahmed Akgundiiz [s.21-42] 



Roterdam Islam Universitesi Rektoru / Hollanda 

I. Kanunnamelerin Tarifi ve Dogusu 

Osmanli kanunnamelerinin alanim, islam Hukuku'nda ulu'l-emre tanina yasama yetkisi teskil 
eder. Osmanli Hukuku'nda ulu'l-emr tarafindan tedvin edilen hukukT duzenlemeleri ifade etmek uzere 
degisik kavramlar kullanilmistir. Bunlar arasinda "orf", "kanun", "yasa", "yasak", "kanunname", 
"siyaset" ve "kavanin-i siyaset" kelimelerini zikredebiliriz. Bunlann hepsi de ayni manayi ifade 
etmektedir. Soyle ki; 

"Kanun" kelimesi, sozlukte her seyin mikyasina denir ki, onunla kiyas olunur. Cogulu 
Kavanin'dir. Yunanca veya Suryanice oldugu belirtilen bu kelime, asIT anlamina bakilarak kulli kaide, 
nizam ve usul manalanni ifade igin de kullanilmistir. Dana sonra da bir hukuk ve felsefe terimi olarak, 
devletge tanzim olunan usul ve kaidelere denmistir. Bu manada kanun, ser'T veya gayr-i ser'T olabilir. 
Ancak islam devleti soz konusu olunca ve orfT hukukun sinirlan iginde kahndikga, adina kavanin-i 
orfiye dense de ser'T yani ser'T hukumlere aykin olmayan kanun soz konusudur.1 Bu gesit usul ve 
kaideleri ihtiva eden kanun kitabina da kanunname denilir. Osmanli hukukunda kanunun tarifi, 
yukarda sinirlanni gizdigimiz orfT hukuk dogrultusunda yapilmistir. Soyle ki; "Kavanin kanunun 
goguludur. Kanun ise, sinirlann korunmasi, askerin teghizi, re'ayanin idarecilerin ve hakimlerin 
zulumlerinden muhafazasi, hukuk ve ilim adamlarimn gozetilerek ser'T meselelerin kendilerine tefvizi 
ve kisaca ammeye ve devlete ait hizmet ve maslahatlan tanzim eden hukumlere denir."2 Zikredilen 
manada ve orfT hukukun sinirlan igerisinde, idarT malT, cezaT ve benzeri hukuk alanlannda, muhtelif 
zaman ve zeminlerde, ulu'l-emrin emir ve fermanlanyla, zamanin seyhulislamlannin fetvalarma 
dayanilarak vaz'edilen kanun hukumleri, aynen veya ozet halinde bir kanun kitabinda derlenmesi 
halinde buna da "Kanunname" denmektedir.3 

Diger kelimeler de ayni manayi ifade etmektedir. Bu gesit kanunnamelerin, birinci derecede 
kaynagini orf-adet kaideleri teskil ettigi igin, ozellikle Osmanli Devleti'nin ilk donemlerinde kanun 
yerine orf ta'biri kullanilmistir. Yine ilk donemlerde kullanilan yasak kelimesi de, kanun kapsamina 
dahildir. Tursun Beg, orfu "Yani bu tedbir ol mertebe olmazsa, belki mucerred tavr-i akil uzere nizam-i 
alem-i zahir igin mesela tavr-i Cengiz Han gibi olursa, sebebine izafe ederler, "siyaset-i sultanr ve 
"yasag-i padisahT" derler ki orfijmuzce ona orf derler" seklinde agiklamistir ki, kanuna denk 
dusmektedir.4 OrfT hukuk denmesi de bu anlayisa dayanmaktadir. Siyaset kelimesi ise, sozlukte, 
re'ayanin umurunu tedbir ve tanzim yani idare demektir. islam hukukgulannin tarif ettigi siyaset veya 
siyaset-i ser'Tye ise, tamamen kanun ve kanunnamenin karsihgidir. Soyle ki: Siyaset-i ser'Tye, sen'atin 
genel esaslanna aykin olmamak sartiyla, islam milleti ve devletinin haricde ve dahilde, her gesit siyasT 
ve idarT meselelerini tanzim eden hukumlere denir.5 

34 



Kanun ve kanunname gelenegi Osmanhlara has degildir. Ancak ser'T hukumlere uygun olarak, 
orfT hukukun butun alanlannda ulu'l-emre tanman yetkileri tamamen kullanan ve genis gapta 
kanunnameler ortaya koyan ilk islam devleti, Osmanh Devleti'dir. islamiyet'ten onceki Turklerde de 
kanunname gelenegi mevcuttur. Onemle ifade edelim ki, Osmanh Kanunnameleri, daha onceki Turk 
idare kanunlanndan yararlanmistir, ancak ser'Tlik suzgecinden mutlaka gegirilmistir. Konuyu biraz 
daha agahm: 

1) islamiyet'ten onceki Turklere ve ozellikle Hitay Turklerine ait bir Kanunname'den 
bahsedilmektedir. Bu kanunnamenin orijinali elimizde mevcut degildir. Ancak islam tarihgilerinin 
nakline gore devlet idaresine, devletler hukukuna ve ceza hukukuna ait onemli hukumleri ihtiva 
etmektedir. Kanunname'nin 13. babinda yazildigina gore, eski devirlerde Dogu Turkistan'da Luzi isimli 
bir kadin Hakan olur; memleketi iyi idare edebilmek igin kanun vaz'i gerekir. Qin-Guzin isimli bir 
hakTmin gayretiyle kanun hukumleri derlenir. Kanunnamenin ifadesiyle "Sonradan ol kanunlar 
dustur'ul-amel olub nice bin yildir icra olunur." Fakat burada onemle belirtelim ki, soz konusu kanunun 
hukumleri "Cengiz'in Yasasi"ndan farkhdir ve de ser'T hukumlere aykin olmadigindan orf-adet kaidesi 
olarak intikal eden bazi hukum ve muesseselerin disinda, Osmanh kanunnamelerine etkisi soz 
konusu degildir. Ser'T hukumlere aykin olmayan eski kanunlann orfT hukuka alinabilecegi ise, ser'T bir 
esasdir.6 Bu kanunname metninin Yavuz Sultan Selim Devri'nde Turkgeye gevrildigini de kaydedelim. 

2) Bazi mustesriklerin ve meseleye vakif olmayan bazi Musluman yazarlann Osmanh 
kanunnamelerinin temel kaynagi olarak gosterdikleri Mogol hukuku uzerinde de durahm. Mogol 
hukukunun temeli, 1227'de olen Cengiz Han'in Buyuk Yasa, Yasaname-i Buzurk, Yasa-i KadTm-i 
Cengiz Han yahut Yarginame isimli kanundur. ilk Musluman Mogol devleti olan ilhanhlann kurucusu 
Cagatay Han'a icrasi terk edilen bu kanunun, Osmanh kanunnamelerine dogrudan etkili oldugu iddia 
edilemez. Zira kanunun hukumleri meydandadir. Ancak temeli eski Turk adetlerine ve devlet 
gelenegine dayanan Mogol devlet anlayisi, yasa ve kanun zihniyeti, elbetteki ser'T sinirlar 
gergevesinde Musluman Turk devletlerinde muessir olmustur. ikisi arasinda onemli mahiyet farki 
vardir. ilhanh Devleti'nin atalanna ait bazi devlet ve hukuk muesseselerini islamTlestirdigi bir vakiadir. 
Hatta islamTlestirilen bu eski kaidelere orfT hukuk karsihginda olmak uzere yargi ve ehl-i orfu 
karsilamak uzere de yargici dendigini biliyoruz. Bizim uzerinde durdugumuz nokta yargi denen hukuk 
kaidelerinin, orfT hukuk siniri iginde kalmis olmasidir.7 

3) Bu arada Timur'un Tuzukatindan da bahsetmek icabeder. Tuzukat-i TimurT de denilen bu 
kanun mecmuasi, eski Turk tore ve adetlerine, iran ve Hint torelerinin de kansmasiyla ortaya gikan ve 
islam'a agikga aykin olmamak sartiyla Mogol hukukundan da etkilenen bir kanun mecmuasidir. 
Bunun da Osmanh Kanunnamelerine dogrudan etkili oldugu soylenemez.8 Burada su hususun 
belirtilmesinde de yarar goruyoruz: Babur Devleti veya Hindistan Mogollan diye bilinen Musluman 
Turk devletinin gtiglu sultani Muhyiddin Evrengzib Alemgir I (1658-1707) zamaninda, iki onemli kod 
tanzim olunmustur: Birincisi, tamamen fikih kitaplanndan derlenen ve ser'T hukumleri tedvin eden 
Fetavay-i Hindiye'dir (Fetavay-i Alemgiriye veya Fetavay-i Cihangiriye de denir). ikincisi de, orfT 

hukukun ozellikle ta'zir cezalanyla ilgili kismini tedvTn eden Osmanh UmumT Kanunnamelerinin birinci 

35 



babina benzeyen AyTn-i EkberT yahut Ahkam-i AlemgirT isimli kanun mecmuasidir. Bu kanun, 
tamamen ser'T hukumlere uygun oldugu gibi, Osmanli Kanunnamelerine dogrudan etkisi sozkonusu 
degildir.9 

4) Diger tarafdan Osmanli Kanunnamelerinin, tamamen sunn? olan ulu'l-emr tarafindan 
hazirlanan eski Musluman devletlere ait bazi kanun hukumlerini aynen iktibasi veya ondan 
etkilenmesi de garip karsilanmamahdir. Zira iktibas edilen kanunlar, ya harac, osur veya cizye 
vergilerinin tahsili, nisbeti ve mikdarlanni ilgilendirmekte ya da orfT bazi vergileri tanzim etmektedir. 
Degisen sadece bazi nispet, miktar ve orfT vergilerdeki isimlerdir. Merde tafsilatiyla bahsedecegimiz 
gibi Diyarbekir Eyaleti'nin ilk kanunlan Akkoyunlu Hukumdan Uzun Hasan'in Kanunlarmdan iktibas 
edilmistir ki, bunlar Dogu Anadolu, Azerbeycan, Irak-i Arab ve Irak-i Acem'de daha once tatbik edilen 
kanunlardir. Dogu Anadolu'da 922/1 51 6'dan 955/1548 yihna kadar tatbik edilmeye devam edilmistir. 
Osmanli Kanun koyucusu, Irak'i fethedince SafevT kanunlarmi ilga ettigi halde, Uzun Hasan 
kanunlanni yururlukten kaldirmamistir. Maras ve gevresinde tatbik edilen Zulkadirogullanna ait 
Alauddevle ve Bozok Kanunnameleri de, Osmanli Kanunnamelerinde yer alan ta'zire ait cezaT 
hukumlere benzedigi igin aynen ibka edilen kanunlar arasindadir. 

Diger tarafdan Suriye ve Misir'da gorulen Memluklulere ve ozellikle de Sultan Kayitbay'a ait bazi 
orfT vergileri tanzim eden kanun hukumlerinin te'sirlerini, Adana, Tarsus ve Sis Kanunnamelerinde 
gormek mumkundiJr.10 

5) Bazi arastirmacilann ragmina Kuzey Afrika bolgesinde ve ozellikle Fas ve Cezayir'de gorulen 
orfT hukuk ve kanunnameler de, islam'in sinirlarmi gizdigi orfT hukukun kapsamina girmektedir. Fas 
BerberTlerinde her kabilenin ve hatta her havalinin isserf denilen hususT bir kanunu oldugu dogrudur. 
Ancak bu, Malik? mezhebini kabul eden Fas halkinin, amel-i eh-i Medine prensibinden ilham alarak 
gelistirdikleri ve Fas ameli diye bilinen mesru dairedeki orfT hukuklanndan baska bir sey degildir. O 
bolgede yetisen islam hukuk tarihgilerinin tespitlerine gore, "Fas ameli=el-amelu'l-FasT", Medine 
amelinin bir uzantisidir. Ancak Medine ameli, Medine ahalisinin sunneti temsil eden orf adetlerine 
dayanirken, Fas ameli, o bolgenin orf adetlerine istinad etmektedir. Bazi hukuk tarihgilerinin 
arastirmalan, Fas amelinin kokeninin Medine ve Endulus ameline dayandigini gostermektedir. MalikT 
mezhebi Kuzey Afrika'da yayilmca, buradaki hukukgularda Medine ameli prensibini benimsemisler ve 
bu esasdan hareketle, fetva ve kaza suzgecinden gegen yerli orf adetleri hukukun kaynagi olarak 
kabul etmislerdir. MalikT hukukgular da, Fas amelinin, bu bolgenin zaruret, maslahat, amme ihtiyaglan 
ve orf adetlerine dayanan orfT bir hukuk oldugunu eserlerinde belirtmislerdir.1 1 

Netice olarak, islam'in ilk devirlerinden beri ulu'l-emre taninan yasama yetkisi, Hz. Peygamber 
ve Dort Halife Devri'nde sunnet, icma ve kiyas yoluyla dogrudan kullanilmis, EmevTIer zamaninda 
mugtehidlerin gayretleri buna ihtiyag gostermemistir. Abbasiler Devri'nde, imam Ebu Yusuf'un Kitabu'l- 
Harac'i; MaverdT ve Ferra'nin El-Ahkamu's-Sultaniye'si orfi hukukun boslugunu doldurmustur. 
Selguklular Devri'nde Nizamulmulk'un Siyasetname'si ve Sultan Meliksah'in hazirlattigi "Mesail-i 
Meliksahiye" bu gayeye hizmet etmistir. ilhanhlar, Cengiz Yasasi'ni ve eski Turk devlet gelenegini 

36 



ser'ilestirmeye gahsmislar; Timur'un Tuzukat'i ise, idare hukuku alaninda orfT hukukun en guzel 
misalini teskil etmistir. Gergek sudur ki, islam'in ulu'l-emre tanidigi yasama yetkisini en guzel kullanan 
ve higbir alani ihmal etmeyen ilk musluman devlet, Osmanh Devleti'dir. Osmanh Devleti elbette ki hem 
eski Turk orf-adetlerinden hem Selguklu devlet geleneginden ve hem de muasin olan Hasan Padisah 
ve Kayitbay kanunlanndan istifade etmistir. Ancak Osmanh Kanunnamelerinin asil kaynagi 
kitabimizin basinda zikrettigimiz orfT hukukun kaynaklandir ve bunun asil izahmi ser'T tahliller 
kisminda da gormek mumkundur. Osmanh kanun koyuculan, Hz. Omer'in iran fethinden sonra yaptigi 
gibi, fethettikleri memleketlerdeki, ser'a muhalif olmayan orf adetlerle halkin ahsik oldugu orfT vergi 
sekillerine uzun muddet riayetkar kalmislar; ancak luzum hasil oldukga ve yerli ahalinin muracaati 
uzerine yavas yavas onlan ta'dil ve islah etmek suretiyle, butun memleket igin umumT ve musterek bir 
nizama dogru yukselme imkamm bulmuslardir.12 

1. Kanunnamelerin Hazirlanisi 

Osmanh Devleti'ndeki orfT hukukun meyvesi olan kanunnamelerin hazirlanisi, tertibinde muessir 
olan makamlar ve bu makamlann baglayicihgi ile resmiyeti hususunda gok garip fikirler vardir. Bu 
fikirlerden bazilarma gore, kanunnameler bir yasama faaliyeti veya bir kanunlastirma hareketinin 
sonucu degildir. Belki teker teker sadir olan padisah irade ve fermanlannin bir araya gelmesi sonucu 
meydana gelmistir. Ayrica bir gogunun resmT higbir sifat ve selahiyeti olmayan kimseler tarafindan sirf 
ilmT bir merak ve tecessusle toplanan mecmualar oldugu bile ileri surulmustur.13 Bu tur iddialar; ana 
kanun nedir? Buna dayanilarak gikanlan nizamname, ta'limatname ve yazih emir ne demektir? Ayrica 
"Dustur" yahut "Kanunlar" adiyla yaymlanan hukukT duzenlemelerin kaynagi nedir? Her hukuk 
hocasinin veya hukukgunun gunumuzde bile, ayn bir medeni kanun nesri, medeni kanunun gayr-i 
resmT olmasi mi demektir? Bu ve benzeri uzayip giden sorulann cevaplannin bilinmedigini 
gostermektedir. Biz burada, butun Osmanh Kanunnamelerinin gunumuzdeki sekliyle bir meclisten 
giktigini iddia etmeyecegiz. Ancak bastan sunu belirtmek istiyoruz ki, sayilan belli olan umumT 
kanunnamelerin tamami, biraz sonra zikredecegimiz kanunT prosedurden gegmistir. Sayilan 500'u 
gegen hususT kanunnamelerin hepsi ve iki satirhk da olsa, butun irade ve fermanlar, eger orfT hukuku 
ilgilendiriyorsa ve sadece icraT bir emir degilse, yasama faaliyeti veya kanunlastirma hareketi 
diyebilecegimiz bir ameliyeden sonra kanun veya ferman adini almistir. 

Soz konusu kanun veya fermanlann, sonradan bazi hukukgular tarafindan aynen veya 
degistirilerek kanun mecmualan haline getirilmeleri onlann resmT sifatlanni ortadan kaldirmaz. Zira 
ayni sey bugun de yapilmaktadir. Yani Hazerfen Huseyin Efendi TelhTsu'l-Beyan'i kaleme aldi diye, 
buradaki kanun hukumlerinin vazi'i olarakda kabul edilmedigi gibi, bu kanun hukumlerinin bir yasama 
faaliyeti yahut codification sonucu meydana gelmediklerinin delili olarak kabul edilemez. Zira ilerdeki 
izahlar ve bu kulliyattaki bilgiler Hazerfen'in Kavanin kitabi ile ilmT bir tarzda mukayese edilirse, 
Hezarfen'in, gunumuzdeki hukukgulann yaptigi gibi, daha once tedvin edilen kanun, nizam ve 
fermanlan, aynen yahut telhis suretiyle kitabina aldigini gosterecektir. Zaten kendisi de kitabinin 
kaynagi olarak, "kanunnamelerden ve tevarihlerden ve defatir-i atik ve cedid ve ahkam-i humayundan 

dustur'ul-amel olan kavanin-i divaniyeyi..." seklinde ifade etmektedir.14 

37 



Bu tarz bir hususT kanun mecmuasinda da konu, "Binaen alazalik mesail-i ser'Tyede kutub-i 
fikhiye tetebbu olundugu gibi umur-i orfiyede dahi ceraid-i kavanin-i sultaniye tetebbu'i multezemdir." 
"... amme-i nasa enfa' ve evla ve nizam-i aleme elyak ve ahra olmak uzere "vaz" eyledikleri adat ve 
kavanin-i munTfe'de ferman-i a e cem' ve tertib eylemislerdir" cumleleriyle 6zetlenmektedir.15 Yani 
butun kanunlar, bugun yasama faaliyeti yahut kanunlastirma hareketi olarak ifade ettigimiz "vaz'= 
kanun koyma" ameliyesine tabi' oldugu gibi, Fatih'in teskilat kanunu veya TevkiT kanunu gibi 
mecmualar da ferman uzerine tertip olunup tasdik olunmuslardir. Simdi kanun koyma demek olan vaz' 
ameliyesinin nasil yapildigini kisaca gorelim: 

Osmanli Devleti'nde ulu'l-emr'in vazifelerini, tasdik makami padisah, arz makami sadrazam ve 
"Sura Meclisi" de Divan-i Humayun olan uglu bir organ yurutur. Divan-i HumayCm'un tabil uyesi olan 
nisanci (sonralan reisu'l kuttab) kanun tasarilanni hazirlamakla vazifelidir. Nisancinin kanun 
tasanlanni nasil hazirlayip tasdik ettirdigine ait once su kanun hukumlerini zikredelim: 

"Kanun-i Nisanci; tugray-i serif hizmetiyle memurdur. Ve kendi hanelerinde kanuna mute'alhk 
ahkam yazilir. Mumeyyizi tashih eyledikten sonra kendusi tugralann geker. Ve defter tashih olunmak 
lazim gelse, kenduye hitaben varid olan ferman mucibince, defterhaneden geturdub kendi kalemiyle 
tashih eder. Tashih fermani varid oldukda, kanun budur ki, evvela ol ferman-i serTfin tugrasini bizzat 
vezir-i a'zam hazretleri geker. Ba'dehu ferman kenduye geldikde zahnnm bir kosesine "defteri gele" 
deyu kalemiyle isaret edub defter eminine gonderir. Ol saat defter-hane kesedan defteri ve ol ferman-i 
serifi bile goturur. Pes ber muceb-i ferman-i humayun mahallini bulup tahrir ve tashih eyledikden 
sonra ferman-i serifi kendi hifzeder... Ve Divan tarafmdan verilen sikayet ahkamin Reis Efendi "resTd" 
ettikden sonra kesedan cem' edub kenduye geturur, tugralann geker. Ve Kavanin-i Osmaniye ve 
Merasim-i Sultaniye, nisancilardan sual oluna gelmisdir. Sabikda bunlara "muftT-i kanun" itlak 
olunmusdur."16 

Zikredilen bu kanun hukumleri gergevesinde, birer tane musahhas misal vererek, 
kanunnamelerin nasil hazirlandigini gorelim. Bilindigi gibi, kanunnameler umumT ve hususT olmak 
uzere iki ana gruba aynlmaktadir. Hazirlanislan itibariyle de bu iki grup arasinda bazi cuz'T farklar 
vardir. 

A. Umumi Kanunnamelerin Hazirlanisi 

Umumi kanunnameler, Fatih'in teskilat ve Kanun-i OsmanT olmak uzere iki; II. BayezTd, Yavuz, 
KanunT ve bir goruse gore III. Ahmed'in birer umumT kanunnamesi vardir. Bunlar ve benzerleri, 
zamanm nisancisi tarafmdan padisahin fermani uzere hazirlanir. Divan-i Humayun'da mutalaa edilir. 
Sadrazam da bizzat muzakere ve tashihlere katilir. Padisaha arz edilir. Tasdik edilince butun re'ayayi 
baglar hale gelir. Ozellikle Kavanin-i Orfiye-i OsmanT adiyla anilan kanunnameler, ser'T fetva ve kaza 
suzgecinden de gegirilirler. Zikredilen hususa misal teskil etmek uzere, Fatih'in teskilat ve KanunT'nin 
Kavanin-i Orfiye-i OsmanT'sinden su ifadeleri nakletmek istiyoruz: 

Fatih'in teskilat kanun tasansini kaleme alan nisanci soyle demektedir: 

38 



"...Bu evrak-i Kavaid-i SultanT ve sahife-i kavanin-i HakanT'nin camil olan... Muhammed bin 
Mustafa el-ma'ruf bi Leys-zade et-TevkiT... Muhammed Han ibnu's-Sultan Murad Han'in... zaman-i 
seriflerinde... sabikan ecdad-i izamlan zamaninda olan kavanin-i mazbuta defter olunmayub, eksik 
olan yerlerin dahi kendileri re'y-i munTr-i velayet-te'sirleri ile tekmil buyurub, Divan-i Humayun'da 
ebedu'l-abad ma'mulunbih olmak igun bir Kanunname tahrir olunmak lazim gelmegin, bu abd-i hakTr 
ferman-i celilleri uzere nazm u insa edub, herkes mustefTd olmak igun istilah u ibaretten feragat 
olunub, lisan-i Padisah-i gerdCm-vakar'dan naklile yazilub ve ug bab uzere kihndi."17 metinde 
anlatildigi sekilde ulemaya yazdinlan ve basma da "Bu kanunname, atam ve dedem kanunudur ve 
benim dahi kanunumdur. Evlad-i kiramim neslen ba'de neslin bununla amil olalar" diye hatt-i 
humayCm dusulen bir kanun, elbetteki bir kanunlastirma eseridir ve resmT bir huviyet tasimakdadir. 
idarT kanun oldugunu unutmayahm ve ulu'l-emrin dogrudan sinirli yasama yetkisine girdigini 
hatirlayahm. 

ikinci misalimiz, Koca Nisanci tarafindan kaleme ahndigi muhtemel olan KanunT'nin ilk 
donemlerine ait Kavanin-i Orfiye-i OsmanT mukaddimesidir: 

"Kanunname-i OsmanT Sebeb-i tahrir-i misal, vacibu'l-ittiba' ve'l-imtisal-Enfezehullahu Te'ala El- 
Meliku'l-Mute'al-hukmi oldur ki, 

Merhuman ve magfuran atam ve dedem-Nevverallahu te'ala merkadehuma nazar kilmislar ve 
gormusler kirn, zalimler mazlumlara zulm kilub hadden tecavuz edub re'ayanin hali mukedder olub ve 
ol sebebden Kanun-i OsmanT vaz' etmisler imis. Yine ben dahi buyurdum ki, beglerbegiler ve sancak 
begiler ve geribasilar ve subasilar ve sipahiler bu Kanun-i OsmanT uzere re'ayadan hukuk ve rusum 
taleb edeler. Ziyade zulm ederler ise, itab-i elTmime mustahak olurlar. §6yle bileler, i'timadi kilalar."18 

Zikredilen bu misallerden, butun umumT kanunnamelerin, resmT prosedurlerden gegtigini, en 
ufak bir tashihinin dahi ciddT formalitelere tabi tutuldugunu musahede ediyoruz. Ancak resmen kabul 
edilen kanunlann, elbetteki hususT ve gayr-i resmT nushalan, gunumuzde oldugu gibi, 
bulunabilecektir.19 

B. Hususi Kanunnamelerin Hazirlanisi 

HususT kanunnamelerin hazirlanismda bazi farkliliklar vardir. Ozellikle, bu tarz kanunlann 

gogunlugunu teskil eden sancak kanunnamelerinin ash ve esasi, Kanun-i Osmani denilen umumT 

kanunlardir. ilgili bolgenin tahririni yapan defter emTnleri ve vilayet katibleri, tahrir islemini bitirdikten 

sonra, mufassal defterin basma o sancakdaki hususT orf-adet kaidelerini ve ser'T ve orfi vergilerin 

nisbet ve mikdarlarim da nazara alarak, Kanun-i OsmanT'yi o bolgeye adapte ederler. Cogu 

kanunnamelerin basinda zikredilen "ber muceb-i Kanun-i OsmanT" veya benzeri ifadeler 

gostermektedir ki, hususT kanunlar, yeni vaz'edilen kanunlar degildirler; belki Kanun-i OsmanT'nin o 

yerlerin sosyal ve iktisadT sartlanna intibak ettirilmis sekilleridirler. Bu tarzda hazirlanan sancak 

kanunnameleri, mufassal defterin basma kaydedilir. Ba'zilan onemine binaen merkezde ve 

gogunlukla da nisancinin evinde temize gekilir. Mumeyyiz tashih eder. Sadrazamin arzi sonucu 

39 



padisah tasdik eder ve tasdik edilenlere tugrayi nisanci geker. Boylece defterlerin muhtevasi ve 
kanunname kesinlesmis olur. Artik butun re'ayayi baglar.20 

Yukarda zikredilen esaslara ornek teskil etmesi igin bir hususT kanunnamenin (defter) 
mukaddimesini zikredelim: Erzurum ve Pasin Livasi'ni tahrir eden defter emini Mirza bin Muhammed 
ile vilayet katibi Mustafa, Sultan Suleyman Han'm fermani uzerine, "FeramTn-i SultanT" ve "Kavanin-i 
KadTm-i OsmanT" esas ahnarak, vilayetin ileri gelenlerine de danisarak Muslumanlann maslahatlanni, 
padisah haslanni, sipahi ahvalini, memleketden alinacak bac ve harac ahvalini tanzTm eden kanunu 
ve vilayete ait mufassal defteri hazirladiklanni ve sonra da Padisaha arz ettiklerini belirtmektedirler. 
Hatta kanunnamenin baslangici konuyu daha da aydinlatmaktadir: 

"TafsTI-i icra-i ser'Tye-i mute'amile (ser'T hukumlere uygun orfT hukuk demektir) ve kavanin-i 
rusum-i Osmaniye oldur ki; mukaddema emr-i humayun uzere Bayburd ve Erzurum Sancaklan kitabet 
olundukda kohne defterde mukayyed olub Hasan Padisah Kanunu deyu icra olunan kavanin-i 
mute'amileye kabail-i re'aya ve tavaif-i tuccar ve ahalT-i memalik-i mahrusa mutehammil olmayub Rum 
Kanunu (Kanun-i OsmanT) olmasin rica etdukleri paye-i serir-i a'laya arzolundukda cenab-i 
husrevamnin zilal-i adalet ve saye-i merhamet-bahslan zuhur bulub vilayet-i mezbure halkina dahi 
Rum Kanunnamesi (Osmanh Kanunnamesi) emrolunub ber muceb-i emr-i ali defter-i cedide 
kaydolunub ol zamandan beru Rum Kanunu (Osmanh Kanunu) icra olunub haliya Erzurum ve Pasin 
Sancaklan muceddeden kitabet olundukda ahal-i Erzurum emr-i ali-i sabik mucebince icra olunan 
Kanunnameyi murad ettukleri ve Pasin sancagi dahi serhad'de olmakla ekser re'ayasi perakende olub 
cem' olub ma'mur olmak igun Rum Kanunu (Osmanh Kanunu) lazim idugu bil-fi'il kitabet olunan 
defter-i cedid ile atebe-i ulyaya arzolundukda bunlara dahi Rum Kanunu (Osmanh Kanunu) ferman 
olunmagin emr-i humayun uzere defter-i cedide kaydolunub alet-tafsTI tahrir olundu."21 

C. Ferman, Berat ve Benzerlerinin Hazirlanisi 

Bir de kisa ferman, berat veya yasakname seklinde ba'zi kanun-hukumleri vardir ki, bunlann da 
hazirlanisi yukardakilerden farkh degildir. Ferman, berat, veya yasakname, Nisanci tarafindan 
hazirlanir; Divan-i Humayun'da muzakere ve mutalaa olunur. Sadrazamca Padisah'a arzedilip tasdik 
olunduktan sonra yine nisanci tarafindan tugra gekilir ve kesinlesir. Bunlann degisik zaman ve 
zeminlerde tedvTninin hususT yahut resmT kisilerce yapilmasi, sozkonusu duzenlemelerin resmT ve 
baglayici kanun hukmu olma vasiflanni izale etmez.22 

2. Kanunnamelerin Fetva ve Kaza Suzgecinden Gegirilisi 

Ayrintilanni "Kanunnamnelerin ser'T tahlilleri" kisminda gorecegimiz gibi, Osmanh kanun 

koyucusunun vaz'ettigi kanun hukumlerinden tamamen ser'T hukum olanlar ve igtihadT hukumlerin 

tercihi tarzinda tedvTn edilenler, islam hukukgulannin gayreti sonucu ortaya gikmistir. Ancak ulu'l- 

emrin sinirh yasama yetkisine tefvTz edilen "nizam-i memleket ve hifz ve hiraset-i ra'iyyet ve siyasete 

mute'alhk umur" yani idan ve asken kaideler, devlet mes'elelerinde tecrubeli yani "hukkam-i seyf ve 

siyaset olan vukelay-i devlete havale" edilmistir. Bunlann da fetva ve kaza suzgecinden ilmT kontrol 

40 



agisindan gegirildigini, kanunnameleri tetkik edenler inkar edemezler. Bilindigi gibi, Osmanh 
Devleti'nde seyhulislam tarafmdan yahud hakim ve muftulerden biri tarafindan tasdik olunmamis hig 
bir kanun, ferman ve irade yoktur. Ancak padisah icazetli alim ise bu durum mustesnadir.23 Simdi bu 
hali biraz daha agahm: 

a- Osmanh Kanunnamelerinin tedvini ekseriyet itibariyle Fatih, II. Bayezid, I Selim ve KanunT 
Devri'ne rastlar. Bu donemlerdeki Kanunnamelerin tedvininde basta Ebussuud, ibn-i Kemal ve 
benzeri seyhulislamlann rolu oldugu inkar edilemez. Ve bu ilim adamlarimn verdikleri kararlarla 
padisahin emir ve iradelerinin kanunT bir kudret kazandigi da, bir gok kanunnamede agikga 
gorulmektedir. Qogu kanunnamelerin basinda yer alan "Beyan-i tafsT-i kavanin-i ser'iyye-i mute'amile 
ve kavaid-i rusum-i 6rfiye-i mute'arife ki, mebanT-i defatir-i Osmaniye ve meahiz-i ahkam-i 
Sultimiyedir" seklindeki ifadeler de bunu te'yid etmektedir. Aksi iddialan destekleyen ciddi bir delil 
yoktur. 24 

b- Kanunnamelerin seyhulislamin tasdikinden gegmedigini kabul etsek bile, yukardaki sart 
gergeklesmistir. Zira kanunnamelerin musveddesini yazan, tashih eden ve muzakeresini yapan ilk 
donemdeki nisancilar, defter eminleri ve vilayet katipleri, ser'T hukumleri gok iyi bilen din alimleridirler. 
Budin Eyaleti'nin tahririni Ebussuud; Karaman Eyaleti'nin tahririni ibn-i Kemal Ahmed bin Suleyman; 
Diyarbekir eyaletinin ilk tahririni idris-i BitlisT ve Amid kadisi; Misir Kanunnamesi'nin tahririni ibn-i 
Kemal ve Hama, Haleb ve Hims livalannin tahrirlerini ise Haleb kadismin yaptigini misal olarak 
zikredersek, mesele daha iyi anlasihr kanaatindeyiz.25 Bundan da ote Fatih, II. Bayezid, I. Selim ve 
KanunT Devri'nin butun nisancilan, ekseriyet itibariyle kadi yahut mufti mense'lidir. Mesela, Fatih Devri 
nisancilanndan Molla Siraceddin Semaniye muderrislerinden iken ilm-i insadaki maharetinden dolayi 
nisanci olmustur; Molla Bahaeddin yine Semaniye muderrislerindendir; Nisanci Mehmed Pasa ise 
Molla Celaleddin'in oglu olup alim ve fazil bir sahsiyettir.26 II. Bayezid devri nisancilan olan Kasim 
Pasa, hem vezir ve hem de alim; Ahmed Pasa, Molla Fenan'nin gocugu; Tacizade Ca'fer Celebi, 
Mehmed Pasa Medresesi'nin muderrisi; Ahmed Celebi, Sinan Celebi, isa Pasa ve Davud Pasa da, 
kendi zamanlarimn meshur ilim ve devlet adamlarindandirlar.27 Yavuz Devri nisancilanndan 
Tacizade Ca'fer Celebi, sonradan Anadolu Kazaskeri olmus; Hoca oglu Mehmed Pasa ise, uzun sure 
Edirne Qifte Medrese'de muderrislik ve sonra vezirlik yapmistir.28 KanunT Devri nisancilanndan Koca 
Nisanci unvaniyla bilinen Celalzade Mustafa Pasa, Haydar Efendi, Mehmed Bey, Merzifonlu 
Ramazanzade, Mehmed C e l eD i Abdurrahman Pasa, NaimT Celebi, Dervis Mehmed Qelebi, Boyali 
Mehmed Pasa ve Mehmed Celebi de asirlannda onemli ilim ve fikir adamlan arasindadirlar. Bu arada 
978'de nisanci olan Feridun Ahmed Beg, 981 'de nisanci olan Hamza Pasa, 989'da nisanci olan 
Okguzade Mehmed Pasa ile 1005'te bu goreve getirilen oglu Okguzade Mehmed §ah Efendi, 
gergekten buyuk ilim ve kanun adamidirlar.29 Ve nihayet Fatih Kanunnamesi'nde yer alan "Ve 
nisancilik, dahil ve sahn muderrislerinin yoludur" hukmu sonucunda XVI. yuzyihn ilk geyregine kadar, 
butun nisancilar, ilmiyeden tayin edilmislerdir.30 

c- Butun bu zikredilenlere ragmen ser'T hukumlere aykin kanun hukumleri kabul ve Nan 

edildiginde, ser'T hukuku temsil eden seyhulislam, kadi ve muftulerin bunlara karsi giktiklan 

41 



bilinmektedir. Muste'menlerin sahitlikleri dolayisiyla verdigi bir fetvada Ebussuud "Na mesru olan 
nesneye emr-i sultanT olmaz" diyerek konuyu tavzih etmistir.31 Ayasofya Evkafina ait dukkanlarin 
kiracilan, dukkanlara yerlestirdikleri alet ve edevatlarmi bahane ederek ve vakfin da zengin oldugunu 
ileri surerek, kendilerinden alinan kira bedellerinin yukseltilmemesini ve ecrimisil talep edilmemesini 
istemisler, padisahdan da ferman getirmislerdir. Ancak Osmanh Devleti'nin sanh hukukgusu 
Ebussuud'un bunlara cevabi su olmustur: 

"Emr-i SultanT ile namesru' olan nesne mesru' olmaz. Haram olan nesne helal olmak yokdur. 
Ecrimisilden kusuru ne mikdar ise, bT-kusurtazmin olunmasi gerekir. Emr-i Sultan sadece gayr-i sahih 
vakiflarda (yani min arazi turu vakif arazide) mu'teberdir." 32 

d- Son olarak, Osmanh hukukunda kadi, muftu, muderris gibi ser'T hukukun temsilcilerine ehl-i 
ser'; hukukT kararlan uygulayan idarecilere ise, ehl-i orf dendigini gormustuk. Burada belirtmek 
istedigimiz nokta sudur: Osmanh idarecileri, diger Musluman devletlerde var oldugu iddia edilen kazaT 
dualizmin olmamasi igin kadiyi, kazaT hayatta tek yetkili kabul etmisler; hem ser'T hukumler ve hem de 
orfT hukuk dedigimiz kanunlarla yargilama ve karar verme yetkisini kadiya tammislardir. Ehl-i orfun 
gorevi tatbiktir yani kazaT kararlan icradir ki, buna siyaset de denilmektedir. Bu konuyu su kanun 
hukmu tavzih ve te'yid etmektedir: 

"Kavanin-i-in'izam aymi, Divan-i ser'-i nebevT ve mahkeme-i muhkeme-i Mustafeviye'de... icray-i 
ahkam-i ser'Tye eden hukkam-i zevil-ihtiram... dahi ma'lum ve mefhum edinmek ehemm ve elzem, 
belki emr-i mutehattimdir. Zira hukkam-i ser'-i mutahhar, mucerred umur-i ser'iyye istima'ina munhasir 
degillerdir; belki cemT'an umur-i ser'iyye ve ayin-i orfiyyede kat'-i niza' ve fasl-i husumet igun mevzu' 
ve memurlardir."33 

O halde kadilann gorevi, ser'T ve orfT hukuk alaninda yargi gorevini ustlenmek, ehl-i orfun 
vazifesi ise bunlan icra eylemektir. 

Burada sunu da kaydedelim ki, bazi kanunname nushalannda, ozellikle XVI ve XVII. 
yuzyillarda, kanun hukumlerinin hasiyelerine dusulen bazi notlarla, bu hukumlerin yanhs ve ser'i serife 
aykiri oldugu kaydedilmis ve yururlukten kaldinldigi zikredilmistir. Nisancilar tarafindan dusulen bu 
notlar, sinirh yasama yetkisi kullanihrken, ser'T esaslara muhalif hukumler de vazedildigini, ancak 
farkina vanhnca sonradan ilga edildigini gostermektedir. Hususan orfT tekalifde bu durum gokga 
gorulmektedir34. 

II. Kanunname Qesitleri 

OrfT hukukun meyvesi olan kanunnamelerin "kanun kitabi" manasinda tedvTn edilmis sekillerinin 
muhtelif tarz ve tiplerde oldugu yukardaki bilgilerden anlasilmaktadir. Biz, burada soz konusu 
kanunnamelerin gesitleri uzerinde kisaca durmak istiyoruz: 

1. Umumi Kanunnameler 

42 



Osmanli kanunnamelerinin temeli ve orfT hukukun anayasasi olan umumT kanunnameleri de ug 
guruba ayirabiliriz: 

A. Kanun-i OsmanT'ler (Rum Kanunu) 

Osmanli hukukunda Kanun, Kanun-i MunTf, Kanun-i PadisahT, Rum Kanunnamesi ve Kavanin-i 
Orfiye-i OsmanT tabirleri ile anilan, hususi kanunnamelerin gogunluguna kaynakhk eden, ceza, timar 
nizami, sipahi, re'aya, mail vergiler ve benzeri hususlara ait hukumler ihtiva eden umumT 
kanunnamelerdir. Bazi iddialann tersine, gekirdegi Fatih Devri'nde atilmis olan bu kanunnameler, 
KanunT zamaninda kemaline ulasmis ve gok az ba'zi ta'dTllerle Tanzimat sonrasina kadar yururlukte 
kalmistir. Bunlari kisaca tanitmakta yarar vardir: 

A1 . Fatih'in Kanun-i OsmanTsi 

"Kanun-i PadisahT" diye bilinen ve 893 tarihli nushasi elimizde olan bu kanunname dort fasil ve 
68 maddeden ibarettir. Viyana Kutuphane-i KralTsi Yazma No: A.F. 555, sh. 95'te bulunan tek nushasi 
vardir. Mehmed Arif tarafindan TODEM'in 1329 tarihli ilavesinde yaymlanan ve Fatih'e isnad edilen 
kanunname ise, KanunT'ye aittir. Fatih Kanunnamesi'nin I. fash, zina ve iffete karsi islenen diger 
suglann cezalanni; II. fash, dovusme, sovusme ve katle ait cezalan; III. fash, igki igme, hirsizhk ve 
buhtana ait cezalan, IV. fash ise, re'ayadan ahnan vergiler, gumruk vergileri ve timar nizamina ait bazi 
hukumleri ihtiva etmektedir. Degisik yerlerde yayinlanmis olan bu kanunname, II. Bayezid tarafindan 
genisletilerek kabul edilmistir.35 

A2. Bayezid'in Kavanin-i Orfiye-i OsmanTsi 

907/1501 tarihli ve Mustafa bin Ramazan tarafindan istinsah edilen bu kanun mecmuasi, 
Beldiceanu tarafindan yanhs olarak Fatih'e isnad edilmistir. KanunT'ye ait umumT kanunnamenin bir 
nushasinda yer alan "merhuman ve magfuran atam ve dedem-neverallahu merkadehuma-nazar 
kilmislar ve gormusler kirn, zalimler mazlumlara zulm kilub hadden tecavuz edub re'ayanin hali 
mukedder olub ve ol sebepden Kanun-i OsmanT vaz' etmisler imis"36 ifadeden anlasilacagi uzere, 
hem Yavuz ve hem de II. Bayezid umumT kanun vaz'etmislerdir. Konya Koyunoglu Yazmalan 
arasinda bulunan Kanunname ug babdir: Birinci bab, dort fasil halinde cinayetlerin cezalanni; ikinci 
bab, alti fasil halinde sipahi ve re'aya munasebetlerini; uguncu bab ise alti fasil halinde kefere, eflaklar 
ve yurukler gibi re'ayaya ait ahvali tanzim etmektedir. Yavuz'un kanununa gore kisadir ve sadece 
faksimilesi yayinlanmistir.37 Tipik bir Osmanli Kanunu olan bu kanunname, devrindeki hususT 
kanunlann anayasasi durumundadir. O donemde hazirlanan Hudavendigar Kanunnamesi ve 
Anadolu, Karaman ve Rum Eyaletine ait Kanunnameler incelenirse mesele daha iyi anlasihr. 

A3. Yavuz Sultan Selim'in Kanunnamesi 

Son zamanlarda varhgi kesfedilen Kanunname-i Sultan Selim, Kanunname-i OsmanT diye 
bilinmekte ve 971 tarihinde istinsahi yapilmis bulunmaktadir. Leningrad ve Arnavutluk Devlet 

43 



Arsivlerindeki nushalanndan tanidigimiz bu kanunnamenin gok sayida fasillardan ve 169 maddeden 
meydana geldigini goruyoruz. ilk ug fasilda cezaT hukumleri, sonraki fasillarda ise, reayadan alinan 
resimle, 6§ur, resm-i agnam, resm-i otlak, resm-i kislak, yoruk, resm-i gevvare, resm-i arusane, resm-i 
duhan, timarlar, rusumat-i ser'Tye ve ihtisab hukumlerini tanzim etmektedir. Dikkatimizi geken husus, 
bu kanunnamenin gok az degisikliklerle II. Bayezid Kanunnamesi'nin genisletilmis sekli olmasi ve fasil 
tertibi agisindan da KanunT'ye ait ilk donem kanunlara benzemesidir. Elimizde dort nushasi 
bulunmaktadir: Leningrad Sark Enstitusu, B 1882; A 250; Arnavutluk Devlet Arsivi, Belgeler 
Kolleksiyonu, No: K13, Beige 127, sh. 26-97; Tiran Milli Kutp. Sark Yazmalan No: 154 g. 25/1-74.38 
Kitabimizm giris kismimn te'lifini tamamladiktan sonra Mill? Kutuphane M.F.A. No: 4848'de de bir 
Yavuz Kanunnamesi'nin bulundugunu tespit ettik. 

A4. KanunT'ye Ait AyTn-i Kavaid-i CihanbanTve KavanTn-i Orfiye-i OsmanT 

KanunT Sultan Suleyman Devri'ne ait Osmanh Kanunu, 46 yil igerisinde kismen genisletilerek bir 
kag kere kaleme alinmistir. Elimizdeki yazmalann ug tarz tertibi bulunmaktadir: Birincisi; en son 929 
tarihini tasiyan ve 20 fasildan meydana gelen ilk nushadir. Qok orijinal hukumler ihtiva eden bu 
kanunname, cezaT hukumlerle baslamakta ve Yavuz Donemi'ndekine benzer tarzda ihtisab hukumleri 
ile sona ermektedir.39 ikincisi, ug bab ve gok sayida fasillar halinde tanzim olunan, bac ve ihtisab 
hukumleri ile sona eren bir baska tertib kanunnamedir. Celalzade Mustafa Qelebi'nin ilk tertip ettigi 
nusha olabilir. Yurt disinda ve iginde bazi nushalan vardir.40 Uguncusu ve en onemlisi de, Koca 
Nisanci'nin muhtemelen KanunT'nin son yillannda onun fermani ile tanzim ve tertib ettigi "Kavanin-i 
Orfiye-i Osmanfdir ki, KanunT'ye ait kanun nushalannm, %90'i bunun istinsahidir ve padisahlar da 
kendileri igin hususT nusha tanzim etmislerdir. Padisahin emr-i alisi ile bir mucelled halinde tanzim 
edilen bu kanunname ug babdir: I. Bab, cinayat karsihgindaki curm u cinayet cezalanni tanzim eden 
dort fasil; II. Bab, sipahi, sahib-i timar, bac, beytulmal, musellem, yaya ve ra'iyyet rusumunu tanzim 
eden yedi fasil; III. Bab ise, ra'iyyetlik, kefere, azeb, yoruk, haymane, eflakler, bida'-i merfu'a ve odun 
hukumlerini tanzim eden yedi fasildan tesekkul etmektedir. Tanzimat'a kadar bazi tadiller disinda 
yururlukte kalan KanunT Kanunname'nin resmT ve hususT nushalannm sayilan yuzu gegmektedir. 
Bunlardan bazilanni zikredelim (Farkh tertiblerde): 

AN EmTrT, KavanTn, No: 78 (I. tertib); Atif Efendi, No: 1734, Vrk. 68/b 121/b (Son tertib ve onemli 
bir nusha); Topkapi, Revan, 1935, Vrk. 11-40 (ResmT bir nusha); Revan, 1936' (ResmT bir nusha); 
Bagdat Kosku, 346, Vrk. 1-27; istanbul On. Turk. Yazm. No: 2730 (Kanun-i PadisahT); 5826 (Hazine 
nushasi); 2753, Vrk. 1-35; 3239, Vrk.1-47 (Padisah nushasi); Koprulu, No: ILI/K/99; Nuruosmaniye, 
No: 4094 (muhim); Suleymaniye Kutuphanesi, Antalya Tekelioglu No: 806 Vrk.193-212 (Hazine 
nushasi); Qelebi Abdullah, 405, Vrk. 51-78; Esad Efendi, No: 587, Vrk. 75-95 (I. tertib); 2362, Vrk.1- 
30; Fatih, No: 3507, Vrk.1-39; ismihan Sultan, No: 216, Vrk. 192-223; Reisu'l-Kuttab, No: 1001, Vrk. 
40 vd. (Tashihli bir nusha); Serez, No: 2728, Vrk. 5-30; Aynca, Veliyyuddin, 1970. 

A5. Ahmed'e Ait kanunname-i OsmanT 



44 



Ashnda bu, KanunT'ye ait kanunun I. Tertibinin kismen ta'dil edilerek kabul edilmis seklidir. 
Mustakil bir kanun saymak yerine, onun ta'dil edilmis sekli kabul etmek daha yerindedir. 24 fasil uzere 
tertip olunmustur. Suleymaniye Kutuphanesinde de nushalanna rastlanmaktadir.41 

A6. IV. Murad'a Ait Kanunname-i SultanT 

Bu zamana kadar tek nushasina rastladigimiz bu Kanunname, on sekiz fasildir ve hem tertip 
tarzi ve hem de muhtevasi itibariyle digerlerinden farkhdir. ihtisab hukumleriyle basliyan Kanunname, 
bac ahkami ile devam etmekte ve 5-6. fashni ceraime ayirmis bulunmakta ve serbest timar hukumleri 
ile sona ermektedir. Aynca II. Murad'a da ait olabilir.42 

Buraya kadar zikrettigimiz alti gesit Kanunname'nin ortak ozellikleri sunlardir: Hepsi de ayni 
konulan tanzim etmektedir. Hepsinin temeli Fatih Kanunu'dur ve birbirinin degistirilmis, ta'dil edilmis 
veya genisletilmis seklidir. Osmanli eyalet kanunnamelerinin esasini teskil ederler. Kanun-i OsmanT, 
Rum Kanunu ve benzeri ifadeler zikredilince genelde bunlar kasdedilirler.43 

B. Te§kilat Kanunnameleri 

Osmanli anayasa ve idare hukukuna ait iki onemli teskilat umumT kanunnamesi vardir. Diger 
idarT kanunlar tamamen bunlann izahi, ozeti veya genisletilmis nushalan durumundadirlar. Bunlan 
kisaca tanitahm: 

B1 . Fatih'e Ait Kanunname-i Al-i Osman 

Bu kanunname, Osmanli idare hukukunun anayasasi hukmundedir. Fatih'in emriyle Nisanci 
Leys-zade tarafindan kaleme alman soz konusu kanunname ug bab ve 51 maddeden meydana 
gelmektedir. I. Bab'da devletin idarT organlan ve protokol esaslan; II. Bab'da padisahlara has merasim 
ve protokollar ve III. Bab'da ise devlet memurlarimn idarT suglari ile unvanlar ve lakablara ait hukumler 
tanzim olunmaktadir. Elimizde ug nushasi vardir: Birincisi, Viyana Kraliyet Kutuphanesindeki nushadir 
ki, Mehmed Arif tarafindan TOEM'de nesredilmistir. 1029 tarihinde istinsahi yapilmistir. ikincisi, 
Hezarfen Huseyin Efendi'nin Telhisu'l-Beyan'inin sonunda zikrettigi nushadir. Uguncusu ise, Bosnali 
Huseyin Efendi'nin Bedayiu'l-vekayT' adh tarihindeki nushadir.44 

B2. TevkiT Abdurrahman Pasa Kanunnamesi 

Bu kanunname, Fatih'in idare kanunu ile benzerlik arz eden ancak bazi ta'dilleri ve farkli 
hukumleri ihtiva eden bir idarT teskilat kanunudur. 1087'de Sadrazam Mustafa Pasa'nin emriyle 
zamanin nisancisi olan Abdurrahman Pasa tarafindan kaleme alman Kanunname, en genis teskilat 
ve tesrifat kanunudur. MTM'de nesrolunan kanunname, Osmanli devlet teskilatina ait butun kanun 
hukumlerini tek mecmu'a halinde tedvin etmistir. En son 1292 tarihinde Vak'anuvis Ahmed Lutfi 
Efendi'ye ait oldugu bilinen bu kanunname nushasinin bir baska nushasina henuz rastlanmamistir.45 



45 



Bu iki kanun disinda da, biraz sonra hususT kanun mecmualan bashgi altinda zikredecegimiz 
bazi kanunnameler var ise de, onemine binaen bu ikisi ile yetiniyoruz ve bu ikisinin resmT niteliginin 
tartisilmaz oldugu kanaatini tasiyoruz.46 Misal olarak NailT Abdullah Pasa'mn Defter-i TesrTfati'm; 
EyyubT Efendi Kanunnamesi'ni; Es'ad Efendi'nin Tesrifat-i KadTme'sini ve iO.Ty No: 220'de bulunan 
Kanunname-i Tesrifat'i zikredebiliriz. Aynca BOA. Kamil Kepeci Tasnifi arasinda yer alan TesrTfat 
Defterlerinde de bazi idarT kanun hukumleri mevcuttur. 

2. Sancak Kanunnameleri 

ilhanhlar Devri'ndeki kanun-i memleketi andiran bu kanunnameler Osmanli Devleti'nde vilayet 
veya sancak (liva) kanunnamesi diye bilinmektedir. Sancak ve vilayet kanunnameleri, umumT 
kanunnamelerin birinci gurubunu teskil eden Kanun-i OsmanT'nin, eyalet ve sancaklara gore, her biri 
ser'T ve orfT hukumler konusunda mutehassis olan defter eminleri ve vilayet katipleri tarafindan 
hususTlestirilmis sekilleridir. Kanunnamelerin ser'T tahlillerini yaparken anlasilacaktir ki, ozellikle harac- 
i mukaseme ve harac-i muvazzafin karsihgi olan gift resmi ve osrun, arazinin verimliligine gore onda 
birden sifira kadar tesbit edilebilir olmasi; cizye vergisinin sahislann sosyal ve iktisadT durumlan yahut 
yapilan sulh andlasmasina gore miktannin ve mahiyetinin farkli tespit edilme mecburiyeti; orfi 
vergilere esas teskil eden mahallT orf ve adetlerin muhtelif isim ve mahiyetlerde bulunmasi ve benzeri 
hususlar, arazinin, mahallT orf-adet kaidelerinin ve fetih tarzinin farkhhgina gore, birbirinden ayn 
hususT kanunlann tanzimini icab ettirmistir. Bu durum, sancak kanunnamelerinin daginik ve 
perakende hukumler seklinde tasnifini degil, merkezT ve umumT kanun olan Kanun-i OsmanT'nin, 
mahallT sartlara adil bir tarzda intibak ettirilmesi seklinde izahini iktiza eder. Tamamen mulk haracT 
arazi olan Girid arazisinin malT mukellefiyetleri ile minye ait haracT arazi olan Anadolu arazisinin malT 
mukellefiyetleri elbetteki ayni olamaz. Aynca ahalisi gaynmuslim gogunlukta bulunan ve mahallT 
isimlendirme ile bastina, ispeng gibi malT mukellefiyetleri olan Rumeli Eyaleti Kanunlan ile ahalisinin 
gogunlugu Musluman olan Anadolu arazisinin kanunlan da ayni olamaz. Onemle ifade edelim ki, 
hepsine de uygulanan ser'T hukumler ve bunlann verdigi yetki gergevesinde hazirlanan Kanun-i 
OsmanT hukumleridir.47 

Sayilan 500'u bulan eyalet ve sancak kanunnamelerinin, defter eminleri ve vilayet katipleri 
tarafindan hazirlandiktan sonra nisancilarca tasdik edildigini ve tasdikten sonra yururluge girdigini 
biliyoruz. Bunlann ilk ciddi orneklerine II. Bayezid Devri'nde rasthyoruz. Mesela 892/1487 tarihli 
Hudavendigar Kanunnamesi, II. Bayezid'e ait Kavanin-i Orfiye-i Osmaniye'nin bir ozeti ve o gevreye 
adapte edilmis seklidir. II. Bayezid zamaninda dort (Rumeli, Anadolu ve Karaman) olan eyalet sayisi, 
Yavuz zamaninda alti ve KanunT zamaninda ise otuz altiya yukselmistir. Biz butun sancak ve eyalet 
kanunnamelerini, dogrudan resmT ve kesin nushalan olan Tapu-Tahrir defterlerinden alarak 
nesretmeye gahsacagiz. Qogu Kanunnamelerin baslannda, asil ve menseinin umumT Kanun-i OsmanT 
oldugunu ifade eden degisik ibarelere rastlayacagiz.48 

Bu arada, Sancak ve Vilayet Kanunnamelerinin asillannin muhafaza edildigi Defterhane'ye her 
zaman girip gikmak ve istifade etmek mumkun olmadigindan, bazi nisanci veya divan katiplerinin, bu 

46 



defterlerdeki kanunnameleri, kendileri igin muretteb kanun mecmualan haline getirdiklerini de 
musahade ediyoruz. Reisulkuttab Asir Efendi kitaplan arasinda yer alan 1004 nolu kanun 
mecmuasim; Es'ad Efendi'de bulunan 2362 nolu mecmuayi; Veliyyuddin Efendi'deki 1969 ve 1970 
nolu mecmualan; Atif Efendi'de bulunan 1734 nolu mecmuayi bunlara misal olarak zikredebiliriz. 
Bunlar kanunnamelerin resmi ve asIT nushalan olmasalar da, resmT ve asIT nushalan kaybolan eyalet 
ve sancak kanunnamelerinin, bazan tek kaynagi haline gelmektedirler. Nuruosmaniye 4094 nolu 
mecmuanin sonunda yer alan Mentese Livasi Kanunnamesi, bu tur sancak kanunlanna misal teskil 
eder.49 

3. Ferman, Nisan ve Berat Tarzindaki Kanun Hukumleri 

Once konu ile ilgili bazi kavramlan agiklayahm. Bu bashk altinda toplayabilecegimiz kanun 
hukumlerinde sikga kullanilan su mefhumlar gozumuze garpmaktadir: Mensur, misal, biti, alamet-i 
serife, berat, tevkT', ferman, hukm-i serif. 

Mensur Eyyubiler zamaninda sultandan sadir olan her gesit belgeye denilirken, Memlukluler 
Devri'nde daha ziyade arazi tahsTs belgelerine (ikta' tahsis belgelerine) dendigini goruyoruz. 
Selguklularda da ayni anane siJrdurulmustur. Osmanli Devleti diplomatikasinda ise, padisahin fermani 
manasina kullanilmis ve daha ziyade "mensur-i humayun" tabiri zikredilmistir.50 

Misal, Memlukluler zamaninda naziru'l-ceys'in yazdigi ve arazi tahsisini ihtiva eden emirlere 
denmektedir. Anadolu Selguklulannda ise, bir emir veya bir siparisi, alt rutbeliye tavsiye eden padisah 
olmayip da vezir yahut benzeri devlet yetkilisi olursa, onun emrine misal denirdi ki, Osmanli 
Devleti'nde kullanilan buyruldunun karsihgidir. Orhan Gazi zamaninda mensur ve benzeri belgelere 
"mTsal-i bT-misal" diye baslanmasi, bu manaya muvafik duserse de, Fatih ve II. BayezTd Devri'ndeki 
kullanimlar, bu kelimenin de mensur anlammda ve fermanin es anlamhsi olarak kabul edildigini 
gostermektedir. Mensur ve misalin yanmda, ayni manayi ifade etmek uzere, eski Turkge bir kelime 
olan biti yahut yarlig da, gok az da olsa kullamlmistir.51 

Berat kelimesi, sozlukte yazili beige demektir. Istilahda ise, Osmanli Devleti'nde kullanilan 
manasiyla soyle tarif edilebilir: Herhangi bir vazife veya hizmete tayin ve tavzTf dolayisiyla padisahin 
tugrasini havT yazili emirle verilen izin, yetki ve musaadeyi ihtiva eden yazili vesikaya berat denir. 
Vazife ve selahiyetlerin gesidi kadar, beratlann da gesitleri soz konusudur.52 

TevkT' kelimesi sozlukde "hafif te'sir" demektir. Istilahtaki manasi ise, asirlara gore degisiklik 
arzetmistir. Osmanli Devleti'nden once, ilk donemlerde halife veya vezirinin evrakin kenanna 
yazdiklan yazi yahut imzaya denirdi. Daha sonra sultanlardan sadir olan vilayat (tevcih) belgelerine 
isim olarak verildi. Sonradan yuksek rutbeli askerT ve ilmiye mensubu makamlara yazilanlara 
"mersum"; orta durumdaki makamlara yazilanlara "taklTd" ve sadece din? ve divan? vazifelilere 
yazilanlara ise tevki' denmeye baslandi. TaklTd kelimesi yerine tefvTz de kullanildi. Bu ince ayirima 
Memluk Devleti'nde rastlamak mijmkundur.53 Osmanli Devleti'nde ise, tevkT', tevkT-i humayun veya 

47 



tevkT'-i reft' tarzinda kullanilan bu kelime, nisan ve ferman ile es anlamhdir ve padisahin butun yazih 
emirlerine de denir. Onemli olan padisahin tugrasini ihtiva etmesidir.54 

Ferman kelimesi, sultanin buyrugu anlammda ilhanlilar ve diger Turk Devletlerinde de 
kullamlmistir. Bu kelimeyi, resmT bir is veya bir maslahatin icrasini emreden padisahin yazih emri diye 
tarif edebiliriz. Fermana bazan tevkT' ve hukm-i serif de denilir. Genellikle kadilara gonderilen 
fermanlarda tevkT ifadesi kullanilmaktadir. Fermanlan, muhtevalan itibariyle ikiye ayirmak icab eder: 
Birincisi, padisahin kendisine islam hukuku tarafindan taninan igi bos yasama yetkisine dayanarak 
veya icra kuvvetinin basi olarak kaleme aldigi ve ser'Tye sicillerinde "evamir ve feramTn" diye 
zikredilen hukumlerdir. Padisah, ya ihtilafh olan bir ser'T meselede mevcut goruslerden birini tercih 
ettigini kadiya bildirir ya ser'T hukumlerin icrasini teyid yahut icra seklini tayin igin yazih emir gonderir 
veya duzenleme yetkisi bulunan sahalarda bazi duzenleyici kaideleri Divan-i Humayun'un telhisi 
uzerine tanzim eder ve durumu kadilara bildirir. Ser'Tye sicillerinde bulunan ve istanbul Kadihgi'nda 
yapildigi gibi, bazan kendileri igin hususT defterler tutulan bu kayitlar, Osmanh Hukuku'nun basta 
gelen kaynaklanndandir. Mustakil bir defter tutulmadigi zaman, bazan ser'Tye sicillerinin basma, 
bazan ortasina, bazan da diger kayitlardan aynlmasi igin ters olarak sicillere kaydedilir. Biraz sonra 
bahsedilecegi uzere bazan da hususT kanun mecmualan haline getirilir. ikincisi; yine padisahdan sadir 
olan, ancak birinci gruptaki gibi umumu ilgilendiren tanzimT bir tasarruf degil, sahislan ilgilendiren ve 
vazife tevcihi, timar tevcihi, ticaret berati ve benzeri konulara iliskin olarak kaleme ahnan ferman, 
berat veya nisanlardir. Bizi asil ilgilendiren birinci grup fermanlardir.55 Bu arada padisahin imzasi 
olan tugra ve nisana da "alamet-i serife" denmektedir. 

iste ozellikle Osmanh Devleti'nin ilk donemlerinde, ulu'l-emr olan padisahlar, sinirh yasama 
yetkilerini, isdar ettikleri umumT kanunname seklinde kullandiklan gibi, daha ziyade hususT konu yahut 
bolgelere ait hukukT mevzularda da, gikardiklan fermanlarla bu yetkilerini kullanmislardir. Zamanla 
hususT bolge yahut konulara ait bu hukukT duzenlemeler, resmT veya gayr-i resmT tarzda bir araya 
getirilerek kanun mecmualan ortaya gikanlmis ve bu kanun mecmualan da, ya oldugu gibi yahut da 
umumT kanunlann ilgili yerlerine dercedilerek, asirlarca tatbik edilmistir. Ozellikle Fatih, II. Bayezid ve 
I. Selim Devri'nin temel kaynaklanni, tapu-tahrir defterlerindeki kanunnamelerden ziyade, bu gesit 
kanun mahiyetindeki ferman mecmualan teskil etmektedir.56 Bu gesit kanun mecmualarimn en 
onemlileri sunlardir: Topkapi, Revan Kosku No: 1935 ve 1936 nolu mecmualar (Bunlar resmT kod 
mahiyetindedirler); Paris, Bibl. Nat. Mss. ancien fonds turc No: 35, 39 ve 85 nolu mecmualar (Her ugu 
de gok onemli kaynaklanmiz arasindadir ve 35 nolu mecmua 1935 ve 1936'nin aynisidir); istanbul 
Universitesi, Turkge Yazmalar, No: 2753 (1936 nolu mecmuanin bozuk bir istinsahidir); British 
Museum, ms. or. no: 9503; Sarayova, §ark Enstitusu, ms. Turcica, no. 3. Bu zikredilenler, daha 
ziyade Fatih, II. Bayezid ve I. Selim Devrine ait ferman tarzindaki kanun hukumlerini ihtiva etmektedir. 
KanunT, II. Selim ve daha sonraki bu tur kanun hukumlerini ise, su mecmualarda bulmak mumkundur: 
Atif Efendi, No: 1734 (Daha ziyade KanunT devri); istanbul Bayezid Veliyyuddin Efendi, No: 1970, 
1969 (Yine gogunlukla KanunT devri); Suleymaniye Kutp. ReTsulkuttab, No: 1004. 



48 



Bu gesit kanun hukumlerinin ferman oldugunu soyleyip de tasdikli resmT metinler olmadigini 
iddia etmek gok sathT bir degerlendirmedir.57 Tamami padisahin tasdikinden gegen ve alamet-i serife 
tabir edilen tugrasini tasiyan bu ferman tarzindaki kanun hukumlerini de, muhtevalanna gore, kendi 
aralannda su kisimlara ayirmak mumkundur: 

A. Yasaknameler 

Daha once belirttigimiz gibi, orfT hukukta ulu'l-emrin en onemli bir yasama yetkisi de, caiz olan 
ve ser'i serifce salahiyetine tefvTz edilen konularda duzenleyici emir ve yasaklar koyabilmesiydi. iste 
Osmanli Devleti'nin ilk donemlerinde, padisahin belirli idarT, askerT ve mail konulara ait konulardaki 
duzenleyici kaidelerini ve yasaklann gignenmesi halinde uygulanacak cezalan ihtiva eden kanun 
hukumlerine yasakname denmistir. Her ne kadar bazi cuz'T farklihklan bulunsa da, sonradan ortaya 
gikan sancak kanunnamelerinin ilk donemlerdeki seklidir de denilebilir. Zaten Tursun Beg'in tarifine 
gore, "sultanin kendi yasama yetkisine dayanarak memleket nizami igin koydugu kanunlar" demek 
olan orf ile yasag-i padisahT es anlamhdir. Yasaknamelerin diger sancak kanunnamelerinden farkli 
taraflan vardir: Evvela, yasaknameleri yasak-kuli denen bir gorevli icra ile gorevlendirilmis ve sadece 
sahalanyla ilgili hususlarda sancak begi, subasi ve kadi, bu yasak kuluna yardim etmekle mukellef 
kihnmislardir. Saniyen, ulul-emr sinirh yasama yetkisini kullandigindan, yasaknamelerde belli bir 
nizamin uygulanmasi yahut bazi seylerin cebren yasaklanmasi hususu agir basmaktadir. Salisen, 
yasaknameler de iki kisimdir: a) Eger yasak kuhnin icrasiyla gorevlendirildigi konuda onceden bir 
kanun veya yasakname varsa, onun icrasi igin tenbihte bulunur, "olub-gelmis kanun uzere" hareket 
etmesi emrolunur. b) Eger icrasi ile gorevlendirildigi konuda, daha onceden belli bir kanun veya nizam 
yoksa, ya vaki' talep uzerine yahut da dogrudan, belli kanun hukumlerini ihtiva eden yasakname 
tedvin edilir. "Saruhan Tuzlasi amTlleri yasakname taleb ettiler"; "elumde hukmum olmadigi sebebden 
ne uzere tasarruf edecegimi bilemezem deyu, eyle olsa eline is bu hukm-i humayunu verdim" 
seklindeki ifadeler konuyu daha guzel aydinlatmaktadir.58 

Yasaknameleri konu itibariyle simflandirmaya tabi' tuttugumuzda genellikle, madenler ve 
isletilmeleri, Tuzlalar ve isletilmeleri, para ve tedavulu, gumruk ve kapan nizamlan ve hazineye ait 
bazi gelirlerin tahsili meselesi gibi, tamamen ulu'l-emrin yasama yetkisine giren konulann 
yasaknamelerin de ana konulanni teskil ettigini ve ser'i serifin sultana bu tur konularda, emir ve yasak 
tarzinda sinirh yasama yetkisi tanindigini goruyoruz.59 

B. Beratlar 

Berat kelimesinin, daha ziyade vazife yahut salahiyet tevcihini ihtiva eden yazili vesikalara 
dendigini zikretmistik. iste ilk donemlerde, amil, yasak-kuli veya emTn gibi hukukT icra yetkisine sahip 
gorevlilerin tayin beratlannda, vazifelerine ait kanun ve nizamlar da belirtilmekteydi. Bunun en onemli 
sebebi, daha sonra gelisen sancak kanunlannin henuz tarn yerlesmemis olmasidir. Bazan bir maden 
eminine verilen beratda, o madende tatbik edilecek kanun hukumleri madde madde zikredildigi gibi, 
mesela bir haragci, mevkufatgi yahut gingane gorevli yahut reisine verilen beratda da, o konu ile ilgili 

49 



butun hususT hukumler dercedilmistir. Bu tur beratlar, hususan ilk donemlerde birer kanunname 
hukmundedir. Bu usul, sonradan da az da olsa devam ettirilmistir. Mesela kadi beratlannda, onlann 
vazife ve yetkileri ile ilgili butun hukukT hukumler zikredilegelmistir.60 

Yukarda onemlilerini zikrettigimiz kanun mecmualannda bu tur beratlara sikga rastlamak 
mumkundur. 

C. Kanunnameler 

Fatih ve II. Bayezid Devri'nde tapu-tahrir defterlerinin basinda yer alan mahallT ve hususT sancak 
Kanunnameleri hususu tam gelismediginden, bazi hususT ve mahallT kanunnameler, gogunlukla talep 
uzerine, padisah fermani tarzmda verilmistir. Ulu'l-emrin yasama yetkisine verilen belli konulara ait 
nizamlar ve uygulanma esaslan, padisah hukmu seklinde ve kanunname adi altinda 
formullendirilmistir. Onemle belirtelim ki, bu tur kanunnameler, daha sonraki sancak kanunnamelerine 
esas teskil etmistir. Kanunnamelerin yasaknamelerden tek farki, yasakgi-kulunun tayin edilmemis 
olmasi ve tatbik yetkisinin kadidan hukum almak sartiyla mahalli mulkT amirler olan sancakbegi ve 
subasina tefvTz edilmesidir.61 

D. Kadilara Gonderilen TevkTIer 

Kadilara gonderilen padisah fermanlanna tevkT' dendigini gormustuk. ilk donemlerdeki tevkT'ler 
de, Osmanh hukukunun onemli kaynaklan arasmdadir. Zira hukukT meselelerin karara baglanmasi 
yetkisi, Osmanh Devleti'nde munhasiran kadilara tanindigindan, padisahlann isdar ettikleri butun 
hukukT duzenlemelerden ve orfi hukuk mahsulu kanun hukumlerinden, evvelemirde kadilan haberdar 
ettikleri gorulmektedir. iste elimizde nushasi veya orijinali bulunmayan kanunname veyahut 
yasaknamelerin hukumlerini, ekseriyetle ser'Tye sicillerinde kaydedilmis bulunan tevkT' tarzindaki 
fermanlardan ogrenebiliriz. Kitabimizin ilerdeki ciltlerinde bu tur kanun hukumlerine rastlamak 
mumkun olacaktir.62 

Muhtevalan ve kaleme alinis sekilleri hakkinda kisaca bilgi verdigimiz bu hukum kanunlar, 
Yavuz ve KanunT Devri'nden itibaren, hem umumT kanunnamelerin ve hem de tapu-tahrir defterlerinde 
kaydedilen mahallT ve hususT sancak kanunnamelerinin esasini teskil etmistir. Mesela Fatih Devri'ne 
ait "Haslar Hukmu", II. Bayezid zamanindaki 'Istanbul Haslar Kanunnamesi'nin esasini teskil ettigi 
gibi, Fatih Devri'ndeki Qingenelere ait berat da, KanunT zamanindaki hususT Qingene 
Kanunnamesi'nin ash haline gelmistir. 

4. MTrT Arazi ve Timar Nizamina Ait Kanunlar 

Olu'l-emre taninan yasama yetkilerinin en onemlilerinden biri, mTrT arazinin tasarruf, intikal ve 
benzeri butun hukumlerini tanzim etmesidir. Mesruiyet dayanagini daha sonra agiklayacagimiz bu 
yetki sonucunda, min arazinin vergi nizami Kanun-i OsmanTlerde tanzim edilmisse de, mTrT arazinin 



50 



mahiyeti, intikali ve tasarruf tarzi, mustakil ve umumT bir kanunda tanzim yoluna gidilmistir. Aynca 
timar nizamina has Divan-i Humayun kanunlan da vardir. Bunlan kisaca taniyalim: 

A. Kanun-i Cedid 

Kelime anlami itibariyle "yeni kanun" demektir. Basindaki "Merhum ve magfurunleh Sultan 
Suleyman Han zamanlannda merhum Seyhulislam Ebussuud Efendi Hazretlerinin asnnda olan 
Kanunname-i SultanT'dir ki, ser-i serife muvafakati mukarrer olub hala mu'teber olan kavanin ve 
mesaildir" ve benzeri ifadelerden dolayi, KanunT'ye ait Arazi Kanunnamesi olarak tavsif edilmis ve 
sonraki tarihlere ait kanun hukumlerini ihtiva etmesi ise tenkit edilmistir.63 Halbuki meselenin ash 
sudur: Bu kanunun temelini, Ebussuud'un mirT araziye dair verdigi ug-dort tane fetvay-i serife ve bunu 
kanun tarzinda formule ettigi Budin Eyaleti Kanunnamesi teskil etmektedir. Bu kisimlar, kanunun 
ruknu sayildigindan bastaki kayitlar da dogrudur. Zira daha sonraki butun hukumlerin mesruiyet 
kaynagi da bu kisim yani mukaddimesidir. Diger kisimlar ise, ya KanunT Devri oncesi bazi fetva ve 
kanun hukumleri; ya Seyhulislam Yahya Efendi ve Nisanci Okguzade'nin gayretleriyle ortaya konan 
intikal kaideleri ya da 1084 tarihine kadar Celalzade, Hamza Pasa ve Okguzade gibi nisancilarla 
Yahya Efendi ve PTr Mehmed gibi seyhulislamlann gahsmalan sonucunda tanzim edilip zamanm 
padisahina tastik ettirilen kanun hukumleridir. Bazi ilave fetvalar disinda 1084'ten sonra degisiklige 
ugramissa da kanun metnine yansitilmamistir. 1017 ve 1033 tarihlerinde yapilan en ciddi ta'diller 
disinda, 1265 tarihinde tanzim edilen "Ahkam-i Mer'iye" yahut diger adiyla "Kanun-i Sultanfye kadar 
baska ciddi ta'dil gorulmemektedir. 1274 tarihli Kanunname-i Arazi'ye kaynakhk eden de Kanun-i 
Cedid denen bu kanundur. Yani bu kanun, temeli Ebussuud ve KanunT Devri'nde atilmis olmasina 
ragmen anonim sayilir. Bunu, ser'T tahliller ve kanun metnini verirken zikredecegimiz izahlar da teyit 
edecektir.64 

Arazi hukukunu yakindan ilgilendirdigi ve orf adetlerin degismesiyle fazlaca ta'dil edildigi igin, 
Osmanh Kanunnameleri arasinda en gok nushasi bulunan kanunname kanun-i cedid diye bilinen bu 
arazi kanunnamesidir. Misal olarak sayilan yuzleri bulan ve her yazma kutuphanede mutlaka nushasi 
bulunan bu kanunun nushalanndan bazilanni zikredelim (MTM, I/49 vd. da nesredilen kanunname de 
budur): 

istanbul Universitesi Turkge Yazmalar: No: 5847, Vrk.1-38 (Guzel bir nusha); 9737; 5846, Vrk.1- 
70 (Onemli); 5848; 5828; 5843; 475, Vrk. 15-62; 969; 9623 (Muhim); 9550; 2664; 3402, Vrk. 1-87; 
3517, Vrk. 20-36. 

Suleymaniye Kutuphanesi: Bagdath Vehbi, 569, Vrk.1-64; 551, Vrk. 1-71; 71-111; Celebi 
Abdullah, 159; Denizli, 155, Vrk. 1-82; Erzincan, Vrk. 106-157; Es'ad Efendi, 855, Vrk. 1-87; 2359; 
854, Vrk. 1-88; 586, Vrk. 16-29; Fatih, 2341, Vrk. 220-251; Vrk. 254-285; 5424, Vrk. 1-50; 3504, Vrk. 
10-85; 3505; Haci Mahmud, 1245, Vrk. 1-77; H. Husnu 471, Vrk. 1-62; izmir, 782, Vrk. 341-356; 816, 
Vrk. 1-38; Mihrimah Sultan, 440, Vrk. 48-61; Rsd 277; 278, vrk. 1-110; Serez, 2730, vrk. 1-47; Yazma 
Bagislar, 1347, Vrk. 1-82; 433; 1181, Vrk. 1-64; Yozgat, Vrk. 1-94. 

51 



Biz sadece iki kutuphanede bulunan nushalann onemli olanlanni zikredebildik. Diger nushalann 
durumu buna kiyas olunabilir. Onemli olan husus 1224 ve daha sonraki tarihlere kadar istinsahmin 
yapilmasi ve "hala mu'teberdir" kaydinin dusurulmesidir. 

B. III. Ahmed'e Ait Arazi Kanunu 

Basinda zikredilen "Kanunnamedir ki, 1117 senesinin Zilkadesi'nin 11. gunu arz olunmusdur. 
Araziye mute'allik kanundur" ifadesinden, eski donemlere ait bazi araziye ait kanun hukumleri ihtiva 
etse de, kimligi itibanyla Kanun-i Cedid'den farkli bulunan ve III. Ahmed Devri'nde tedvin edildigi 
anlasilan mustakil bir kanunnamedir.65 Henuz tarn nushasi yayinlanmiyan bu Arazi Kanunnamesi'nin 
kutuphanelerimizde de nushalan vardir ki, bazilan sunlardir: 

Krs: Suleymaniye Kutp. Ayasofya, No: 2894, Vrk. 13-62; Es'ad Efendi, 3812, Vrk. 9-11; 851, 
Vrk. 54-69: 587, Vrk. 75-95; 846, Vrk. 171-181; Lala ismail, 109, Vrk. 284-285 

C. Kanunname-i Divan-i Humayun 

MirT arazinin tasarrufu konusunda ana muessese olan Timar nizami ile alakah gok onemli, bir 
kanunnamedir. Tarihini tarn tespit edemedigimiz, ancak 1000 tarihinden sonra divanda amel edilmek 
uzere zamanm nisancisi tarafindan tedvin edildigini tahmTn ettigimiz bu kanunname hakkmda bazi 
yanlis degerlendirmeler vardir. Once sunu belirtmek istiyoruz ki, konu ile ilgili ve %90 itibariyle 
birbirlerine benzeyen baska hususi kanunnameler ve risaleler de mevcuttur. 1018/1609 tarihli Defter 
Emini AynT AN Efendi'ye ait risale; 66 1064/1654 tarihli AN Qavu§ Kanunnamesi diye bilinen ve halbuki 
bu kanunnamenin onun tarafindan istinsah edilmi§ §ekli olan kanunname; 67 Timar Risalesi adiyla 
ilhan §ahin tarafindan ne§redilen Risale68 ve hatta Hezarfen Huseyin Qelebi'nin Telhis-ul 
Beyam'ndaki konuyla ilgili kisimlar, elbetteki Divan'da mu'teber olan resmT bir kanunun telhis yahut 
ta'dil edilmi§ §ekilleridirler. Zaten Suleymaniye Kutp. Antalya Tekelioglu Bolumu, No: 806, Vrk. 42- 
61 'de yer alan bu tarz bir kanunnamenin ba§mda digerlerinden farkli olarak §u §ekilde ba§layan bir 
ifade yer almaktadir: "Vech-i tahrir ve defter ve kanunname-i humayun oldur ki..." Daha sonra da 
"Kuvvet u kudret-i Osmaniye muhTt oldugu memalik ne mikdar eyalet ve hukumet vardir ve kag 
sancakdir ve zu'ama ve erbab-i timar ne mikdar kihg vardir, am tafsTI eder"69 ifadesiyle 
kanunnamenin kimligi agiklanmaktadir. Kanunnamenin tarihi yoktur. Ancak bir onceki hukmun tarihi 
1071 sonlandir. Kanun mecmuasinda gok eski hukumler bulunduguna gore, 1071'den sonra degildir, 
once olmasi ve hatta AynT Ali'ye de kaynakhk etmis bulunmasi muhtemeldir. "Kanunname-i Humayun" 
ta'biri, padisah kanunu oldugunun kesin ifadesidir. 

D. Diger Kanunlar 

Bu zikredilenlerin dismda araziye ait nisancilar tarafindan tanzim olunan ve padisahin 
tasdikinden gegtikden sonra kanun haline gelen bazi kanun hukumleri daha vardir ki, bunlar daha 
ziyade tedvin eden nisancilann adlanyla amlmaktadir: Celalzade Kanunu, Okguzade Kanunu ve 
Hamza Pasa Kanunlan gibi. Bunlann gogu hukumleri, ya Kanun-i Cedid metnine yahut da III. 

52 



Ahmed'in Arazi Kanunu'na dercedildiginden konu uzerinde ayrintih olarak durmuyoruz. Zira hem 
Kanun-i Cedid bahsinde ve hem de kronolojik olarak ait olduklan padisah devrine ait kanunlar 
arasinda ayn ayn bilgi verecegiz. Sadece bunlar arasinda ozel onemi haiz bulunan Koca Nisanci'ya 
ait gibi gosterilen Celalzade Kanunu'nun bazi nushalanna isaret edelim: 

Suleymaniye Kutuphanesi: Ayasofya, 2894, Vrk. 62-101; Es'ad Efendi, 3812, Vrk. 127-136; 851, 
Vrk. 28-48; Haci Mahmud, 913, Vrk. 16-50; 5657; Harput, 283, Vrk. 239/b-255/b. 

5. Hususi Kanunnameler 

Bu gesit kanunnamelerden kastimiz, Osmanli Devleti'nde bulunan askerT, iktisadT ve sosyal 
gruplar igin tanzim olunan hukukT duzenlemelerdir. Konuyu ayn ayn ozetleyelim: 

A. Ozel AskerT Grublara Ait Kanunnameler 

Bunlar, ilerde izahlanni yapacagimiz yaya, musellem, canbaz, doganci, eskinci, eskinci tatar, 
yoruk, eflakler, voynuklarla ilgili kanunnamelerdir. Eflak kanunnamelerini, Voynuk kanunlanni ve 
Kavanin-i Yenigeriyam bunlara mTsal olarak zikredebiliriz. Bu gesit kanunnamelerin tamami ulu'l-emre 
taninan sinirh yasama yetkisi sonucunda tanzim olunmustur.70 

B. iktisadT Gruplara Ait Ozel Kanunnameler 

Ozellikle Fatih ve II. Bayezid Devri'nde gorulen bu kanunnamelerin basinda madenci ve 
geltukgilere verilen kanunnameler yaninda, esnafa verilen ihtisab Kanunnameleri gelmektedir. 
istanbul, Edirne ve Bursa'ya ait 907 tarihli ihtisab Kanunnameleri ile diger iktisadT gruplara ait ozel 
kanunnameler de, ulu'l-emrin yasama yetkisinin kullamlmasi sonucu ortaya gikmislardir.71 

C. Sosyal Gruplara Ait Hususi 

Kanunnameler 

Bunlann basinda savas esiri olarak esir statusunde alinip sonra da yankole vasfi ile istihdam 
edilen ortakgi kullara ait Haslar Kanunnamesi, Qingene Kanunnamesi ve ilmiye Kanunnameleri 
gelmektedir.72 

6. Adaletnameler 

Adaletname, devlet otoritesini temsil eden gorevlilerin, re'ayaya karsi bu otoriteyi kotuye 
kullanmalan ve kanun, hak ve adalete aykin davranmalan halinde, ulu'l-emrin hakki ve kanunu 
hatirlatici mahiyette duzenledigi hukukT duzenlemelerine denir. Osmanli Devleti'nde padisahin hukmu 
tarzinda kendisini gostermistir.73 Adaletnamelerin normal hukukT duzenlemelerden farki soyle izah 
edilebilir: 



53 



Diger kanunlar, mevcut hukukT boslugu doldurmak uzere hazirlanir. Adaletnamelerde ise durum 
farkhdir. Onceden kanun ve serT'at hukumleri vardir. Ancak bunlan tatbikle gorevli olan ehl-i orf yani 
icra yetkisini haiz gorevliler, mevcut kanun ve seriat hukumlerini ya hig uygulamamakta ve yahut da 
yanhs uygulamaktadirlar. Dolayisiyla re'ayaya ser'e ve kanuna aykin olarak zulmetmektedirler. iste bu 
tur zulum ve hukuka tecavuzleri onlemek igin ulu'l-emr denen merkezT otorite, ehl-i orfe hem 
uygulanmasi gereken kanun ve ser' hukumlerini hatirlatmakta hem ser'a ve kanuna muhalif 
hareketlerini yasaklamakta ve hem de yasaga uyulmadigi takdirde cezalandinlacagini belirten yazih 
emir gondermektedir ki, bu yazih emirlere, adaleti temin edici ozelliginden dolayi adaletname 
denmistir.74 

Adaletnamenin dayanagi gok eskilere kadar gitmektedir. Orta Dogu'da kurulan devletlerde 
gorulen ve devlet adamlanna nasihatlan ihtiva eden Pend-name, Siyaset-name ve Nasihatnameler 
de, adaletnamelerin tesvikgisi olan hususT sekilleridirler. Aynca Abbasi Devleti'nden itibaren 
Musluman devletlerde mevcut olan Daru'l-adl, divanu'l-mezalim ve teftT§-i memalik gibi kurullar veya 
kisaca mezalim divanlan, idarecilerin zulumlerini durdurmak ve mazlumlann §ikayetlerini dinlemek igin 
tesis edilmi§ olan resmT devlet organlandir. Zalimlerin zulmu ve mazlumlann §ikayeti, bu kurullarda 
goru§uldugu gibi, adaletname mahiyetinde "tezkire" adiyla yazih emirler gonderildigini de goruyoruz. 
Kalka§andT, tezkireyi, sultan tarafindan kaleme alinan, malt konulardaki bazi emirleri yahut bazi devlet 
ve kanun meselelerini, mahallT devlet gorevlilerine hatirlatmak uzere gonderilen resmT beige diye tarif 
etmektedir.75 

Osmanh Devleti'nde, mezalim divanmin yerini Divan-i Humayun aldigi gibi, tezkirelerin yerini de 
adaletnameler almistir. Yani Divan-i Humayun'da mazlumlann sikayeti bizzat dinlendigi gibi, Divan 
gorusmelerini Kasr-i Adalet veya Adalet Kosku denilen yerde dinleyen Padisah tarafindan, mahallT 
idarecilere sikayetleri onlemek uzere adaletnameler de gonderilmistir.76 Osmanh Devleti'ndeki 
adaletnamelerin daha ziyade, tekalif-i orfiye hususunda ser'e ve Kanun-i OsmanT'ye muhalif olarak 
ortaya gikan bid'atler konusunu ilgilendirdigini musahede ediyoruz.77 Gergekten Semendre 
Eflaklannin sikayeti ve teftis uzerine yazilan 922/1516 tarihli Eflaklere Aid Adaletname (is. Topkapi R. 
No. 1935-1936); Anadolu Eyaleti kadilanna gonderilen 1004/1595 tarihli Adaletname (Manisa Arkeoloji 
Muzesi, §er'Tye Sicilleri); butun Osmanh memleketine gonderilen 947/1540 tarihli Adaletname (ist. 
Veliyyuddin Efendi, No: 1970); Bagdat Eyaletine gonderilen 943/1537 tarihli Adaletname ve benzerleri 
de bu dediklerimizi teyid etmektedir.78 

7. Hususi Kanun Mecmualan 

Bilindigi gibi, kanun vazi'i tarafindan kanunlar yayinlandigi gibi, bazi hukukgular tarafindan da 
resmen kabul edilmis olan kanunlar, kismen veya tamamen yaymlanabilir. Burada belirtilmesi gereken 
en onemli husus sudur: Bir kanun, hususT hukuk ve kanun adamlan tarafindan ozel bir eserde 
yayinlandi diye, resmiyetinden higbir sey kaybetmez. Aynca bir hukukgunun ozel eserinde herhangi 
bir kanunun yayinlanmis olmasi, o kanunun vazi'nm da eserin muellifi oldugunu gostermez. 
Zikrettigimiz bu genel esaslar gok onemlidir. Zira bazi arastirmacilar, nisanci veya benzeri bir ehl-i 

54 



kanun tarafindan hazirlanan ozel bir mecmuada yer aldi diye, Osmanli Kanunlanna o sahislann eseri 
nazanyla bakmakta ve kanunlann resmTlik vasfinin bulunmadigim dahi iddia etmektedirler. Bu 
iddianin yerinde olmadigini, hukuku bilen herkes hemen idrak edebilir.79 

§unu da onemle belirtelim ki, ilk alti maddede zikrettigimiz hukukT duzenlemelerin tamami resmT 
kanun niteligindedir ve yine tamami kanunlann hazirlamsi kisminda ozetledigimiz yasama 
formalitelerinden gegmistir. Bu kisimda zikredecegimiz hususT kanun mecmualan ise, resmen kabul 
edilmis bir veya birden fazla kanunun ozel veya genel bazi gayelerle kanun kitabi haline getirilisinden 
ibarettir. §imdi hususTtarzda tertip edilen bazi kanun mecmualarim kisaca tanitalim: 

1) AynT AN Efendi'nin (1018/1609) "Kavanin-i Al-i Osman Der Hulasa-i MezamTn-i Defter-i Divan" 
adh eseri, timar sistemi, eyaletler ve Osmanli maliyesi ile alakali divan kanunlanni ozetlemektedir. 
Zaten eserinin ismini de buna uygun olarak koymustur. Kanaatimize 

gore, "Kanunname-i Humayun" adiyla arazi ve timar kanunlan kisminda tamtimini yaptigimiz 
kanunname, bu mecmuanin temelini teskil etmektedir.80 

2) AN Cavus Kanunnamesi (1064/1654) diye bilinen kanunname de, ashnda gavusluk 
rutbesindeki AN isimli birinin, yine Antalya Tekelioglu'ndaki Kanunname-i Humayun'u, Divan 
defterinden kendisi igin istinsahindan baska bir sey degildir. Bazi cumle ve kelimeler disinda, metin 
tamamen aynidir.81 

3) ilhan §ahin'in Timar Risalesi adiyla nesrettigi kanunname de, yine Antalya Tekelioglu'nda 
bulunan kanunun degisik bir nushasindan baska bir sey degildir.82 

4) ismail Hakki Uzungarsih'nin nesrettigi Avni Omer Efendi'ye ait "Kanun-i OsmanT Mefhum-i 
Defter-i HakanT" isimli Risalesi de, yine Antalya Tekelioglu'nda yer alan Kanunnamenin ikinci kisminin 
farkh ve ozellikli bir nushasi gibidir. Sadece kendi devrindeki farklihklan gormek mumkundur. Yoksa 
ayri bir kanun ve nizam degildir.83 

5) Kanaatimize gore, hususT olarak tanzim edilmis kanun mecmualan iginde bizim igin en onemli 
ve cami' olan Hezarfen Huseyin Efendi'nin te'lif ettigi "Telhisu'l-Beyan Fi Kavanin-i Al-i Osman" adh 
mecmuadir. Zira bu mecmua, gok sayidaki eski kanunlan ozetleyerek veya aynen alarak ozetlemis 
bulunmaktadir. Bunu da kitabimiza alacagimiz igin uzerinde fazla durmuyoruz. Ve sadece hem 
Antalya Tekeli'deki Divan Kanunu'nu, hem ilmiye ve eyalet idaresine ait muhtelif kanunlan ve hem de 
Fatih'in teskilat kanunnamesi ile Asafname'yi ihtiva ettigini belirtmekle yetiniyoruz. Muellifin 
mukaddimesinden anladigimiza gore, Hezarfen, daha once eski Turk ve Cin kanunlanni da ihtiva 
"TenkTh-i Tevarih-i Muluk" isimli eserini 1083 yihnda buyuk devlet adami izzet Efendi' ye arz ediyor. O 
da eseri takdir etmekle birlikte, Osmanli Kanunnameleri'ni telhis ederek derlemesinin daha yararli 
olacagmi tavsiye ediyor. Bunu emir kabul eden Hezarfen de, kanunnamelerden, padisah divanina ait 
kalemlerden ve tarihlerden istifade ederek, bu mecmuasini hazirhyor. Yani bu galisma, bizim 
yaptigimiz gibi, mevcut kanunlan toplayarak yayinlama faaliyetidir.84 

55 



6) Bir diger onemli hususT kanun mecmuasi da, ser'iye mahkemelerinde uzun yillar gorev 
yaptigi anlasilan bir kadinin eseridir. Bu zatin eseri, KanunT'ye ait Kanun-i OsmanT'nin yeniden tanzim 
ve tertip edilmis seklidir. Kitabimizin son cildlerinde yer alacak bu kanunname mecmuasi ile alakali 
olarak muellifi sunlan (ozetle) soylemektedir: 

"Osmanli kanunlanni, ser'T hukumleri icra eden hakimlerin de bilmesi zarurettir. Zira kadilar hem 
ser'T ve hem de orfT esaslan icraya memurdurlar. Ser'T meselelerde de fikih kitaplan tetebbu' olundugu 
gibi, orfT meselelerde kanun cendeleri tetebbu' olunmahdir. Fikih kitaplanndaki "Adet, nas 
bulunmayan meselelerde ser'T delillerdendir" kaidesine, askerT hukuk, ta'zir cezalan ve malt hukuk gibi 
bazi meselelerde, orfT kanunlar mu'teberdir. Osmanli sultanlannin emriyle bu mevzuda nice eserler 
yazilmistir. Ancak elde mu'teber nushalar azaldigindan, ben ser'iye mahkemelerindeki gorevim 
munasebetiyle bazi kanun risalelerini, orfT kaideleri ve Sultan'a aid emirnameleri topladim. Sonra 
bunlan asil nushaya dercettim. Boylece mu'teber bir kaynak vucuda geldi."85 

Bu zikredilenler disinda gok az da olsa bazi hususT kanun mecmualan daha vardir. EyyubT 
Efendi'nin ist. On. Turkge Yazmalar, No: 734'te bulunan ve devlet teskilatina ait olan Teskilat 
Kanunnamesi, Ni'metT Efendi Kanunnamesi ve Es'ad Efendi'nin TesrTfat-i KadTme'si bunun bazi tipik 
misalleridir. 

III. Osmanli Kanunamelerinin Tarihi Seyri 

Bilindigi Osmanli Devleti'nin, igte ve dista bir cihan devleti olarak kabulu, gergek manada Fatih 
Devri ile baslar. Bu sebeple kanunname tedvini de bu donemden itibaren ciddi manada mevcuttur 
denilebilir. Bununla beraber, munferid ve az muhtevali da olsa, Fatih Devri'nden onceki devrelere ait 
kanun hukumleri ve bazi kanunnameler mevcuttur. Konuyu, Osman Bey'den itibaren anahatlanyla 
incelemekte yarar vardir: 

1. Osman Bey veZamanindaki Kanunnameler (1299-1324) 

Osmanli Devleti'nin temeli, Osman Bey'in babasi Ertugrul Bey'e 1231 tarihinde bugunku 
Eskisehir-Bilecik-Kutahya uglusunun sinirlannin birlestigi yerde bulunan Sogut ilgesinin yurt olarak 
verilmesi ile atilmistir. 24 yasinda bir ug beyi olarak babasinin yerine gegen Osman Bey'in saltanat 
devrini iki onemli doneme ayirmak icabeder: 

Birinci donem; 1281'den 1299 yilina kadar babasi Ertugrul Gazi'nin yerine gegen ve Konya'daki 
Selguklu Sultanina tabi olan bir ug beyidir. Osman Gazi, Selguklu Sultanina tabi iken, 685/1 286'da 
hegol yakinlanndaki Karahisar'i; 688/1 289'da Yenisehir yakinlanndaki Kopruhisar'i ve 689/1 290'da 
ise Bilecik, Yarhisar, inonu, Yund-Hisar, inegol ve Yenisehir kalelerini fethederek, kendisine tabi 
yerlerin sinirlanni genisletti. Bu donemde kanun ve kaideden bahsetmek dogru olmaz; Zira tamamen 
Selguklu Devleti'ne tabi idi. 



56 



ikinci donem, Osman Bey'in 1291'de Eskisehir yakinlanndaki Karacahisar'i fethetmesi ve bu 
sirada Selguklu Devleti'nin de inkiraza yuz tutmasi sebebiyle 699/1299 yihnda Selguklu Sultani III. 
Alaaddin Keykubad, Osman Gazi'ye tabl (davul) alem (sancak) ve tug gibi saltanat alametleri yolladi 
ve artik Osman Bey mustakil bir uc beyi oluyordu. Emir yani bey unvanini alan Osman Bey, 
Karacahisar'da 43 yasinda iken Cuma namazim kildi ve ilk defa adina hutbeyi Dursun Fakih okudu. 
26 sene devam eden ve gazalarla dolu olan saltanat muddeti iginde, 707/1307 tarihinde Marmara 
Nahiyesi, Kestel ve Kite kalelerini; 708/1308 yihnda Lefke (Osmaneli), Akgahisar ve Koghisar 
kalelerini; 709/1309 yihnda Kara Cebes kalesini; 712/1313 yihnda Geyve, Tarakh Yenicesi, Leblebici 
(Lobluce), Tekfur Pinan, Atranos ve gevre kaleler fethedildi. Bu arada kendisi ordunun basinda 
bulunmamakla beraber, Orhan Bey'in kumandasi altindaki Osmanh ordusu, bir rivayete gore 
722/1323 ve diger rivayete gore ise 726/1326 tarihinde Bursa'yi ele gegirdi. Bursa'nin fethiyle beraber, 
bu sirada, 723/1 323'de Konrapa Kalesi (Konur Alp'a nisbeten), Mudurnu Kal'asi, Akyazi Nahiyesi; 
726/1 326'da ise Kandin Kal'asi ve Yalak-Abad (Akga Koca fethettigi igin Koca-ili denir), izmit Kal'asi, 
Bolu Kal'asi, Samandina ve Kara Mursel kaleleri de fetholunmustu. Netice olarak bugunku mulki 
taksimata gore Bilecik ili, Eskisehir merkez ilgesi, Sakarya'nin Geyve Akyazi, Hendek, Kutahya'nin 
Domanig ve Bursa ili'nin Mudanya, Yenisehir ve hegol ilgeleri, Osmanh ulkesine katilmisti.86 

Osman Bey'in mustakil ug beyligi donemindeki hukuki duzenlemeleri iki grupta toplayabiliriz: 

Birincisi, devletin idari teskilatmi ve mulki taksimatini yapmis olmasidir. Bu donemde 
Beylerbeylik yani eyalet soz konusu degildir. Osman Bey, 1301 senesinde Yeni-Sehir'i hukumet 
merkezi yapti, Bilecik Kalesi'ni ailesine ikamet yeri olarak segti ve geriye kalan yerleri su idari 
bolgelere ayirdi: 1) Sultan-Onu'nu (Karacahisar ve nahiyeleri) oglu Orhan'a; 2) Eskisehir'i agabeyi 
Gunduz Bey'e; in-Onu'yu Aykut Alp'a; 3) Yar-Hisar'i (Anerya, Bilecik'e bagh ilyas koyudur) Hasan 
Alp'a; 4) ine-G6l'u Turgut Alp'a tahsis etmistir. Bu durumu ifade eden kanun hukmu Kanun-i Cedid 
nushalannda yer almaktadir. Soyle ki; 

"Kanun-i Osmani'de ibtida tevzT'i manasib eden Osman Gazi'dir. 701 tarihinde Sultan-Onu ki, 
Karaca-Hisar Sancagi dahi derler, oglu Orhan'a verdi ve Eski-§ehr'i Alp'a ve in-Onu'nu Aykud Alp'a 
ve Yar-Hisar'i Hasan Alp'a ve ine-G6l'u Turgut Alp'a vermistir".87 

ikincisi; seri'ata muhalif olur korkusuyla uzun dusunme safhasindan sonra re'ayaya tarhettigi 
"bac-i bazar?" vergisini vaz'etmesidir. Bu zikredilenlerin dismda ser'i serif disinda kanun denebilecek 
hukuki duzenlemeler, tesbitlerimize gore mevcut degildir. 

2. Orhan Bey veZamanindaki Kanunnameler (1324-1362) 

Osmanh Devleti'nin gergek kurulusu Orhan Bey zamamndadir. Babasi zamaninda Karacahisar 
Beyligi'ne getirilen Sultan Orhan, 1 326'da babasinin vefati uzerine ug beyi olarak Osmanh Devleti'nin 
basina gegti. Ancak 736/1335 tarihine kadar emir-i kebir yani, buyuk bey unvani ile formalite de olsa 
ilhanh hukumdanna metbuiyeti devam etti. 736/1335 tarihinde iznik'i fethedince sultan, sultanul-gazi 

unvanlanni alan Sultan Orhan, artik mustakil birdevlet olan Osmanh Devleti'nin sultani olmustu. 

57 



Babasi zamamnda Osmanli Devleti'nin askeri reisi olarak, 723/1 323'te Mudurnu Kalesi, Akyazi 
ve Konrapa'yi; 726/1 326'da ise izmit, Bolu, Samandira, Kara Mursel, Ayangolu (Sapanca Gold), 
Yalova ve Kandira ile beraber Bursa'yi fetheden Orhan Bey, Bursa'yi Osmanli Devleti'nin merkez-i 
hukumeti haline getirdi. Anadolu'daki fetih hareketlerine devam eden Orhan Bey, 731/1330 tarihinde 
Koyunhisan, iznik (iznik-mid) Goynuk Kalelerini, 732/1331 tarihinde Tarakh Yenicesi ve Bahkesir 
Kalelerini; 735/1335 tarihinde Bergama, Edremid, Kirmasti, Edincik, Kizilca Tuzla, Ulubat ve Manyas 
Kaleleri ile Karasi Viayeti'ni Osmanli ulkesine ilhak eyledi. 

Sultan Orhan'in Anadolu'daki fetihlerini iglerine sindiremeyen Engerus (Macar) Krali, Laz 
Begleri ve Sirplann harekete gegmesi uzerine, oglu Suleyman Bey komutasindaki Osmanli Ordulan, 
758/1357 tarihinde Rumeli'ye gegtiler ve orada fetihlere basladilar. Once Gelibolu yanmadasindaki 
Cimpe (Cimpi), Dogur-Hisar, Odgugluk ve Ece Ovasini fetheden Osmanli ordulan, 759/1357 tarihinde 
de Gelibolu, Corlu, Aydmcik ve Hayrabolu Kalelerini fetheyledi. Sultan Orhan 761/1 362'de 81 yasinda 
vefat ettiginde, Osmanli topraklan, culusu aninda mevcut topraklann alti misline ulasmis ve bugunku 
Bilecik, Bursa Marmara adalan ile, Bahkesir, Sakarya, Kocaeli, Bolu'nun tamami; Biga, imroz ve 
Bozcaada ilgeleri disinda Qanakkale; Qifteler ve Seyitgazi disinda Eskisehir; Edirne'nin Kesan, ipsala; 

Kirklareli'nin Luleburgaz ilgeleri; istanbul'un Anadolu yakasi; Kutahya'nin Domanig, Manisa'nin 
Soma ve Karaagag, Ankara'nin Nalhhan, Beypazan, Ayas, Kizilcahamam, Haymana ve Polatli ilgeleri 
Osmanli Devletinin eline gegmisti.88 

Osmanli Devleti, Sultan Orhan zamamnda, her ne kadar Rumeli'ye el uzatmis ise de yine de 
Anadolu Eyaleti olarak tek eyaletti. Bursa ve iznik'in fethi ile yerlesik bir devlet haline gelen Osmanli 
Devleti'nde idari, adli ve askeri teskilat yerlesmeye basladi. Ulemadan ve rical-i devletin olan Vezir 
Alaaddin Pasa ile Cendereli Kara Halil Efendi, bu isin mimarlanydi. 727/1 327'de Bursa'da akge yani 
gumus sikke basilmasi onemli bir hadisedir. Merkezi devlet teskilati olan Divan'in basi Sultan-i a'zam 
ve uyeleri ise, tamami ilmiyeden olan vezirler idi. Bursa kadisi, yarginin basiydi ve kazaskerlik 
makami henuz yoktu. Atsiz asker demek olan yayalar ve ath asker demek olan musellemler de bu 
donemde teskil olunmustu. Butun bunlara ragmen, Sultan Orhan Devri'ne ait Kanun hukumleri veya 
mustakil kanunnamelere, arastirmalanmizda tesaduf edemedik.89 

3. I. Murad HudavendigarveZamanindaki Kanunnameler 

(1361-1389) 

1362 tarihinde tahta cuius eden Sultan Murad Hudavendigar, babasinin son gunlerinde Osmanli 
Devleti'ne ilhak edilen Corlu, Burgaz, Eskihisar, Kesan ve Dimetoka'dan sonra Edirne'yi de fethederek 
kendisine hukumet merkezi yapti. Daha sonra Merig irmagim gegerek Rumeli iglerine dogru fetihlerini 
genisletti. 763/1362 tarihinde ipsala ve Malkara; 766/1 365'te Biga Kalesi, Yenice Zagrasi, Eski Zagra, 
Gumulcine Kalesi fethedildi. 1370 tarihinde merkezi Tirnova olan Bulgaristan Osmanh'yi metbu' 
tanidi. 1371'deki Qirmen Meydan Muharebesi'nde yenilen hagh ordusu geri gekilince, Karaferye 

(1372), Kostendil (1372), Nis (1375), Sofya (1382), Manastir, Gorice, Ohri, Debre, Kavala, Drama, 

58 



Tirnova, Lofca, Plevne, Zistovi, Ruscuk ve Silistre gibi merkezler (1385-1388) Osmanli Devleti'nin 
eline gegti. Anadolu tarafinda ise, Hamid-ili, Yalvag, Yenisehir, Karaagag, Seydisehri, Beysehri ve 
Akgehir gibi merkezler (1375-1382) Osmanli Devleti'ne ilhak olundu. Hagli ordusuna karsi giristigi 
Kosova Savasi'ni da kazanan I. Murad, savas sonunda bir Sirp prensi tarafindan 892/1 389'da sehid 
edildi. I. Murad Devri'nin sonlannda Bati ve ig Anadolu'nun tamamina yakini ile Rumeli'nin onemli bir 
kismi Osmanli Devleti'nin eline gegmisti.90 

Edirne'yi 1363'te fethederek kendisine merkez-i hukumet yapan I. Murad zamaninda gok onemli 
hukuki duzenlemeler de yapilmis ise de, elimizde mustakil kanunnameler mevcut degildir. Bu hukuki 
duzenlemelerin en onemlilerine sadece isaret edecegiz: 

1) 1363'te Edirne'yi hukumet merkezi yapan padisah, ayni yil iginde merkezi, onceleri Edirne, 
sonradan ise Filibe, Manastir ve Sofya olarak degisen Rumeli Eyaleti'ni kurdu. Boylece. Osmanli 
Devleti'ni eyalet sayisi ikiye gikti. Beylerbeyligi gorevine ise, once Lala Sahin (765/1363) sonra da 
bunun yerine Kara Timurtas Pasa getirildi. Timurtas Pasa'nin hukuki duzenlemelerdeki rolunu, I. 
Murad Devrin'e ait su kanun hukmunden anhyoruz: 

"Sultan Murad Gazi zaman-i seriflerinde ibtidaen sipahi ve silahdar olmak ve erbab-i timar 
ogullan mahrum olmayub babalan fevt oldukda ogullanna kanun uzere timar verilmek ve kul ogullan 
mahrum olmamak ve voynuk yazilmak, cumlesi Rum-Eli'nde ve Bosna Vilayetinde Rumeli 
Beylerbeyisi Timurtas Pasa ilkasiyla olmustur."91 

2) Murad Hudavendigar, 763/1 362'de tahta geger gegmez, Cendereli Kara Halil Efendi'yi 
Osmanli Devleti'nde ilk defa ihdas olunan kazaskerlik makamina getirmistir. Cendereli Halil Efendi ile 
Kara Rustem isimli bir alimin "esirlerin beste birini beglige almak ser'Tdir" seklindeki tavsiyeleri 
uzerine, Padisah esirlerden beste birinin (pengyek) mTn igin alinmasim emretti. Boylece Acemi Ocagi 
ile yenigeri ocagi teskilatlannin temelleri atilmis oldu. Zira mTn igin aynlan esirler, asker yetistirmek 
igin hazirlanan Gelibolu Acemi Ocagina gonderilmistir. Bu duzenleme, daha sonraki yenigeri, kapi 
kulu ve pengik kanunlannin esasini teskil ettigini burada belirtelim. Konuyla ilgili bir kanun hukmu 
aynen soyledir: 

"Kanun-i Peng-yek: 764 senesinde ibtida esirden hums ahnmak Murad Gazi zaman-i 
seriflerinde ferman olunub esir basina 125 akge kiymet ta'yin olunub her esirden 25 akge 
ahnurmis."92 

Her ne kadar elimizde I. Murad Devri'ne ait mudevven bir kanunname mevcut degilse de, 
Fatih'in "atam dedem kanunudur" dedigi gibi, daha sonraki kanunnamelerin esaslannin bu donemde 
de bilindigi bir vakiadir. 

4. Yildirim Bayezid ve Devrindeki Kanunnameler (1389-1402) 



59 



1387 tarihli Karaman seferinden beri Yildirim unvaniyla anilan ve babasi Kosova 
Savasi'ndayken isyan eden Anadolu'daki isyancilan susturan bu sanh padisah, 16 yil saltanat surmus 
ve sonunda Timur'a maglub oldugundan kahnndan vefat etmistir. Saltanata geger gegmez 
Rumeli'deki fetihleri devam ettirmis ve Balkanlar'in maden hazineleri olan Sirbistan ve gevresini 
Osmanh Devleti'ne ilhak eylemistir. Gergekten 792/1 390'da Kratova Madenlerini, Uskub, Citroz ve 
Alasehir Kalelerini ve Vidin (Laz-Eli) Vilayetini Osmanh Devleti'ne ilhak eden Yildirim, ayni yil iginde 
Aydinogullan, Saruhanogullan ve Menteseogullan gibi Anadolu Beylerini de kendisine itaat ettirerek 
Anadolu birligini saglamaya gahsmistir. 793/1 391 'de Eflak Vilayeti'ni (Guney Romanya) itaati altina 
ahnca, 794/1 392'de de Nigbolu, Silistre ve Ruscuk Kaleleri Osmanh'ya teslim edildi. 
Karamanogullanni dize getiren Yildirim Bayezid, 794/1 392'de Konya, Nigde, Aksaray, Karahisar, 
Akgehir ye Kayseri'yi teslim aldiktan sonra Vilayet-i Rum hakimi Kadi Burhaneddin'in de uzerine 
vararak 795/1 393'te Amasya, Tokat, Sivas, Canik ve Samsun Kalelerini fethetti. Denizden Hagh 
ordularimn Osmanh topraklanna hucumunu duyan Yildirim, hemen Rumeli'ne gegerek 796/1 394'te 
Selanik ve Yenisehir Kalelerini tekrar geri ahp Nigbolu zaferini kazandi. Bu arada Sile Kalesi'ni 
fetheden ve Guzelhisar Kalesi'ni de istanbul'u fethetmek gayesiyle bina eden (797/1395) Bayezid, 
Rumeli diyarmi teskin ettikten sonra Anadolu'ya tekrar yoneldi. 800/1398 tarihinde Malatya, Divrigi, 
Besni ve Erzincan'a kadar uzanmasina ragmen, 803/1401 tarihinde Timurlenk belasiyla karsi karsiya 
geldi. 28 Temmuz 1402 tarihinde yapilan Ankara Savasi'ni kaybedince Osmanh ulkesi dagilma 
tehlikesine ma'ruz kaldi. Rumeli'nde Eflak, Sirbistan, Mora Bizans prenslikleri ile Atina Latin Dukaligi 
ve Anadolu'da ise Dulkadir Beyligi disinda her yer, Osmanh Devleti'nin hakimiyeti altina girmisti. 
Timur bu hizh gidisi durdurdu.93 

Kanaatimize gore bu hasmetli Sultan zamanina ait elimizde mudevven bir kanunname mevcut 
degildir. Bazi arastirmacilar aksi kanaattedirler. Soyle ki; 

1) Mss. Turc. anc. no: 85 (Bibl. Nat. Paris) de kayith mecmuanin vrk. 296-297'sinde yer alan iki 
kanunname, bazi arastirmacilar tarafindan Yildirim Bayezid Devri'ne isnad olunmussa da 
kanaatimize gore bu dogru degildir. Zira bunlann birincisi "Suret-i Kanun-i Sabik der maden-i Kratova 
ki, ezel-i evvel ne ise" unvanini tasimaktadir. Bu kanunname, Yildirim Bayezid Devri'ne ait kanun 
hukumlerini tasiyabilir; zaten isminden de o anlasilmaktadir. Ancak Kratova madenlerinin 1 390'da 
Osmanh Devleti'nin eline gegmis olmasi, kanunnamenin tedvin tarihinin de ayni olmasim iktiza etmez. 
Bu sebeple biz Kanunnameyi Fatih Devri kanunnameleri arasinda zikredecegiz. Diger kanunname 
ise, "Kanun-i sabik-i alt uzere ne vechiledir" unvanini tasimaktadir. Bunu da Fatih devri kanunlan 
arasinda ayni gerekge ile zikredecegiz. 94 

2) Buna ragmen Yildirim Bayezid Devri'ne ait muteferrik kanun hukumlerine muhtelif 
kaynaklarda rastlamak mumkundur. Bunlardan birtanesi sudur: 

"Kanun: Yildirim Bayezid Han zaman-i senflerinde vilayet kadilanna huccet akgesi ve resm-i 
kismet akgesi ve sicil akgesi ahnmak tayin buyurulub kanun olmustur. 796 tarihinde bu minval uzere 
kanun olmusdur."95 

60 



5. II. Murad Devri ve Kanunnameler (1421-1451) 

1402 ila 1413 arasindaki donem, Osmanli tarihgileri tarafindan Fetret Devri olarak tavsif 
edilmistir. Zira bu devre hep saltanat kavgalan ve birligin temini mucadelesi ile gegmistir. I. Mehmed 
1413-1421 yillan arasinda dagilan Osmanli Devleti'ni tekrar te'sis etmekte muvaffak olabilmistir. 824- 
855/1421-1451 yillan arasinda saltanat suren Fatih'in babasi II. Murad ise, Osmanli Devleti'nin 
sinirlanni tekrar 1402 tarihindeki duruma getirdigi gibi, Varna ve II. Kosova Zaferleri ile daha da ileri 
goturmustur. II. Murad Devri'nde de muteferrik kanun hukumlerine rastlanmasina ve Fatih'in de 
babasindan bazi kanunnamelerinde bahsetmesine ragmen, mudevven kanunlar bulunmamaktadir, 
yani elimizde yoktur. 

iste Fatih oncesi donemle ilgili bilgilerden anlasilmaktadir ki, Osmanli Devleti'nde mudevven 
kanunnameler devri Fatih Donemi ile baslar. 

6. Fatih Devri Kanunnameleri 

Kanunnamelerin ciddi manada tedvin edilisi Fatih Devri'nde baslar. Ancak umumi 
kanunnamelerin disinda eyalet ve sancak kanunnamelerinin tarn oldugu soylenemez. Zira hem fetih 
tamamlanmamistir ve hem de kanunname gelenegi tarn oturmamistir. Fatih Devri'nde daha ziyade 
gumruk ve madenlerle ilgili kanunnamelerin gogunlukta oldugunu goruyoruz. 

Fatih Devri kanunnamelerini, ug ana bolume ayirmak mumkundur. Birinci Bolum: MerkezT Ve 
UmumT Kanunnamelerdir. ikinci Bolum: Rumeli Eyaleti Kanunlandir. istanbul basta olmak uzere 
merkeze yakin butun sancak ve kaza merkezlerine ait kanunnameler. Uguncu Bolum ise, Anadolu 
Eyaleti Kanunlandir. Sayilan 22'yi bulmaktadir. 

Fatih Devri'nde eyalet ve sancak kanunnameleri usulu tarn gelismediginden, zikredecegimiz 
kanunlar, daha ziyade mustakil ferman, berat ve yasakname seklindedir. Buna ragmen sancak 
esasina gore tasnifi yoluna mumkun mertebe gidilmistir. UmumT Kanunnameleri bir tarafa birakirsak, 
Fatih Devri kanunlanni konulan itibariyle soyle birtasnife gidebiliriz: 

1) Para ve para ile ilgili tedbirleri tanzim eden kanunnameler. Hem fetihler igin duzenlenen 
seferler ve hem de fethedilen yerlerin iman igin yurutulen imar ve iskan faaliyetleri, para konusunda 
gok siki tedbirlerin alinmasim icab ettirmistir. Altin ve Gumus Yasaknameleri ile darbhanelerle alakah 
kanun hukumleri, bunun en guzel misallerini teskil ederler. Bu konudaki tedvTn yetkisinin ulu'l-emre ait 
oldugunu da hemen belirtelim. 

2) MTrTye ait maden, tuzla ve benzeri zarurT ihtiyag maddeleri, inhisar ve iltizam usulleri ile 
alakah kanunnameler. Bu kaidelere uymayanlara siddetli ta'zir cezalannin verildigini, tespit edilen bazi 
cezalann Asik Pasa-zade tarafindan "Vilayet-i Osman'da, isidulmeduk ve gorulmeduk bid'atlerin 
ihdasi" olarak vasiflandirildigini ve butun bunlara ragmen dipnotlarda yapacagimiz izahlardan 



61 



anlasilacagi uzere, hepsinin de mesruiyet dayanagimn bulundugunu goruyoruz. Fatih'in emlak ve 
evkafin neshi ile alakali fermaninin ise, tamamen yanhs anlasildigim yerinde gorecegiz. 

3) Geriye kalan kanunnamelerin gogunlugu Fatih Devri'ndeki iktisadT degisme ve intikallere aittir. 
Gergekten Fatih devrinde Osmanh ulkesinin muhtelif bolgeleri arasinda birbirini tamamlayan iktisadT 
ve ticarT faaliyetler gok gelismistir. Bolgeler arasi bu ticarette, italyanlar yerine, Musluman Turkler ve 
yerli Rumlarla Ermeni tacir ve gemiciler kaim olmustur. Aynca Arabistan yolu ile Hindistan Ticareti ve 
Dubrovnik yoluyla Floransa ticareti onemli derecede gelisme gostermistir. iste Fatih Devri'ndeki 
gumruk, dellaliye ve benzeri kanunlann fazlaligi bundandir. Konuyu her kanunnamede ayn ayri, kisa 
da olsa tahlil edecegiz.96 

Bu arada Fatih kanunnamelerinin tasdik makami padisah olmakla beraber, asil hazirlayanlanni 
da kisaca ifade edelim: 

Fatih Devri kanunnamelerinin hazirlanisinda birinci derecede rolu olanlar, elbette ki 
Nisancilardir. Nisancilann tamaminin ilmiye mensubu olduklanni goruyoruz. Bunlann basinda 
KaramanT Mehmed Pasa gelmektedir ki, Nisanci Mehmet Pasa diye de bilinir. Molla Celaleddin'in oglu 
olan bu zat, ozellikle malt tedbirler ve kanunlar hususunda Fatih'in bas musaviridir. Sonradan 
sadrazam olmustur. Degerli ve alim bir vezirdir. Bunu ta'kTben Molla Siraceddin nisanci olmustur. Bu 
zat da muderris iken ilm-i insada mahareti herkesge kabul edildiginden nisancihk makamina 
getirilmistir. Bir diger Nisanci ise, LeysT-zade Mehmed bin Mustafa'dir ki, Kanunname-i Al-i Osman'i 
hazirlayan zattir. Kanunnamelerdeki kayitlardan kazasker Molla Vildan ile Defterdar Ahmed Celebi'nin 
de, kanunnamelerin hazirlanmasinda muessir olduklanni anliyoruz.97 Fatih'in Kanunnamesinde yer 
alan "Ve nisancihk, dahil ve Sahn muderrislerinin yoludur" ifadesi de, bu dediklerimizi te'yid 
etmektedir.98 

7. II. Bayezid Devri Kanunnameleri 

II. Bayezid Devri'nde ise, umumi kanunnamenin yaninda fethedilen sancaklara ait sancak 
kanunnamelerinin de en mukemmel sekliyle basladigini ve mesela Haslar Kanunu ila Hudavendigar 
Livasi Kanunnamesi'nin asirlarca uygulandigini musahede ediyoruz. Ancak Osmanh Devleti'nin tabii 
sinirlanna ulasmamasindan dolayi, yine butun kanunnamelerin tamamlanmadigini belirtmeliyiz. Bazi 
kanunlann ve ozellikle de maden kanunlannin ise, Fatih Devri kanunlannin esas aldigmi 
kaydetmeliyiz. 

II. Bayezid Devri'ne ait 85'e varan kanunname bulunmaktadir. Bayezid Devri kanunnameleri ile 
alakali olarak belirtilmesi gereken onemli bir husus bu devirde klasik eyalet kanunnamelerinin 
baslamis olmasidir. Klasik eyalet kanunnamelerinin en onemli ozelligi muhteva ve hukumlerinin 
genelde UmumT Kanun-i OsmanT'ye benzemesi ve hatta onun hukumlerini aynen tekrar etmesi, 
sadece bolgeye has bazi mikdar, nisbet, olgu birimi ve hususT orf adetleri ihtiva etmesidir. Mesela, 
Anadolu Eyaleti Kanunnameleri arasinda Hudavendigar Livasi ve Aydm Sancagi Kanunnameleri gibi. 

62 



Bayezid Devri'ne ait kanunnameler igerisinde merkezi ve umumT kanunnameler, Anadolu 
Eyaleti'ne, Karaman Eyaleti'ne ve Rum Eyaleti ait kanunnameler mevcuttur. 

8. Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnameleri 

Yavuz Sultan Selim Devri'nde ozellikle Diyarbekir Eyaleti ve bir goruse gore Misir Eyaleti basta 
olmak uzere, yeni fethedilen eyalet ve sancaklann kanunnameleri de daha oncekilere Nave olunmus, 
bazilan ise ta'dil ve tekmil yoluna gidilmistir. 

Yavuz Sultan Selim Devri'ne ait kanunnameler igerisinde merkezi ve umumT kanunnameler yer 
almaktadir. Bunlann iginde, Kanun-i SehinsahT denilen Osmanh kamu hukukuna dair idris-i BitlisT'nin 
siyasetnamesi ile Yavuz'a ait oldugu kesin olan umumT Kanun-i OsmanT hususi bir onemlidir. Aynca 
bu doneme ait Anadolu Eyaletine Diyarbekir Eyaleti'ne, Karaman Eyaletine, Rum Eyaletine, Sam 
Eyaletine (Trablus Sam Sancagi kanunnamesi) bulunmaktadir. 

9. Kanuni Sultan Suleyman Devri Kanunnameleri 

KanunT Devri'nde, hem umumi ve hem de hususi kanunnamelerin kahir ekseriyeti hazirlanmistir. 
Bunlar daha once mevcut olan kanunnamelerin tadil ve islah edilmis sekilleri yahut da yeni 
kanunnamelerdir. KanunT'den sonra hazirlanan kanunlann gogunlugu, bu kanunlann tekran veya az 
tadil edilmis seklidir. Zaten KanunT denilmesinin sebebi de budur. 

KanunT Devri kanunnameleri, diger donemlere nazaran en gok kanunnamesi bulunan kisimdir. 
KanunT Devri kanunnameleri iki kisma ayirmak gerekir. 1- KanunT Devri merkezT ve umumT 
kanunnameleri, 2- Eyalet kanunnameleri. 

MerkezT ve umumT kanunnameler igerisinde KanunT Devri'nde hazirlanmis ve asirlarca 
uygulanmis bulunan Kanun-i OsmanTler Eyalet Kanunnamelerinin de temelini teskil etmeleri 
agismdan onem arz eder. Yine TTmar Nizami ve Tasra Teskilati ile alakali kanunnameler bu kisim 
iginde yer ahr. Yine Osmanh Devleti'nde Maliye Teskilati ve Butge Kanunlanni saymak gerekir. 
KanunT Sultan Suleyman'in son gunlerinde hazirlanmis oldugu kuvvetle muhtemel olan ve XVI. asir 
Osmanh malT tarihinin ve teskilatmm en buyuk vesikasini teskil eden Kanunname ornek gosterilebilir. 
Bu tip kanunnameler arasinda ilmiye Kanunnamesi, Voynuk Kanunnamesi'ni de belirtmek gerekir. 

Bu devre ait merkezT ve umumT kanunnameler kadar butun eyalet kanunnamelerinin de temelini 
teskil eden Ma'ruzat, Risale ve Layihalar bulunmaktadir. Ebussuud'un Ma'ruzat'i; Osmanh 
Kanunnamelerine esas teskil eden bazi muhim fetvalan; Dede Efendi'nin Osmanh 
kanunnamelerindeki cezaT hukumlerin temelini olusturan Siyaset-i Ser'iye adh muhim eseri; Osmanh 
malT kanunlan ve tTmar nizaminin ser'T dayanagmi teskil eden Risale'si ve Osmanh kamu hukukunun 
o gunku idan teskilat hukumlerini yansitan Lutfi Pasa'nin Asafname'si bunlardan bir kagidir. 

10. II. Selim Devri Kanunnameleri 

63 



II. Selim Devri, Kanuni Devri'nin devami sayilir, yeni fethedilen yerler dismda yeni 
kanunnameler mevcut degildir. Kanunnamelerin gogunlugu, umumi kanun da dahil olmak uzere, 
KanunT Devri kanunlannin tekran mahiyetindedir. 

II. Selim Devri'ne ait kanunnameler igerisinde 4 adet merkezT ve umumT kanunnameler ile gok 
sayida eyalet kanunnameleri bulunmaktadir. MerkezT ve umumT kanunnamelerden ugu tamamen 
Celalzade Mustafa tarafmdan tedvTn edilen ve daha sonraki butun hukukT duzenlemelere kaynakhk 
eden kanunlardir. Digeri ise II. Selim devrine ait bir butge kanunnamesidir. 

II. III. Murad, III. Mehmed Devri Kanunnameleri 

III. Murad Devri, nufusun artmasi, malt buhran ve CelalT isyanlan gibi zahirT ve maddi sebeplerin 
yaninda, ser'e ve kanuna riayet etmeme diye ifade edilecek gergek sebeplerle, ciddi manada devletin 
zayiflama ve gerileme devrinin baslangicidir. Kanunnamelerin azalisi, eskilerin alelade kopye 
edilmesi ve layihalann artmasi bunu gostermektedir. KanunT'den sonra bozulan devlet garkinin islah 
edilmesi tavsiyelerini ihtiva eden layiha, siyasetname ve risalelerin yazilmasi bu doneme rastlar. Bu 
risale muelliflerinin en meshurlanndan olan Kogi Bey, Osmanh Devleti'nin gerileme ve zayiflama 
sebeplerini KanunT Sultan Suleyman'a kadar goturmekte, fakat bu devirde devlet kuvvetli oldugundan, 
vaziyetin meydana gikmadigini, ancak Murad III. zamaninda bunun belirgin hal aldigini isabetle 
kaydetmektedir.99 KanunT Devri sadrazamlanndan Lutfi Pasa'nin Asafname diye bir siyasetname 
mahiyetinde risale kaleme ahsi da, KanunT Donemi'nde soz konusu yaranin basladigini ve tedavisi 
igin yollar arandigini gostermekte ve Kogi Bey'i te'yid eylemektedir. Yaklasik 1580 yilinda III. Murad'a 
takdim edilen Hirz'ul-Muluk; Kunhu'l-Ahbar muellifi Mustafa AIT Efendi'nin Haleb defterdan iken 
kaleme aldigi NasThatu's-Selatin ve benzeri layihalar, bunlann en onemlileridirler. 

III. Murad Donemi'ne ait Kanun-i Osmani, merkez teskilatma dair kanunnameler ve eyalet 
kanunnameleri, III. Mehmed Donemi'ne ait ilmiye kanunnamesinin dismda muhtelif eyaletlerin 
kanunnameleri ve aynca bu devre ait siyasetname ve adaletnameler bulunmaktadir. 



III. Mehmed Devri (1595-1603) de, III. Murad Devri'nden farkli degildir. Yeni fethedilen eyalet ve 
sancaklar dismda yeni kanunnameler tanzim olunmamis ve eski kanunlar aynen veya ihtisar edilerek 
tatbik yoluna gidilmistir. Kanunname gelenegi zayiflarken risale, layiha ve siyasetnameler artmistir. 
Mustafa AIT EfendT'nin "Fusulu'l-Halli ve'l-akd ve usulu'l-harci ve'n-nakd" adh risalesi ve "hukumet 
islerinin intizami, herseyden evvel icray-i siyasette ser'-i serife ve akl-i selTm kaidelerine tatbik-i 
hareket etmege" davet eden Bosnali Hasan KafT-i AkhisarT'nin "Usulu'l-Hikem FT Nizami'l-Alem" adh 
eserini ozellikle zikredebiliriz. 

12. I. Ahmed, I. Mustafa ve II. Osman Devri Kanunnameleri 



64 



III. Mehmed Devri'nden itibiren kanunname gelenegi buyuk nisbette inkitaa ugramistir. Eski 
kanunnamelerin yururlugu kismen devam etmektedir. Kanunnamelerin yerini layihalar, risaleler ve 
siyasetnameler tamamen almak uzeredir. I. Ahmed'e sunulan AynT AN Efendi'nin "Kavanin-i Al-i 
Osman Der Hulasa-i MezamTn-i Defter-i Divan" ile "Kavanin-i Osmaniye Havakin-i Sultaniye" isimli 
risalelerini zikredebiliriz. 

Bu donemde kanunnameler artik eski padisahlar devrindeki gibi gok degildir. I. Ahmed Devri 
kanunnameleri arasinda AynT AN Efendi'nin o donemde OsmanN Devlet Teskilati ile alakali KavanTn-i 
A1-i Osman der Hulasa-i MezamTn-i Defter-i DTvan adli eseri, yine AynT AN Efendi'nin merkezT teskilat 
ile alakali Risale-i VazTfehoran ve Meratib-i Bendegan-i A1-i Osman adli eseri, muellifi tarn belli 
olmayan bir yenigerinin Yenigeri Ocagi'mn Sultan Ahmed Han Hazretlerinin Kanunnamesi veya diger 
adiyla Mebde-i Kanun-i Yenigeri Ocagi Tarihi adli Osmanh AskerT Teskilati Kanunnamesi'dir. UskubT 
PTr Mehmed Efendi'nin ZahTr'ul-Kudat adli kanunla ilgili fetvalan ve hukumleri derleyen Kanun 
Mecmuasi, Rumeli ve Anadolu eyaletlerine gonderilen adaletname ve hususi eyalet kanunnameleri 
bulunmaktadir. 

II. Osman'a (1618-1622) takdim edilen ve daha evvel Yasar Yucel tarafindan nesredilen en 
onemli siyasetname, muellifi belli olmayan Kitab-i Mustetab'dir.100 "Kitab-i Mustetab"i; IV. Murad'a 
sunulan "Kogi Bey Risalelerini (Telhisat Der Ahval-i Murad Han)" ve Katip Celebi'nin "Dusturu'l-Amel 
Li islahi'l-Halel" adli eserini; yine Katip Celebi'ye ait "Mizanu'l-Hakk fT ihtiyari'l-Ehakk" adli eserini 
onemli layihalar arasinda zikretmek icabeder. Tanzimat Donemi'ne kadar kanunlastirma an'anesi 
gevsedikge layiha ve risaleler gogalmistir.101 

1 Mutercim Asim, Kamus, istanbul 1305, c. IV, sh.733; Pakahn, M. Zeki, Osmanh Tarih 
Deyimleri Ve Terimleri Sozlugu, istanbul 1983, c. II. sh. 162-163. 

2 Kanunname, iO. Ty. 1807, Vrk. 1/b. 

3 Cin, Halil-Akgunduz, Ahmed, Turk Hukuk Tarihi II, istanbul, 1 990, c. I, s. 1 62. 

1/162; Krs. Barkan, Kanunname, iA, VI/I85; XV. ve XVI. Asirlarda Osmanh 
imparatorlugunda ZiraT Ekonominin HukukTve MalT Esaslan, Kanunlar, istanbul, 1943, s. 20-21. 

4 Tursun Beg, Tarih-i Ebul-Feth, Hzr. Mertol Tulum, istanbul, 1977 s. 12. 

5 EI-HusarT, Es-Siyasetu'1-Ntisadiyye Ve'n-Nuzumu'l-Maliye Fi'l-Fikhi'1-islamT, Beyrut, 1986, 
c. II vd.; Mutercim Asim, Kamus, M/938-939. 

6 Hezarfen Huseyin Efendi, Tenkih-i Tevarih-i Muluk, Sul. Kutp. Fatih, No: 4303, Vrk. 174- 
191; Mir Hand, Giyaseddin Muhammed, Habibu's-Siyer, Sul. Kutp. Yeni Cami, No: 483, Vrk. 519/b vd. 

7 KalkasandT, Ahmed, Subhu'l-A'sa, c. IV, sh. 310-312; Uzungarsih ismail Hakki, Osmanh 
Devleti Teskilatina Medhal, Ankara 1984 sh. 248 vd.; Cin/Akgunduz, a.g.e, I/62-64; NehcevanT, 

65 



Muhammed bin Hindusa, Dusturu'l-Katib, ed. AITzade, sh. 212, 322 vd.; inalcik, Kanunname, El, 
IV/562; Pakalin, Tarih Deyimleri, 11/163. 

8 Tuzukat-i TimurT, ed. Major Davy, Oxford, 1783; inalcik, Kanunname, El; Krs. Sevim, AN, 
Timurlular, lA, Xll/I, Sh. 361 vd. 

9 AN Muhammed Han, Mir'at-i AhmedT, I, Baroda 1928, sh. 277-283 (Farsga Metin); J. 
Sarkar, Mughal Administration, Calcutta 1935, sh. 125-132; Uriel, Heyd, Studies in Old Ottoman 
Criminal Law, Oxford 1973, s. 317. 

10 inalcik, Kanunname, E1, IV/562-563; Barkan, Kanunlar, LXIII vd. 

11 HacvT, Muhammed bin Hasan, El Fikru's-SamT FT Tarihi'l-Fikhi'l islamT, Medine, 1976- 
1977, c. II, s. 405-411; G. Yver, lA, BerberTler, ll/530-vd; Pakalin, Tarih Deyimleri, 11/162-163. 

12 Hamidullah, Muhammed, islam Hukukunun Kaynaklanna DairYeni BirTetkik, 65; Barkan, 
Kanunlar, LXV-LXVI. 

13 Barkan, Kanunlar, XXII vd.; inalcik, Suleiman the Lawgiver and Ottoman Law, Archivum 
Ottomanicum I, The Hague 1969, sh. 109. 

14 Hezarfen, Huseyin Efendi, Tenk'i'h-i Tevarih-i Muluk, SGI. Kutp. Fatih B6I. No: 4301. ■ 
Telhisu'l-Beyan FT Kavanin-i Al-i Osman, Paris Bibliotique National, Mss. Fonds Turc Anc. 40, vrk. 
2/a-b; Krs. Barkan, Kanunlar, XXII vd. 

15 Kanunname, i. 0. Ty. Vrk. 2/a. 

16 TevkiT Kanunnamesi, MTM, c. II, s. 515-516. 

17 Fatih UmumTTeskilat Kanunnamesi, Mukaddime. 

18 Millet Kutup. AN Emm, No: 74, Vrk. 1/b. 

19 Krs. Barkan, Kanunlar, XXII vd. 

20 TevkiT Kanunnamesi, MTM, 11/515-516; Uzungarsih, ismail Hakki, Osmanli Devleti'nin 
Merkez Ve Bahriye Teskilati, Ankara 1984, s. 218 vd. 

21 BOA, TTD, No: 205 (700); sh. 4-5. 

22 TevkiT Kanunnamesi. MTM, 11/515-516; Krs. inalcik, Kanunname El, IV/563; 
Anhegger/inalcik, Kanunuame-i SultanT, isimli mecmua tamamen bu tarzdadir. 

23 BOA, YEE, 1 4-1 540, s. 1 6-1 7; TevkiT Kanunnamesi, MTM, 11/541 . 



66 



24 Gokbilgin, M. Tayyib, Suleyman I. iA, XI/150; Hammer, J. V. Osmanh Tarihi, istanbul c. I, 
sh. 74; Karsi fikir igin bkz. Barkan, Kanunname, iA, VI/190-191; Krs. BOA, TTD. No: 23 (808), sh. 1-3 
(Hudavendigar Kanunnamesi). 



25 Krs. Aktas/Binark, EI-Arsifu'l-OsmanT, Amman, 1986, s. 330; BOA, TTD, No: 63, 33; 
3/481 , 4/20, 2/252, 4/125, 795, 153. 

26 Nisanci Tarihi, Sul. Kutp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 103/B, 108/a. 

27 Nisanci Tarihi, Vrk. 1 1 0/b. 

28 Nisanci Tarihi, Vrk. 1 16/a. 

29 1302 tarihli Salname-i Nezaret-i Hariciye., istanbul 1302, sh. 138-142; Sureyya Bey, Sicill- 
i OsmanT l-IV, istanbul, c. 4, s. 794. 

30 Fatih-in Teskilat Kanunnamesi, md. 15. 

31 Heyd., Criminal Law, 180, 191-192. 

32 Ayasofya Evkafi, Sul. Kutp. Resid Efendi, No: 1036, Vrk. 46-49; Akgunduz, Ahmed, islam 
Hukukunda Ve Osmanh Tatbikatinda Vakif Muessesesi; Turk Tarih Kurumu Yayini, Ankara, 1988, s. 
310. 

33 Kanunname, i. 0. Ty. No: 1807, Vrk. 1/b; Krs. Heyd, Criminal Law, 216. 

34 Boyle bir mecmua igin bkz. Kanunname, Sul. Kutp. Reisulkuttab, No: 1004, Vrk. 41 vd.; 
Heyd, Kanun ve SerTat. 648-649. 

35 F. Kraelitz, Mitteilungen zur Osmanischen Geschichte, Wien 1921, sh. 13-48; Barkan, 
Kanunlar, 387-395; Kanunname, iA; inalcik, Kanunname, El; Osmanh Hukukuna Giris, SBFM, c. XIII, 
s. 2. s. 117. 

36 Millet Kutp. AN Emm, No: 74, Vrk. 1/b. 

37 Koyunoglu Yazmalan-No: 69; Beldiceanu N. Code de lois coutumieres de Mehmed II, 
Wiesbaden 1967, sh. 9vd.; inalcik, Kanunname, El. 

38 Pulaha, Selami/Yucel, Yasar, I. Selim Kanunnamesi, Ankara 1988, sh. 1-99; Ataov, ihsan, 
SBFM, c. XXIX, sy, 4, s. 125 vd.; Tuncer, Hadiye, Yavuz Sultan Selim Han Kanunnamesi, Ankara 
1987. 

39 Millet Kutuphanesi, AN EmirT, No: 74. 

67 



40 Nuruosmaniye Ktp. No: 4094, vrk. 1/b v<±; Aynca bkz. 1545 tarihli bir nusha igin 
Cambridge Un. Lib. Dd. II, 20, Vrk. 103a-109a. 

41 Karakog, Serkiz, Kulliyat-i Kavanin, Dosya: I, Beige No: 6094; Suleymaniye Kutp. Fatih, 
No: 3507 (ciddT mukayese edilmeli). 

42 Suleymaniye Kutup. Es'ad Ef. No: 2362, Vrk. 35/a-45/a. 

43 Krs. inalcik. Kanunname, El. IV/565-566; Barkan, Kanunname, iA. VI/1 86-89, 196; 
Kanunlar, XXVIII vd. 

44 Hezarfen, TelhTsu'l-Beyan, vrk. 277/b; 283/b Bosnali, Koca Huseyin, Bedayiu'l-Vakayi, 
Faksimile, ed. A. S. Tevritinova, Moskova 1961, c. I-II; Ozcan Abdullkadir, Fatih'inTeskilat 
Kanunnamesi, Tarih Dergisi, S. 33, s. 7 vd. 

45 MTM II/497-544; Rumeli Hisan, Riza Pasa Kultup. No: 906. 

46 inalcik, Kanunname, El, LIV/564-565. 

47 Krs. Barkan, Kanunname, iA, VI/193 vd.; Kanunlar, LIV vd.; inalcik, Kanunname, El, 
IV/563-564. 

48 Krs. inalcik, Kanunname, El, IV/564. 

49 Mentese Kanunnamesi, Nuruosmaniye Kutp. No: 4094, Vrk. 42 vd.; Barkan, Kanunlar, 
LVIII-LXIII. 

50 KalkasandT, Subhu'l Asa l-XIV, Misir 1913, c. XIII, s. 157 vd.; Feridun Bey, Ahmed, 
Munseat, Dersaadet 1274, I/70; Akgunduz, Akgunduz, Turk Ve islam Devletlerinde Arsiv ve 
Diplomatika ilminin Temel Esaslan, istanbul 1987 (Teksir), 163. 

51 Uzungarsili, ismail Hakki, Osmanh Devletinde Saray Teskilati, TTK Yayinlan, Ankara 
1984, 280-283; Feridun Bey, Munseat, c. I, s. 72. 

52 Uzungarsili, Saray Teskilati, 284-285; Feridun Bey, I/69-72. 

53 KalkasandT, Subhu'l-Asa XI/99 vd. 

54 Uzungarsili, Saray Teskilati, 283-284; Feridun Bey, I/87-89. 

55 Akgunduz/Hey'et, Ser'iye Sicilleri l-ll, istanbul, 1988, c. I, s. 39 vd.; iMSSA, istanbul 
Kadihgi, No: 1/25, sh. 17-18; Uzungarsili, Saray Teskilati, 281-282. 

56 Anhegger/inalcik, Kanunuame-i SultanT, IX vd.; inalcik, Kanunname, E1, IV/563. 



68 



57 Anhegger/halcik, XI; Barkan, Kanunlar, XXXIV, LVIII-LXIII. 

58 Anhegger/inalcik, Kanunuame-i SultanT, XV-XVI. 

59 Ayrintih bilgi igin bkz. Anhegger/inalcik, Kanunuame-i SultanT, XVI-XVII. 

60 Anhegger/halcik, Kanunname-i SultanT, XIV XV; Kanun-i Cedid, MTM, 11/326-327; Kadi 
Berati Mazmuni, Kanun metnine girmistir. 

61 Anhegger/inalcik, Kanunname-i SultanT, XVII; Krs. Barkan, Kanunname, iA, VI/189. 

62 inalcik, Halil, Bursa Ser'iye Sicillerinde Fatih'in Fermanlan, Belleten, sy, 44, sh. 697 vd.; 
Anhegger/inalcik, Kanunname-i SultanT, XVII-XVIII; Mahkeme, iA. 

63 Karakog, Serkiz, Tahsiyeli Kavanin, 1/115; Osmanli Kanunnameleri, MTM, I/49 vd. 

64 Krs. Kanunname-i Cedid, Karakog, Kulliyat-i Kavanin, Dosya No: 1, Beige No: 6094; 
Tahsiyeli Kavanin, 1/11 5 vd, 

65 (1) Krs. Karakog, Tahsiyeli Kavanin, 1/115; Kulliyat-i Kavanin., Dosya No: 1 Beige No: 6I08. 

66 Hezarfen Huseyin, Kavanin-i Al-i Osman Der Hulasa-i MezamTn-i Defter-i Divan, istanbul 
1280. 

67 Hamid Hadzibegic, Glasnik, II, (Sarayevo) 1947, h. 139-205. 

68 Sahin, ilhan, Timar Sistemi Hakkinda Bir Risale, Tarih Dergisi, s. 905 vd.; Suleymaniye 
Kutp. Fatih No: 3514, Vrk, 101-134. 

69 SOI. Kutp. Antalya Tekelioglu, No: 806, Vrk. 42/a. 

70 inalcik, Kanunname El, IV/564; Gokbilgin, Tayyib, Rumeli'de Yorukler, Tatarlar Ve Evlad-i 
Fatihan, istanbul, 1957. 

71 Bkz. Suleymaniye Kultp. Reis ul-Kuttab, No: 1004, Vrk. 33 vd.; Topkapi, R. 1935, vrk. 61 
vd. 98 vd. 116vd. 

72 Krs. Barkan, Osmanli imparatorlugunda Toprak isgiliginin Organizasyon Sekilleri, IFM, c. 
I, s. 1-3; inalcik, Kanunname, El, IV/564. 

73 inalcik, Adaletnameler, Belgeler, c. 1-2, Ankara 1965, s. 49 vd. 

74 Krs. inalcik, Adaletnameler, 49 vd. 

75 KalkasandT, XIII/79 vd. . 

69 



76 Inalcik, Adaletnameler, 50 vd. 

77 inalcik, Adaletnameler, 52 vd. 

78 inalcik, Adaletnameler, 95-142. 

79 Bkz. Barkan, Kanunlar, LVI. 

80 istanbul 1280; Krs. Sul. Kutp. Antalya Tekelioglu, No: 806, Vrk. 42-61 . 

81 Sarayevo, Mill? Muze ve Arsivi, Sarkiyat Enstitusu, No: 1311, Hamid Hadzibegic, 
Rasprava AN Causa iz Sofije o Timarskoj Organizaciji U XVII stoljecu, Glasnik, II, Sarayevo 1947, sh. 
139-205. 

82 Suleymaniye Kutp. Fatih, 3514, Vrk. 101-134: Sahin, ilhan, Timar Sistemi Hakkinda 
Risale, Tarih Dergisi, s. 905 vd. 

83 Uzungarsih, Belleten, XV/59, 1951, Sh. 381-399; Suleymaniye Kutup. Yahya Tevfik, No: 
278, Vrk. 1 vd. 

84 Bibl. Nat. Paris. Fonds, turcs, anc, No: 40; Barkan, Kanunlar, XIX. 

85 istanbul Universitesi, Turkge Yazmalar, No: 1807, Vrk. 1/b vd. 

86 Sul. Kutp. Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 861a-881a; Uzungarsih, ismail Hakki, Osmanh Tarihi I- 
VII, TTK, Ankara 1983, c. I, s. 103 vd. 

87 Kanun-i Cedid, MTM, 1/311; Gokbilgin, Tayyib, Osman I, iA, IX/437 vd. 

88 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 1/129 vd.; Sul. Kutp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 88/b-89/b. 

89 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 1/124 vd.; Kalkasandi, Subhu'l-A'sa, V/319. 

90 Sul. Kutp. Es'ad Ef. 2362, Vrk. 90/a vd.; Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 1/160 vd. 

91 Kanun-i Cedid, MTM, 1/325 Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 90/b. 

92 Kanun-i Cedid, MTM, 1/325; Es'ad Efendi, 2362, Vrk. 91/a. 

93 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 1/260 vd.; Es'ad Ef. 2362, Vrk. 92/a-95/b; hang, Mukrimin 
Halil, Bayezid I, iA N/369 vd. 

94 Beldiceanu, Actes Des Premiers Sultans. 11/179-183; Resherches sur les Actes des regnes 
de Sultans Osman, Orkhan et Murad I., Munich 1967. 

95 Kanun-i Cedid, MTM, 1/326. 

70 



96 inalcik, Halil, Mehmed II, iA, VII/532-534. 

97 Esad Ef. 2362. Vrk. 103/a-b: Uzungarsih, Osmanh Tarihi, M/534-535. 

98 Md. 15. 

99 Ulugay, M. Cagatay, Kogi Bey, iA, VI/833. 

100 Yasar Yucel, Osmanh Devlet Teskilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1988, Kitab-i Mustetab, 
sh. iV-XXXV, 1-40. 

101 Bkz. Yucel, Yasar, Osmanh Devlet Teskilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1988, XV-XIII. 



71 



Anayasal Acidan Fatih'in Te§kilat Kanunnamesi / Yrd. Dog. Dr. Osman 
Kafikci [s.43-53] 



Ataturk Universitesi Erzincan Hukuk Fakultesi / Turkiye 

I. Osmanh Hukukunda Anayasa Anlayisi 

Osmanli hukukunda anayasa anlayisini ortaya koyabilmek igin once islam hukukunda anayasa 
denince ne anlasildigi uzerinde durmak gerekir. Bilindigi uzere gunumuzde kurallar topluluguna 
anayasa diyebilmek igin, soz konusu kurallann ya normlar hiyerarsisinde en ust sirayi isgal etmesi ve 
diger kanunlardan daha zor bir usulle konulup degistirilebilmesM ya da yazili veya gelenek seklinde 
devletin temel duzenini, devletin kurum ve kuruluslan ile devletin vatandaslarla iliskilerini duzenlemesi 
gerekir.2 Birincisine sekli ikincisine ise maddi anlamda anayasa denmektedir.3 Bu agidan 
bakildiginda islam hukukunda kitap ve sunnette yer alan kurallann sekli anlamda anayasayi 
olusturduklan soylenebilir. Cunku bu kurallar, ilahT irade ve bunun kontrolu altinda peygamber 
tarafindan konuldugundan normlar hiyerarsisinde en ust sirayi isgal etmektedirler. Degistirilmeleri de 
ayni sekilde ilahT irade ve peygamber tarafindan gergeklestirilmistir. Peygamber'den sonra ise bu 
hukumlerin degistirilmeleri bir tarafa, degistirilmeleri teklif dahi edilemez. §ekli anayasalann igerdikleri 
hukumlerin niteligi onemli olmadigi igin soz konusu kaynaklarda yer alan kurallar duzenledikleri 
alanlara bakilmaksizin anayasal hukum niteligindedir. Keza sekli anlamda anayasalann kendilerinden 
asagidaki duzenlemelere mesruiyet saglama gibi bir rolleri de bulunmaktadir. Baska bir ifade ile bir 
ulkede gikanlan kanunlann gerek yapilis gerekse igerik agisindan anayasaya uygun olmasi gerekir.4 
islam hukukunda kitap ve sunnet disindaki kaynaklar da mesruiyetlerini bu iki kaynaktan 
almaktadirlar. Buna bagh olarak kitap ve sunnete aykin hukum igeremezler. Mecelle'deki (m. 14) ifade 
ile "mevrid-i nasda igtihada mesag yoktur". Qunku bir meselede igtihat edilmesi farkli hukumlerin 
ortaya konabilmesi anlamina gelmektedir. 

Maddi anlamda anayasa anlayisina gelince bunu tarihT gelisim igerisinde ele almak gerekir. Hz. 
Peygamber doneminde yasama, ilahT irade ve sunnet, yurutme ve yargi ise bizzat Hz. Peygamber 
tarafindan yerine getiriliyordu. Ayetlerde onun sadece bir peygamber degil, ayni zamanda devlet 
islerini de yuruten bir lider oldugu vurgulaniyordu.5 Bununla birlikte her iki kaynakta da devlet yonetimi 
ile ilgili hukumlerin, danisma (sura) ile islerin yurutulmesi, adil olma ve devlet baskanina itaat gibi 
birkag genel prensiple sinirh oldugunu belirtmek gerekir.6 

Aynca burada Hz. Peygamber'in Medine'ye gog ettikten kisa bir sure sonra onun onculugunde 
Muslumanlarla gayrimuslimler arasinda yapilmis sozlesmeye de temas etmek gerekir. Gergekten bu 
sozlesmede anayasal hukumlerin hemen tamamina dogrudan veya dolayli bir sekilde dolayh bir 
sekilde yer verilmistir.7 Bu sebeple son zamanlarda hakh olarak "Medine Anayasasi" olarak da 
isimlendirilmektedir.8 Daha gok Muslumanlarla gaynmuslimleri bir arada yasamaya alistirmak igin 
hazirlandigi anlasilan bu sozlesme kisa sure sonra sartlann degismesi ile kendiliginden yururlukten 

72 



kalkmistir. Onun yerine yenisinin yapilmamasini ise Hz. Peygamber'in hayatinda islam hukukunun 
tamamlanmamasi ile izah etmek mumkundur. Ne var ki Hz. Peygamber vefat ettigi zaman kitap ve 
sunnette birkag genel prensibin disinda hukum bulunmuyordu. Rasit halifeler doneminde de yazih bir 
anayasa tesebbusu olmamasini ise, devrin siyasi ve hukuki sartlan ile izah etmek mumkundur. 
Gergekten Kur'an ayetlerinin bir araya getirilmesi ve daha sonra gogaltilmasinin birgok tartismaya 
sebep oldugu Rasit halifeler doneminde anayasal hukumlerin yazih hale getirilmesinin ne buyuk bir 
kansikhga sebep olabilecegi muhakkakti. Rasit halifelerin, muhtemelen, yazih metinler yerine fiiliyati 
tercih ettiklerinin bu sebepten ileri geldigi soylenebilir. 

Belirtmek gerekir ki, rasit halifeler uygulamalan ile islam anayasa hukukuna onemli katki 
saglamislardir. Baska bir ifade ile kitap ve siinnetin bu alanda biraktigi bosluk rasit halifelerin 
uygulamalan ile doldurulmustur.9 Bu sebeple daha sonraki hukukgular tarafindan gelistirilen islam 
anayasa hukuku teorisinin, onemli olgude rasit halifelerin uygulamalanna dayandigi rahatlikla 
soylenebilir. Sozgelimi devlet baskanmda aranacak vasiflar, iktidara gelis yontemi, gorev suresi ve 
benzeri hususlar hep rasit halifeler orneginden hareketle tespit edilmistir.10 

Rasit halifelerden sonra Muaviye'nin iktidan zorla ele gegirmesi ve hilafeti saltanata gevirmesi, 
arkasindan Abbasilerin de ayni yontemi devam ettirmeleri sonucu islam anayasa hukuku da buyuk bir 
durgunluk igine girmistir. Bu donemlerde iktidara gelen ve gogunlugu liyakatsiz devlet baskanlan 
devlet onculugunde anayasa yapma bir tarafa, kendilerine itaat etmeyen ve aleyhlerine fetva veren 
hukukgulara buyuk iskenceler uygulamislardir. Mesela Muaviye, oglu Yezid'e biat alirken itiraz etmesi 
muhtemel hukukgulann yanina askerlerini dikerek sukut etmelerini saglamistir.11 imam Malik, Abbasi 
Halifesi Ebu Cafer el-Mansur'a karsi ayaklanan Muhammed b. Abdullah'a biat etmeleri igin halki 
tesvik ettiginde, halk, daha once Ebu Cafer'e biat ettiklerini ileri surunce imam Malik, "mukrehin talaki 
gegersizdir" hadisini delil gostererek Mansur'a yaptiklan biatin gegersiz oldugunu belirtmisti.12 Bu ve 
benzeri gorusleri nedeni ile imam Malik buyuk iskencelere maruz kalmistir.13 Keza Ebu Hanife de 
hem Emeviler hem de Abbasiler Doneminde ayni gerekgelerle iskence ve surgun cezasina muhatap 
olmustur.14 

islam hukukgulan, kendilerine veya onlann fetvalan ile hareket edenlere yapilan iskencelere 
ragmen, uygulama imkani bulamasa da anayasal hukumleri ilk donemlerde sozlu fetvalar, sonra 
sistematik fikih kitaplannda bolumler daha sonra ise mustakil eserler kaleme alinmak suretiyle 
islemekten geri kalmamislardir.15 Hatta anayasal hukumler nitelikleri itibariyle amelT olmasina 
ragmen, onemine binaen, biraz da sianin imamet anlayisinin etkisi ile inanca iliskin (TtikadT) eserlerde 
de, bu konular islenmeye baslamistir.16 Nitekim Gazali konunun onemi dolayisiyla akaid kitaplanna 
girdigini agikga belirtmektedir.17 

Konu ile ilgili eserlerde islenen anayasal hukumlerin basinda suphesiz devlet baskaninin nasil 
segilecegi ve tasimasi gerekli vasiflar gelmektedir. Buna gore devlet baskanhgina, rasit halifelerin 
iktidara gelis sekilleri olan, segim veya istihlaf ile gelinebilir. Bununla birlikte devrin siyasi sartlan 
geregi istila ile iktidara gelmeyi mesru kabul edenler de olmustur.18 Halife olabilmek igin Musluman, 

73 



adil, erkek ve Kureys kabilesinden olma gibi bir kisim sartlarm kitap ve sunnet tarafindan tespit 
edildigi,19 islam hukukgulannin da rasit halifeleri esas alarak bunlara igtihat edebilecek nitelikte ve 
islam toplumunun en faziletlisi olma gibi hususlan ilave ettikleri gorulijr.20 Bu sartlar uzerinde israrla 
durulmasina ragmen kurumsallasmadan bahsedilmemesi, islam hukukunun ferdi on plana alan 
anlayismin burada da kendini gostermesi ile izah edilebilir. 

islam hukukgulan soz konusu sartlan tasimayan veya iktidarda iken kaybeden devlet baskanina 
karsi ne yapilmasi gerektigi uzerinde de durmuslardir. Buna gore devlet baskani yukanda sayilan 
sartlardan birisini kaybettiginde mesruiyetini yitirir. islam hukukgulan mesruiyetini yitiren devlet 
baskanina karsi nasil hareket edilmesi gerektigi hususunda ise farkh fikirler ileri surmuslerdir. HaricTler 
ile sTanin bir kismina gore boyle bir devlet baskaninm mutlaka hal' edilmesi gerekir.21 imamiyye sTasi 
ile sunnTlerin gogunluguna gore fasik bir devlet baskaninm yaptiklanna sabretmek gerekir.22 Ebu 
Hanife'nin temsilciligini yaptigi diger bir goruse gore ise fasik hale gelmis bir devlet baskani fitneye 
sebep olmayacaksa hal' edilir, aksi takdirde sabretmek gerekir.23 islam hukukgulan arasindaki bu fikrT 
farkhhk, hilafet sartlanni tasimayan devlet baskanlannin lehine olmus, saltanatlanna daha rahat 
devam etme imkani bulmuslardir. Bunun sonucunda da, tipki islam hukukunun diger alanlannda 
oldugu gibi, anayasa alaninda da devlet onculugunde bir duzenlemeye gidilmemis, tartismalar 
kitaplarda kalmistir. 

Netice olarak islam hukukunda maddi anayasa kurallan kitap, sunnet icma, kiyas, rasit 
halifelerin uygulamalan, istihsan, istislah ve orf gibi kaynaklarda yer almistir.24 Bunlardan kitap ve 
sunnette yer alan hukumler degistirilemez ve degistirilmesi teklif dahi edilemez hukumlerdir. Diger 
kaynaklarda yer alan hukumlerin ise zamana ve zemine gore degismeleri mumkundur.25 Bir konuda 
daha onceden yapilmis bir igtihadin varhgi ayni konuda baska bir igtihadin yapilmasina engel teskil et 

meyecegine gore26 bunlardan hangisinin anayasa hukmu kabul edilecegi sorusuna, belirli bir 
mezhep veya mezhep igerisinde bir gorus tercih edilerek uygulanir seklinde cevap verilir.27 
Gergekten Abbasilerde Ebu Yusuf'un kadi'l-kudathk makamina getirilmesi ile fiilen, Osmanhlarda ise 
hukuken Hanefi mezhebinin gorusleri uygulanmistir.28 

II. Osmanh Hukukunda Kanunnameler 

Osmanhlar kendilerinden onceki Musluman Turkler gibi islam hukukunu uygulamislardir. 
Bilindigi uzere islam hukuku kendi igerisinde ibadat (ibadetler), munakehat (aile hukuku), muamelat 
(ozel hukuk iliskileri) ve ukubat (ceza hukuku) olmak uzere dort kisma aynlmaktadir. Ceza hukukunun 
da tamami degil sadece had (kisas-diyet dahil) sug ve cezalan tespit edilmistir. Anayasa, idare, malt 
hukuk, vergi ve ta'zir sug ve cezalan gibi hususlan duzenleme yetkisi zamana ve zemine bagli olarak 
devlet baskani veya yetkili kurullara (ulu'l-emr'e) birakilmistir.29 

Musluman olmadan onceki Turklerde, tore koymak hakimiyetin en onemli gostergesidir.30 
Gergekten eski Turklerde Hakanlar hem kendileri tore koyar hem de eski torelere saygi duyarlardi.31 

Turkler ayni aliskanhklanni Musluman olduktan sonra da devam ettirmislerdir.32 Baska bir ifade ile 

74 



tore koyma Turk hukumdarlannin bir gelenegi olmustur.33 Osmanh Devleti'nde de padisahlar ser'T 
hukukun bos biraktigi alanlarda yasama yetkilerini kullanarak kanunname, ferman, adaletname, 
yasakname gibi isimlerle anilan duzenlemelerle bu gelenegi surdurmijslerdir.34 Padisahlann bu 
duzenlemelerine, fikih ve fetva kitaplanndaki hukumlerle kansmamasi igin orfT hukuk ismi verilmistir. 
Bu durumda fikih ve fetva kitaplannda yer alan hukumler ser'T hukuku, padisahlann emr u fermanlan 
ile olusan hukumler de orfT hukuku olusturmaktadir. Kanunnamelerde orfT hukuku ifade etmek igin 
"orf-i padisahT", "orf-i sultani", "yasag-i padisahT", "siyaset", siyeset-i ser'Tye" gibi kavramlannin 
kullanildigi da gorulmektedir.35 Yine orfT hukuka padisahin onayindan gegerek yururluge girdigi igin 
kanun hukuku da denmektedir.36 

§er'T ve orfT hukuk birbirinden bagimsiz iki hukuk sistemi olmayip birlikte Osmanh hukukunu 
olusturmaktadirlar.37 Dolayisiyla teorik olarak orfT hukuk, ser'T hukuka aykin olamaz. Cunku orfT 
hukuk, ser'T hukukun duzenlemedigi alanlarda devlet baskammn kendisine taninan sinirli yasama 
yetkisini kullanmasi sonucu meydana gelmistir.38 Aynca kanunnamelerin kaynagi orf ve adet ile 
devlet baskaninin kamu yaranni (mesalih-i murseleamme maslahati) gozeterek koydugu hukumler 
olusturmaktadir. Bilindigi uzere hem orf ve adet39 hem de amme maslahati ser'T hukukun 
kaynaklanndandir.40 Dolayisiyla ser'T hukuka aykin olmayan orfT hukuk kaidelerinin ser'T hukukta yeri 
vardir. 

Burada ser'T hukuk ile orfT hukukun ozelliklerine de isaret etmek gerekir. §er'T hukuk kitap ve 
sunnette yer alan hukumler (nas) ile mugtehitlerin igtihatlanndan olusmaktadir. Naslar zamana ve 
zemine bagli olarak degismez ve agik naslara aykin hukum vaz' edilemez. Buna karsilik igtihatlar 
zamanla degisiklik arz edebilir. Nitekim Mecelle'deki (m. 39) "Ezmamn tagayyuru ile ahkamin 
tagayyuru inkar olunamaz" hukmu ile igtihadT ve orfT kurallar kastedilmektedir. Bir konuda igtihat 
yapilmis olmasi ayni konuda farkli bir igtihadin yapilmasina engel degildir. Mecelle'nin (m. 16) ifadesi 
ile " igtihad ile igtihad nakzolunmaz". OrfT hukuka gelince, bunlann yururlukleri soz konusu kurah 
koyan padisahin gorev suresi ile sinirhdir.41 Yeni devlet baskani dilerse eski kurallann yururlugunu 
kabul eder, dilerse kendisi yeni kurallar koyabilir. Ayni durum devlet memurlan igin de soz 
konusudur.42 Nitekim inceleme konumuzu olusturacak olan Fatih'in teskilat kanunnamesinde "benim 
dahi kanunumdur" ifadesi ile bu hususa agikga isaret edilmistir. 

Anayasa ile ilgili hukumlerin onemli bir kismi orfT hukuka birakildigi igin Osmanh padisahlan da 
zaman zaman gikardiklan kanunnameler ile bu hususlan duzenlemislerdir. Dunyadaki gelismelere 
paralel olarak, Osmanh Devleti'nde de sistemli sekilde anayasa hareketleri XIX. yuzyilm baslanndan 
itibaren gorulmeye baslamis ise de XV. yuzyilm son geyreginde hazirlanip yururluge konmus olan 
Fatih'in teskilat kanunnamesi bu agidan dikkat gekicidir. Bu sebeple biz de Osmanh hukuk tarihinde 
buyuk izler birakan bu kanunnameyi burada anayasal agidan incelemeye gahsacagiz. 

III. Anayasal Agidan Fatih'in Teskilat Kanunnamesi 

A. Kanunnamenin Sistematigi veHukukT Degeri 

75 



Kanunname ug kisim ve bir giristen olusmaktadir. Giris kismina ileride yer verecegiz. Birinci 
kisim "Meratib-i a'yan ve ekabir beyanindadir" bashgim tasimakta ve Osmanli devleti'nin merkez ve 
tasra teskilatimn ust derecede yetkili kisi ve kurumlanna yer verilmistir. ikinci kisim "Selatin-i izama 
lazim olan tertTb u ayTn beyanindadir" bashgi altinda basta padisah olmak uzere diger ust derece 
devlet memurlan ile saray gorevlilerinin tesrifattaki yer ve gorevleri duzenlenmistir. Uguncij kisimda 
ise "ahval-i ceraim ve her ehl-i mansibin ayidleri beyanindadir" bashgi ile bir kisim tazir sug ve 
cezalan ile yine Osmanli Devleti'nin ust derecedeki Devlet yetkililerine hitap sekilleri ele ahnmistir. 

Kanunnamede gok ciddi bir sistemsizlik ve kansikhk soz konusudur. Osmanli Devlet yapisina ve 
merkez teskilatina uymayan bir duzen izlenmistir. Normalde padisahtan baslanmasi gerekirken 
veziriazamdan baslanmis ve padisaha iliskin hukumler ikinci babda ele ahnmistir. Ayrica 
Kanunnamenin hangi amagla duzenlendigini anlamak mumkun degildir. Devleti yoneten ust duzey kisi 
ve kurumlann yetki ve gorevlerine mi yoksa saray gorevlilerine bir duzen getirilmek istendigi agik 
degildir. Her ikisi birlikte ele ahnmistir. Ayrica kanunname tekrarla doludur. 

inalcik, bu sistemsizligi Osmanli yonetiminin niteligine, sarayla hukumetin birbirini 
tamamlamasina, hukumet makamlanna saraydan yetismelerin gelmesine yani kul sistemine 
baglamaktadir.43 Koprulu ve Ozcan, gesitli vesilelerle farkh zamanlarda padisahtan sadir olmus ve 
divanda kayith bulunan hukumlerin devlet memurlanna kolaylik saglama amaciyla nisanci tarafindan 
kaleme ahndigini, Kanunnamenin padisahin butun emirlerini igine almadigini ileri surmektedirler.44 
Kanunnamenin Fatih Donemi'ne iliskin butun teskilati igine almadigini inalcikda belirtmektedir.45 
Dilger, Kanunnamenin mukaddimesi ile metni arasindaki tutarsizhklan, metinde gegen tesrifat 
kurallannin o donemden gok sonra ortaya giktigini, bazi makamlann Kanunnamede belirtilen bigimi ile 
Fatih Donemi'nde olmadigini, sonug olarak Fatih Donemi'nde Kanunnamenin gekirdeginin 
olusturuldugunu ve zamanla elimizdeki metnin tamamlandigim ileri sijrmustur.46 Mumcuda Divan-i 
Humayun ve gorevlileri ile ilgili olarak Kanunnamedeki birgok kurumun sonradan ilave edilmis 
olabilecegini belirterek ayni goruse katilmaktadir.47 

Berki de, Viyana Kraliyet Kutuphanesi'nde bulunan nushanin altindaki tarihin 1029 olup Fatih'in 
olumunden 143 sene sonrasina tekabul ettigini, bu nushanin kim tarafindan ve nereden kopya 
edildiginin belli olmadigini, Hazine-i Evrak'ta boyle bir beige bulunmadigim, Osmanli ilim veya devlet 
adamlarimn elinde hig olmazsa bir nushasmin bulunmasi gerektigini, Fatih Donemi'nde, 
Kanunnameyi kaleme aldigini ve kendisinin nisanci oldugunu belirten Mehmet b. Mustafa isminde bir 
nisanci bulunmadigim, metnin sisteminin kansik ve kelime hatalan ile dolu oldugunu, o devirde ilim 
adamlan arasindan segilen bir nisancinin Kanunname metnini bu kadar sistemsiz bir sekilde kaleme 
almasimn mumkun olmadigini, ayrica alim ve edip bir padisahin bunu kabul etmesi imkansiz 
oldugunu, haksiz yere bir insanin katlinin islam hukukuna aykin hem de buyuk bir sug oldugunu, Fatih 
gibi dindar bir padisahin boyle bir seye tevessul etmeyecegini, onun devrindeki ilim adamlarimn boyle 
bir seye (kardes katline), ustelik gogunlugunun fetva veremeyecegini belirterek Kanunnamenin Fatih'e 
ait olamayacagim ileri surmektedir.48 

76 



Butun bu goruslerden su sonuglar gikanlabilir: Soz konusu kanunnamenin en azindan bir 
kisminin Fatih Doneminde olusturuldugu kesindir. Ayrica Fatih Donemi'ne iliskin butun teskilata yer 
verilmemistir. Kanunname bir defada degil, farkli zamanlarda sadir olan hukumlerden olusmaktadir. 
Kanunname daha sonra istinsah edilerek ozel gahsmalara ve resmi duzenlemelere kaynaklik etmistir. 
Nitekim kanunnamedeki "evlad-i kiramim neslen ba'de neslin bununla amil olalar" hukmu baglayici 
olmasa bile gergeklesmis ve soz konusu kanunname Tanzimat Donemi'ne kadar bir kisim 
degisikliklerle yururlukte kalmistir. 

incelememiz agisindan kanunnamenin butununun bir defada Fatih tarafindan ihdas edilmesinin 
bir dnemi yoktur. Onemli olan soz konusu metnin padisahin onaymdan gegmis yani kanunname 
olmasidir. Seyhulislam unvani disinda anayasal hukumler agisindan boyle bir itiraz soz konusu 
degildir. Kaldi ki Fatih zamaninda seyhulislam unvani kullamlmadigi ve seyhulislamin ulamanin basi 
olmadigi iddiasi ise tartismalidir.49 Bu tartisma bizden ziyade tarihgileri ilgilendirdigi igin burada daha 
fazla uzerinde durmuyoruz. 

Belirtmek gerekir ki, yakin zamana kadar kanunnamenin sadece Viyana Kutuphanesi'nde50 
bulunan nushasi bilinmekteydi. Nitekim diger nushalanndan soz etmeksizin Mehmet Arif Bey51 ve 
Serkiz Karakog52 bu nushayi aynen yayinlamislardir. itirazlann onemli bir kismi da buna 
dayaniyordu. Fakat daha sonra Bosnah Koca Muverrih Huseyin Efendi'nin kaleme aldigi Bedayiu'l- 
Vekayi isimli eserine, reisu'l-kuttap oldugu zaman divandan gikararak koydugu ve digerlerine nazaran 
daha guvenilir ve daha itina ile hazirlanmis nushasinm ortaya gikmasi ile soz konusu kanunnamenin 
Fatih'e ait oldugunda suphe kalmamistir. Ozcan, her iki nushayi, 53 Akgunduz54 ise, Bedayiu'l-Vekayi 
nushasi ile Hezarfen Huseyin Efendi nushasini55 mukayese ederek soz konusu kanunnameyi 
yayinlamislardir. Kanunnamenin burada sozu edilen nushalanndan baska kronolojik tarih kitaplannda 
da ozeti verilmistir.56 Butun bu anlatilan gerekgelerle, ayrmtilarda tartisma olsa bile, soz konusu 
kanunnamenin Fatih'e ait oldugu kesinlesmis gorunmektedir. Dolayisiyla anayasal agidan, baska bir 
ifade ile kanun olma ve anayasal hukumler agisindan bir tartisma soz konusu degildir. 

Kanunnamenin sistemsizligine gelince, bunu kanunnamenin alaninda ilklerden olmasi, henuz o 
donemde anayasa, idare, ceza gibi hususlann birbirinden aynlmamasi ile izah etmek mumkundur. 
Ayrica farkli zamanlarda sadir olmus hukumlerden olusmasi ve elimizdeki nushanin bazi hukumlerinin 
sonradan eklenmis olmasi ile de izah edilebilir. Keza Kanunname hazirlanirken nisancinin yazdigi 
metne padisahin bizzat eklemeler yapmasi da sistematigi bozmus ve oylece kalmis olabilir. 
Kanunnamede saray gorevlileri ile ust duzey yetkililerin gorev ve yetkilerinin birlikte alinmasini ise 
Osmanli Devleti'nin merkez teskilatmin yapisi ve isleyisi ile yakindan ilgili oldugunu soylemek gerekir. 

Yukanda da ifade edildigi uzere Kanunnamede anayasa hukuku, idare hukuku, tesrifat kurallan, 
ta'zir cezalan gibi birgok hususa dogrudan veya dolayh bir sekilde temas edilmistir. Biz burada 
kanunnameyi sadece anayasal hukumler agisindan incelemeye galisacagiz. 

B. Anayasal Hukumler Agisindan Kanunname 

77 



Gerek maddi gerekse sekli anlamda anayasal hukumlerin nelerden olusmasi gerektigine iliskin 
kesin kurallar yoktur. Bununla birlikte bu hususta ozellikle de sekli anayasalardan hareket edilerek 
ampirik prensipler tespit edilmistir. Ancak soz konusu prensipler ulkeden ulkeye degismekte ve 
genellikle anayasalann yapihs gerekgeleri ile de yakindan ilgili bulunmaktadir. Genellemeye 
gidildiginde tespit edilen prensipleri su sekilde siralamak mumkundur: 

1. Baslangig Bolumu 

Gunumuzdeki anayasalann bir kisminda baslangig (dibace) bolumu bulunmaktadir. Amerika 
Birlesik Devletleri Anayasasi, 1946 ve 1958 Fransiz Anayasasi, 1949 Alman Anayasasi, ispanyol 
Anayasasi, Turkiye'nin 1961 ve 1982 Anayasalan ile Romanya Anayasasi bu uygulamamn ornekleri 
olarak gorunmektedir.57 

Buradan da anlasilacagi uzere anayasalarda baslangig bolumu, anayasalann "olmazsa olmaz" 
sarti olmayip ulkelerin anayasal geleneklerine ve anayasanin hangi sosyo-politik ortamda yapildigini 
gosteren bir nevi esbab-i mucibesi hukmundedir. 

Fatih'in Teskilat Kanunnamesi'nin bir baslangig bolumu vardir ve soz konusu kanunnamesinin 
nigin ve nasil hazirlandigi burada agikga ifade edilmektedir. Burada verilen bilgilere gore Sultan II. 
Mehmet'in ozellikle istanbul'u fethettikten sonra, daha onceki sultanlar zamaninda kanunlann tedvin 
edilmedigini, o zamana kadar ki geleneklerin bir araya getirilerek eksik yerlerinin kendi gorusleri ve 
kendi zamanlanndaki teskilatlar esas alinarak tamamlanmasini devrin nisancisi olan Leyszade 
Muhammed b. Mustafa'dan istemistir.58 Boylece adi gegen nisanci tarafindan kanunnamenin 
taslaginin hazirlandigi ve bazi yerlerinin bizzat Fatih tarafindan tamamlandigi anlasilmaktadir. 
Kanunnamenin sistematigindeki daginikhgin biraz da bu ikilemden kaynaklanmis olabilecegini 
yukanda ifade etmistik. 

2. Anayasalann Degistirilebilmesi 

1787 tarihli Amerikan Anayasasi'nin tarihte ilk anayasa olarak kabul edilmesinin sebebi, onun 
normal kanunlann uzerinde yer almasi ve degistirilmesinin kanunlardan daha zor bir usule tabi 
olmasidir.59 Cunku ondan once de, inceleme konumuzu teskil eden kanunnamede oldugu gibi, birgok 
ulkede devletin teskilatini duzenleyen kanunnameler vardi. Ancak bunlann diger kanunnamelerden 
ustun bir yere sahip olmamalan ve degistirilmelerinin daha zor sartlara tabi olmamasi onlann 
anayasal bir beige olarak degerlendirilmesine engel teskil etmistir. 

Gergekten ilk Amerikan anayasasiyla birlikte anayasalarda genellikle anayasa hukumlerinin 
nasil degistirilecegi yer almaya baslamistir. Soz konusu hukumlerde genellikle anayasanin temel 
norm olmasi dikkate alinarak hukumlerinin degistirilmesi diger kanunlara nazaran biraz daha 
zorlastinlmis, ugte iki, beste ug gibi nitelikli gogunluk aranmistir. 



78 



Fatih'in Teskilat Kanunnamesi'nde daha sonra nasil degistirilecegine iliskin herhangi bir hukum 
mevcut degildir. Dolayisiyla soz konusu kanunnamenin nitelik itibariyle diger kanunnamelerden bir 
farki yoktur. Bu durumda Fatih'in, diledigi zaman ve diledigi sekilde kanunnameyi degistirebilecegi 
veya yururlukten kaldirabilecegi §uphesizdir. 

Kanunnameler padisahlarm iktidar sureleri ile sinirli olmasina ragmen soz konusu 
kanunnamede "Ahvali saltanata bu kadar nizam verildi. §imdiden sonra gelen evlad-i kiramim dahi 
islaha sa'y etsinler" (m. 29) denilmesini, eger kendi donemlerinde yururlukte kalmasini isterlerse 
devirlerinin anlayisina gore gerekli degisiklikleri yapmalanni temenni etme seklinde anlamak 
mumkundur. Yoksa Fatih'in bu hukumle kendisinden sonra gelecek padisahlan bagladigi 
soylenemez. Bu padisah Fatih bile olsa boyle biryetkisi yoktur. 



3. Devletin Temel Ozellikleri 

Anayasalann genellikle ilk maddelerinde devletin temel ozellikleri uzerinde durulmaktadir. 
Devletin sekli, uniter-federal, laik veya dini yapisi agikga belirtilmektedir. 1958 Fransiz, 1993 Rusya ve 
Cumhuriyet doneminde yapilmis Turk Anayasalan bu hususun misallerini olusturmaktadir.60 
Kanunnamede bu konu ile ilgili agik bir hukum bulunmamaktadir. Ne var ki sadece merkez orgutunun 
islenmesine ve sancaklara verilen sinirli yetkilere bakildiginda o donem igin Osmanh Devleti'nin uniter 
biryapiya sahip oldugu soylenebilir. 

Kanunnamede devletin dini esaslara bagh oldugu agikga ifade edilmese de veziriazamdan 
hemen sonra seyhulislamdan bahsedilmesi ve ona diger vezirlerden ustun bir mevki taninmasi, 
veziriazamin riayeten onu ustune alacaginin belirtilmesi, kardes katli maddesinde "ekseri ulematecviz 
etmistir" ifadesi nazara ahndiginda devletin dini karakteri kendiliginden ortaya gikmaktadir.61 

4. Devlet-Vatandas iliskilerinin Dayandigi Temel 

Devlet-vatandas iliskilerinden maksat, iktidann vatandaslar karsisinda sahip oldugu yetkilerin 
sinirmin gosterilmesidir. Baska bir ifade ile vatandaslann temel hak ve ozgurluklerinin ve bunlara 
iktidann ne olgude mudahale edebileceginin anayasalarda yer almasidir.62 

Kanunnamede bu hususu duzenleyen agik bir hukum mevcut degildir. Bununla birlikte yine unlu 
kardes katli maddesinden hareketle bazi sonuglar gikanlabilir. Buna gore soz konusu hukme "nizam-i 
alem", (kamu duzeni) kaydinin konulmasi bunun bir maslahata dayandigini, "ekseri ulema dahi tecviz 
etmistir" ifadesi ile de ser'T hukuka uygunlugu hususunda hukukgulann fikrine muracaat edildigini 
gostermektedir. Dolayisiyla islam hukukunun tanidigi temel hak ve hurriyetlerin ve iktidann bunlara ne 
kadar mudahale edebileceginin Osmanli'da da kabul edildigi sonucuna varmak gerekir. Ne var ki bu 
kadar net bir sekilde bu sonuca varmamizi az once yer verilen hukum engellemektedir. Qunku burada 
soz konusu olan en temel haklardan yasam hakkidir. Padisah nizam-i alem igin kardesinin yasam 

79 



hakkina son verebilmektedir. Bu durumun ser'T hukuka uygun oldugunu soylemek mumkun degildir. 
Gergi Osmanh padisahlan kardes katlinde fetvaya muracaat etmislerdir.63 Ne var ki seyhulislam fetva 
vermezse fetva verecek yetkili (mesela Rumeli Kazaskeri gibi) birisini mutlaka bulmuslardir.64 

Kardes katli ve benzeri birkag meselede ser'T hukuk ihlal edilmis olsa bile Osmanh Devleti'nde 
genel olarak ser'T hukumlere riayet edildigi soylemek gerekir.65 Keza ser'T hukum bulunmayan 
hususlarda yetkilerini kullanirken yine ser'T hukukun kaynaklan arasinda yer alan kamu yaran 
(maslahati) nazara ahnirdi. Nitekim Mecelle'de (m. 58) "Raiyye, yani teba'a uzerine tasarruf 
maslahata menuttur" denilmektedir. Yukanda da yer verildigi uzere, islam hukukgulanna gore padisah 
soz konusu kurallara uymadigi (fasik hale geldigi) zaman mesruiyetini kaybederdi.66 Osmanh 
Devleti'nde hakim olan HanefT hukukgulannin goruslerine gore, mesruiyetini kaybeden padisahin 
goreve devami ile hal' edilmesi sirasinda meydana gelen zarardan hangisi az ise ona gore hareket 
edilmesi gerekirdi.67 Nitekim Osmanh Devleti'nde hal' edilmelerinden fitne ihtimali daha az gorulen II. 
Mustafa ve IV. Mehmet gorevlerini yapamadiklan,68 IV. Mustafa, III. Selim igin olum emrini verdigi,69 
Abdulaziz, akli melekelerinin kansikhgi ve musrifligi,70 II. Abdulhamid ise onemli ser'i meseleleri 
kitaplardan gikarttigi, bazi kitaplan yaktirdigi ve musrifligi71 sebebi ile hal' edilmislerdir. Bu hal' 
edilmelerin ser'T hukuka uygun olup olmadigi ayn bir inceleme konusudur. Ancak burada su kadanni 
soyleyelim ki Osmanh padisahlannin iktidara gelmeleri ve hal' edilmeleri fiilen ulema, burokrat, saray 
kadinlan ile askerlerin terk edilmistir. Padisah guglu oldugu zaman bu grubu bertaraf etmis, bu grup 
guglu oldugu zaman da hakh-haksiz istek ve gerekgelerle padisahi tahttan indirmislerdir. islam 
hukukuna gore bu sayilanlann ehl-i hal' ve'l-akd olup olmadiklan tartisilabilir. Dolayisiyla bu denetimin 
hukuki olmaktan ziyade fiilT oldugunu soylemek gerekir. Sonug olarak Kanunnamede vatandaslann 
temel hak ve hurriyetlerine ve devleti yonetenlerin bunlara ne olgiide mudahale edebilecegine 
dogrudan yer verilmemistir. 

5. Devleti Yonetenlerin Yetki ve Gorevleri 

Anayasalann en onemli ozelliklerinden birisi de devlet igerisinde otoritenin resmi dagihminin 
gosterilmesidir. Daha agik olarak belirtmek gerekirse, bir anayasa kamu makamlarimn yapisini ve 
onlar arasindaki iliskileri duzenleyen bir dizi yetkiler ve usuller olusturur. Bu baglamda suphesiz en 
basta yasama yurutme ve yargi guglerinin yapisi ve isleyisi belirlenir. 

Fatih'in Teskilat Kanunnamesi'nde yasama, yurutme ve yargi fonksiyonundan agikga 
bahsedilmez. Bu durum Osmanh devlet yapisi ve isleyisi ile yakindan ilgilidir. Gergekten Osmanh 
Devleti'nde yasama, yurutme ve yargi padisahin sahsinda toplanmistir. §er'T konular dismda yasama 
yetkisi padisaha aittir. Soz konusu kanunname dogrudan padisahin agzindan yazilmistir. Kanun 
koyucunun bizzat padisah oldugu buradan da anlasilmaktadir. OrfT hukuka iliskin anlasmazhklarda 
yargi yetkisi tarn olmakla birlikte ser'T hukuku ilgilendiren konularda kendisi gerekli niteliklere sahip 
olmadigi surece yargi yetkisine sahip degildir. Yurutmeye gelince o tamamen padisaha aittir.72 
Suphesiz padisah yurutme ve yargiya iliskin gorevlerini devleti yoneten kisi ve kurumlar vasitasi ile 



80 



yerine getirir. Nitekim uzerinde durdugumuz kanunnamede padisahin yurutme ve yargiya iliskin 
gorevlerini yerine getiren kisi ve kurumlara yer verilmistir. 

Kanunnamenin sistematigi incelenirken de belirtildigi uzere, kanunnamede sadece anayasal 
hukumlere degil, idare hukukuna iliskin hukumlere, tesrifat usullerine ve ta'zir sug ve cezalanna da yer 
verilmistir. Biz burada kanunnameyi anayasal agidan ele aldigimizdan idare hukuku hukumlerine, 
tesrifat usulleri ile tazir sug ve cezalanna temas etmeyecegiz. Aynca burada sadece kanunnamede 
yer verildigi kadan ile soz konusu kisi ve kurumlara yer verecegiz. Muracaat kolayhgi saglamak 
amaciyla Akgunduz'un maddelestirdigi metindeki madde numaralanni kullanacagiz. 

A. Padisah 

Kanunnamede padisahtan mumkun oldugu kadar az soz edilmistir. Yetki ve gorevlerine (hatta 
hemen butun yetkililere nasil hitap edilecegine yer verilmis olmasina ragmen kendisine nasil hitap 
edilecegine) yer verilmemistir. Bu durumu kendisinin mutlak otorite sahibi olmasi ve kanunnameye 
hukumler koymak sureti ile bu otoritesini simrlamaktan mumkun oldugu kadar kaginmasi ile izah 
etmek mumkundur. 

Padisahlann nasil iktidara gelecegine ise dolayh bir sekilde temas edildigi soylenebilir. §6yle ki, 
"Evladimdan her kimesneye ki saltanat muyesser ola" (m. 37) hukmunden anlasildigi kadan ile 
iktidara gelmek bir nasip meselesidir. Osmanli Devleti'nin kurucusu Osman Gazi, boyunun ileri 
gelenleri tarafindan Bey segilmistir.73 

Onun yerine gegen Orhan Bey'in ahi ve beyler tarafindan, I. Murad babasinm veliaht tayin 
etmesiyle, Yildirim Bayezid beylerin oyuyla, ikinci Murad ve Fatih ise babalan tarafindan veliaht tayin 
edilmek sureti ile saltanat makamina gelmislerdir.74 Bu durumda Osmanli Devleti'nde Fatih 
Donemi'ne kadar beylerin segimi ve veliahthk olmak uzere iki sekilde devlet baskani olundugu 
anlasilmaktadir. Baska bir ifade ile Osmanli Devleti'nde Fatih Donemi'ne kadar istikrarh bir saltanat 
usulunden soz etmek mumkun degildir.75 Fatih de bu usulde herhangi bir degisiklik yapmayi 
dusunmemistir. 

Kanunnamede padisahin sefere gikmasi durumunda vezirler, kazaskerler ve defterdann onunla 
birlikte gidecegi ve eger davet edilirse eski beylerbeyilerin de sefere katilacagi hukme baglanmistir 
(m. 34). 

B. Vezir-i Azam 

Veziriazam, padisahtan sonra en ust dereceli Devlet yetkilisidir. Padisahin butun yetkilerini 
kullanmak uzere vekildir (m. 1). Padisahin bir muhru veziriazamda bulunur (39). Dike genelinde 
gegerli olacak hukumler veziriazam "buyruldu"su ile yazihr (m. 20). Veziriazam alti bin akgeden az 
gelire sahip timarlan padisaha arz etmeden hak eden kimselere verme yetkisine sahiptir (m.27). 

C. §eyhulislam 

81 



Seyhulislam ilmiye sinifinin basidir. idari agidan veziriazama bagh ise de konumu 
veziriazamdan ustundur (m. 2). 

D. Kazasker 

Kazasker Divan-i Humayun'un uyesi olup orada ser'i davalara bakar. Bu davalarda verilen 
kararlar kazaskerlerin "buyruldiT'su ile yazihr (m. 20). Kazaskerlerin, munhasiran padisaha ait 
olmayan memuriyetlerden, gunluk iki akgeden asagi geliri olan yerlere, padisaha arz etmeden atama 
yapabilecegi kabul edilmistir (m. 27). 

E. Defterdar 

Defterdar olabilmek igin, defter emini, sehremini, ug yuz akge gelirli kadi veya reisu'l-kuttab, 
dahil veya sahn (medresesinde) da muderris olmak gerektigi hukme baglanmistir (m. 22, 25). Hazine 
ve defterhane muhurlenmek ve agilmak gerektiginde defterdar huzurunda agilmasi ve kapanmasi, 
hazineye girdi-giktilann defterdann emri ile yapilmasi gerekir (m. 39). Defterdarlar bu girdi-giktilardan 
iki akgeden yukansini padisaha arz etmek zorundadirlar (m.27). Ayni seklide basdefterdar yilda bir 
defa devletin gelir ve giderlerini padisaha okumak durumundadir (m.28). Maliyeyi ilgilendiren yazilann 
defterdar "buyruldiT'su ile yazilacagi belirtilmistir (m.20). 

F. Nisanci 

Nisanci olacak kisinin sahnda muderris olmasi gerekir (m. 15). Nisancilara aynca vezirlik ve 
beylerbeyilik paye'si (rutbe) de verilebilir (m. 7). 

Defterdarhktan nisanciliga getirilmis ise, beylerbeyilik payesi, reisu'l-kuttaphktan nisancihga 
yukselme soz konusu ise sancakbeyi rutbesi verilir (m. 15). 

G. Beylerbeyi ve Sancakbeyi 

Kanunnamede tasra teskilati ile ilgili olarak sadece beylerbeyi ve sancak beyinden 
bahsedilmektedir. Buna gore beylerbeyi olabilmek igin defterdar, beylerbeyi payeli nisanci, bes yuz 
akge gelirli kadi veya dort yuz bin akge gelirli sancak beyi olmak lazimdir (m. 14). 



Sancak beylerinin tasrada divan kuracaklan (m. 10) ve divana baskanhk edecekleri hukme 
baglanmistir (m. 14). Beylerbeyilerin de timar tevcih etme yetkileri kabul edilmistir (m. 27). 

H. Merkezde Devlet islerinin Yurutuldugu Kurum: Divan-i Humayun 

Kanunnamede Divan-i Humayun uyeleri belirlenmis ve (hizmetliler harig) uyelerin dismda 
kimsenin Divan-i humayun'a giremeyecegi hukme baglanmistir. Buna gore vezir-i azam, vezirler, 



82 



kazaskerler, Rumeli beylerbeyi, nisanci, defterdar, yenigeri agasi (m. 3) divanin uyesidir. Bir maslahat 
igin eski beylerbeyi ler divana gagnlabilir (m. 18). 

Fatih Devri'ne kadar padisahlann bizzat Divan-i Hmayuna baskanhk ettikleri bilinmektedir. Fatih 
soz konusu kanunname ile artik divana baskanhk etmeyecegini onun yerine "pes-i perde oturup" 
gorusmeleri izleyecegi belirtilmektedir.76 Haftada dort gun divan toplantisindan sonra vezirlerin, 
kazaskerlerin ve defterdann padisahin huzuruna gikarak kendileri ile ilgili hususlan padisaha arz 
etmeleri hukme baglanmaktadir. Ayrica bunun igin bir arz odasi yapilmasi da emredilmektedir (m.30). 
Bunlann disinda kalan kadilar ve beylerbeyiler ve diger yetkililer ise ancak dilekge ile padisaha arzda 
bulunabileceklerdir (m. 13). 

C. Kanunnamenin Anayasal Niteligi ve Getirdigi Yenilikler 

Kurulusundan Fatih Devri'ne kadar Osmanh Devleti'nde devlet teskilatim sistemli bir sekilde bir 
araya getiren herhangi bir duzenleme mevcut degildir. Suphesiz daha onceki padisahlar kendi 
donemlerinde bir kisim ferman-kanunname gikarmislardir. Ancak bunlar hususi nitelikte olup 
genellikle tapu-tahrir, timar ve vergi sistemine iliskindir. Ustelik bunlann onemli bir kismi da elimizde 
mevcut degildir. Fatih istanbul'u fethedip saltanatin merkezi yaptiktan sonra kendi ifadesi ile "ahval-i 
saltanata nizam" verme zamani gelmistir. Dunyanin en onemli sehirlerinden istanbul'u fethedip 
baskent yapmak ve kanunnameler gikarmak suretiyle Fatih, Osmanh Devleti'nin cihan imparatorlugu 
olma yolundaki en onemli temellerini atmistir. Bu sebeple bir kisim tarihgiler, hakli olarak Fatih'i 
Osmanh Devleti'nin gergek kurucusu olarak nitelendirmektedirler.77 

Fatih'in teskilat kanunnamesi Osmanh donemine ait elimizde bulunan ilk kanunnamedir.78 O 
halde kanunnamede gegen "atam dedem kanunudur" ifadesinden ne kastedilmektedir? Soz konusu 
ifade ile kanunnamenin baska devletlerin teskilat ve tesrifatlanndan degil, tamamen atalarmin 
uygulamalanndan yararlanarak hazirlandigi kastedilmis olabilir.79 Nitekim Koprulu, Osmanhlann 
teskilat ve tesrifat usullerini tamamen atalanndan aldiklanni delilleri ile ortaya koymustur.80 Ayni 
sekilde kendi iradesinden gok atalarmin geleneklerine itibar ettigini gostermek igin boyle bir yonteme 
basvurmus oldugu da soylenebilir. Bu noktada "benim dahi kanunumdur" ifadesi ise Osmanh 
Devleti'ndeki kanunnamelerin yururluk sureleri ile agiklanabilir. Gergekten o devirde kanunnamelerin 
gegerliligi padisahlann donemi ile sinirh oldugundan Fatih bu ifadesiyle onceki kanunlann kendi 
doneminde de gegerli oldugunu ifade etmis olmaktadir. 

Bununla Fatih'in soz konusu kanunname ile higbir yenilik getirmedigini soylemek istemiyoruz. 
Bilakis Fatih, Osmanh teskilat ve tesrifatina iliskin onemli yenilik ve degisiklikler getirmistir. Bunlann 
bir kismini kanunnameye almis bir kismini ise fiilen gergeklestirmistir. Sozgelimi padisahm divana 
baskanhk etme gelenegini kaldirmis, onun yerine kafes arkasindan izleme ve divanda ahnan 
kararlann toplanti sonunda kendisine arz edilmesini getirmistir. Fatih, tesrifata iliskin olarak da onemli 
degisiklikler yapmissa da bu hususlar inceleme konumuzun disinda kaldigi igin buraya almiyoruz. 
Saray teskilati ve tesrifati kanunnamede aynntih bir §ekilde ele ahndigi halde kimlerin vezir 

83 



olabilecegi gibi onemli birsoru cevapsiz birakilmistir. Bilindigi uzere Fatih bu konuda onemli biryenilik 
yapmis, devsirmelerden veziriazam yapilmasi gelenegini baslatmistir.81 Kanunnamede bu hukmun 
yer almayisim kaleme ahms yontemi ile izah etmek de mumkun gorunmemektedir. Qunku 
veziriazamdan daha alt derecede yer alan nisancilann sahn muderrisleri arasindan segilecegi 
kanunnamede agikga belirtilmektedir. Gergi kanunnamede gerek daha onceki gerekse Fatih 
Donemi'ndeki teskilat ve tesrifata iliskin hususlann butunune yer verilmedigi o devre iliskin kroniklerde 
verilen bilgilerden de anlasilmaktadir.82 Buradan hareket eden arastirmacilar, kanunnamede sadece 
gesitli vesilelerle divanda kayith bulunan hususlann ilgili memurlara kolaylik saglamak amaciyla bir 
araya getirildigi sonucuna varmislardir.83 Genel olarak bu fikre katilmak mumkun ise de bazi 
alanlann bilingli olarak bos birakildigi, sozgelimi devsirmelerin veziriazam olacagina yer verilerek 
bunun bir kanunname hukmu haline getirilmek istenmedigi soylenebilir. 

Fatih'ten onceki duzenlemelerin yazih mi yoksa orfT mi oldugu hususu agik olmadigindan ve 
elimizde yazih beige de bulunmadigindan "atam dedem kanunu" ifadesiyle orfe dayah usul ve 
kurallann kastedildigi soylenebilir. Bu durumda anayasal hukumlerin gelenek halinde ulkede hakim 
oldugunu ve Fatih'in teskilat kanununda bu hususlann bir kismini yazih hale getirdigini kabul etmek 
gerekir. Bir ulkede anayasal duzenden soz edebilmek igin o ulkenin mutlaka yazih bir anayasaya 
sahip olmasi gerekmez. Onemli olan anayasal hukumlerin o ulkede hakim olmasidir.84 Osmanh 
Devleti'nde de gelenek seklinde bir anayasal duzenden soz edilebilir. Ancak bir ulkede anayasal 
duzenin olmasi demek o ulkenin ideal anlamda bir hukuk devleti oldugu anlamina gelmemektedir. 
Dolayisiyla Osmanh Devleti'ndeki bu anayasal duzenin o devirde ulkede hakim olan ser'T hukuka 
uygun olup olmadigina bakmak gerekir. 

§er'T hukuka uygunluk agismdan bakildiginda, kanunnamede yer verilen hususlar, islam 
hukukunun temel kaynaklannda yer almadigindan, devlet baskaninin orf ve maslahata dayanarak 
doldurmasi gerekli alanlarla ilgilidir. Bu agidan ser'T hukuka aykinhk soz konusu degildir. Bununla 
birlikte saltanatin intikalini ve iktidara gelen kisinin kardeslerini katletmelerini duzenleyen unlu kardes 
katli maddesinin ser'T hukuka uygun oldugu soylenemez. Bilindigi uzere kardes katli Anadolu 
Selguklulannda gorulmeye baslamis ise de Osmanhlarda I. Murat'tan itibaren gelenek halinde 
uygulanmis Fatih'te bunu yazih hale getirmistir.85 Kardes katlinin devletin padisah ailesinin mall (ulus 
sistemi) kabul edilmesinden ileri geldigi bilinmektedir.86 Ayni anlayis eski Turkler'de de olmasina 
ragmen onlar kardeslerini katletmek yerine devleti kardesler arasinda paylasmayi tercih etmislerdir. 
Bu durum suphesiz devletlerin kisa surede pargalanmasina sebep olmustur.87 Osmanlilar ise "Her ne 
vakit ki, devlette, bilhassa padisah yakinlannda ustunluk ve nufuz, kuvvetli bir elde olmayip, ortaklik 
ve ihtilaf olsa fitne ve fesat eksik olmayip islerin intizamina bozukluk gelir. Cunku devlet isleri ortaklik 
kabul etmez"88 anlayisi ile "nizam-i alem" ve "Devlet-i ebed muddet" igin kardeslerini katletmeyi tercih 
etmislerdir.89 

islam hukukunda devlet baskaninin, masum insanlar bir tarafa, ta'ziren 6liim cezasi verip 

veremeyecegi tartismahdir.90 Bu hususta olumlu fikir beyan edenler de misallerle hangi hususlarda 

katl cezasi verebilecegini agiklamislardir.91 Bunlar igerisinde ileride kamu duzenini bozma ihtimali 

84 



olanlar seklinde bir madde yoktur. Dolayisiyla kardes katlini, fiilen uygulandigi igin siyaseten katl 
grubuna dahil etmek mumkun ise de,92 hukuken devlet baskammn boyle bir hakki yoktur. Netice 
olarak Osmanlilar teskilat ve tesrifatta eski Turk ve/veya Musluman devletlerin geleneklerini devam 
ettirseler bile, nizam-i alem ve Devlet-i ebed muddet igin kardeslerini katletmek ser'T hukukun 
sinirlanni asmislardir. §er'T hukukta sadece isyan eden kisilerin (kardes bile olsa) oldurulebilecekleri 
kabul edilmistir. 

Kanunnamede anayasal hukumler bulundugunda suphe yoktur. Gergekten anayasalarda 
bulunmasi gereken devletin temel organlannin kurulusu ve isleyisine hem de genis kabul edilebilecek 
bir olgude kanunnamede yer verilmistir. Ayrica bu hususlar kendilerine uyulmalan agisindan en ust 
norm, baska bir ifade ile sekli anlamda anayasadirlar. 

Gergekten Osmanh hukukunda sikga rastlanan "ser' ve kanun" kavrammda ser', ser'T hukuku, 
kanun ise orfT hukuku yani kanunnameleri ifade etmektedir. Nitekim Tevkii 1087'de Abdurrahman 
Pasa tarafindan derlenen ve bu isimle bilinen Kanunnamede Vezir-i Azam igin "...sail ve persembe 
gunlerinden gayn eyyamda kendi sarayinda ikindi vakitlerinde divan edup mesalih-i ibadullahi ser' ve 
kanun uzere goreler... ve talep eden muddeilere ser'-i serif ve kanun uzere ahkam-i serife vereler" 
denilmektedir.93 Buradan da anlasilacagi uzere Osmanh Devleti'nde kanunnameler, ser'T hukumler 
gibi baglayicidir. 

Kanunnamede ust duzey yoneticilerin yetkilerinde herhangi bir simrlamaya gidilmemistir. 
Dolayisiyla soz konusu kanunnamenin bu agidan anayasa ihtiyacini karsilamadigi agiktir. 
Monarsilerde devlet baskanlannin kendi iradeleri ile kendi yetkilerini simrlandirmalarina gok az 
rastlanir. Bu sebeple Osmanh padisahlarmin da her hangi bir baski olmadan kendilerinin yetkilerini 
sinirlandirmamalarim yadirgamamak gerekir. Nitekim baskilar gelmeye baslayinca Sened-i ittifak'la 
padisahin yetkilerinde bir kisim sinirlandirmalara gidilmeye baslanmistir. Dolayisiyla o zamana kadar 
Fatih'in teskilat kanunnamesi eksik bir anayasa olarak yururlukte kalmistir. O devir igin bunu da bir 
kazang saymak gerekir. 

Netice olarak belirtmek gerekir ki, Fatih'in teskilat kanunnamesi nitelik itibariyle Osmanh 
Devleti'nde daha sonraki donemlerde gikanlan kanunnamelerden farkh degildir. Bu duzenlemede, 
merkezi bir kanunname olarak, Osmanh Devleti'nin merkez ve kismen tasra teskilatma yer verilmistir. 
igerdigi konular itibariyle normlar hiyerarsisinin en ustunde yer aldigi soylenebilir. Zira kitap ve 
sunnette bu konu ile ilgili hukum bulunmamaktadir. 

Kanunnamenin sistematigi biraz kansik olup, teskilat, tesrifat ve ta'zir sug ve cezalan kansik bir 
sekilde ele ahnmistir. Bu durumu hem Osmanh Devleti'nin yapisi hem de soz konusu kanunnamenin 
alaninda ilklerden olmasi ile izah etmek mumkundur. Ayrica nisanci tarafindan hazirlanan metne 
padisahin yaptigi eklerin aynen temize gegirilmesi ile boyle sistemsiz bir metnin ortaya gikmis olmasi 
da dusunulebilir. 



85 



Anayasalarda yer almasi gerekli hususlar agisindan sadece Devlet teskilatina yer verilmistir. 
Vatandasla Devlet arasindaki iliskiye, vatandaslann temel hak ve hurriyetlerine, devleti yonetenlerin 
gorev ve yetkilerinin simrlanna yer verilmemistir. Dolayisiyla onu tam degil, eksik bir anayasal beige 
olarak kabul etmek gerekir. Onun eksik kalan kisimlannin tamamlanmasi igin on dokuzuncu yuzyih 
beklemek icap etmistir. Bununla birlikte soz konusu kanunnamenin devrine gore ileri bir adim teskil 
ettigi ve anayasal gelismelere onculuk eden beige oldugu soylenmelidir. Zira Osmanli Devleti'nde on 
dokuzuncu yuzyila kadar bir kisim degisikliklerle yururlukte kalmis ve en uzun omurlu kanunlardan biri 
olarak tarihe gegmistir. 



1 Basgil, AN Fuat: Esas Teskilat Hukuku, C. I, istanbul 1960, s. 50; Erdogan, Mustafa: 
Anayasal Demokrasi, Ankara 199, s. 48; Gozler, Kemal: Anayasa Hukukuna Giris, Bursa 2001, s. 13. 

2 Ozgelik, Selguk: Esas Teskilat Hukuku Dersleri, C. I, Umumi Esaslar, istanbul 1978, s. 
190; Erdogan, Anayasal, 49. 

3 Tezig, Erdogan: Anayasa Hukuku, istanbul 1988, s. 141 vd. 

4 Basgil, AN Fuat: Esas Teskilat Hukuku, C. I, istanbul 1960, s. 51 . 

5 Bu konuda birgok ayet delil gosterilebilir. Bunlardan ikisi su sekildedir: "Biz her 
peygamberi -Allah'in izni ile- ancak kendisine itaat edilmesi igin gonderdik", (Nisa, 64) " Hayir, rabbine 
and olsun ki, aralannda gikan anlasmazlik hususunda seni hakem kilip sonra da verdigin hukumden 
iglerinde higbir sikinti duymaksizm (onu) tam manasiyla kabullenmedikge iman etmis olmazlar" (Nisa, 
65). 

6 AN imran 159; Nisa, 59; Sura, 38. 

7 Hamidullah, Muhammed: el-Vesaiku's-Siyasiyye, Beyrut 1983, s. 57-64; el-KasimT, Zafir: 
Nizamu'l-Hukm fis-§eriati ve't-Tarih, Beyrut 1990, s. 31 vd; Aydin, M. Akif: Anayasa, DiA, C. Ill, 
istanbul 1991, s. 153-154; §en, Murat: Anayasal Beige Olarak Medine Sozlesmesi, SUHFD, Prof. Dr. 
Suleyman ARSLAN'a Armagan, C. VI, S. 1-2, 1998, s. 598-604. 

8 Hamidullah, Muhammed: islam Peygamberi, (Terc. Salih Tug) C. I, istanbul 1993, s. 188- 
189; Tug, Salih: islam Ulkelerinde Anayasa Hareketleri (XIX ve XX. Asirlar), istanbul 1969, s. 40 vd; 
Karaman Hayreddin: Anahatlanyla islam Hukuku, C. I, istanbul 1987, s. 166; Aydin, M. Akif: Anayasa, 
DiA, C. Ill, s. 153. 

9 Muhammed Yusuf Musa, 57 vd; Karaman Anahatlanyla, 1/171. 

10 Maverdi, Ebu'l-Hasan: el-Ahkamu's-Sultaniyye, Beyrut 1990, s. 31 vd; Ferra, 6 vd.; ibni 
Haldun: Mukaddime, (Haz. Suleyman Uludag) C. I, istanbul 1988, s. 548 vd; BakillanT, Ebu Bekir 

86 



Muhammed: et-Temhid, Kahire 1947, s. 178; KasimT, 121 vd; Abdurrezzak Senhuri: Fikh'ul-Hilafe ve 
Tatavvuruha, Kahire 1989, s. 97 vd, Muhammed Yusuf Musa: Nizam'ul-Hukm fi'l-islam, Kahire, 1964, 
s. 27 vd.; Resid Riza: El-Hilafe evi'l-imametu'l-Uzma, Kahire 1341, s. 21 vd.; KasimT, 121 vd.; Udeh, 
Abdulkadir: islam ve Siyasi Durumumuz (Cev. Besir Eryarsoy), istanbul 1982, s. 145 vd. 

11 ibni Esir, ibn Esir, Ebul Hasan Ali: el-Kamil fi't-Tarih, C. Ill, Bulak 1274, s. 314 vd; Suyuti, 
Celaleddin: Tarihu'l-Hulefa, Beyrut 1988, s. 152; Wellhausen, Julius: Arap Devleti ve Sukutu (Qev. 
Fikret Isiltan), Ankara 1963, s. 67. 

12 ibn Kesir, ismail: el-Bidaye ve'n-Nihaye, C. X, Kahire 1958, s. 84. 

13 Ebu Zehra, Muhammed: Malik, Kahire 1946, s. 76 vd. 

14 Ebu Zehra, Muhammed: Ebu Hanife (Ter. Osman Keskioglu), Konya 1981, s. 36 vd. 

15 Bu alandaki literatur igin bkz. Aydin, M. Akif: Anayasa, DiA, C. Ill, s. 162-163. 

16 Taftazani, Sadeddin Mesud b. Omer: Serhu'l-Akaid, istanbul 1973, s. 180-186. 

17 Gazali, Muhammed: el-iktisad fi'l-i'tikad, Beyrut 1983, s. 105. 

18 Ferra, 23; ibni Kudame: El-Mugni. C. VII, Kahire, ts. s. 107-108; Gazali, iktisad, 149; ibn 
Abidin, I/549, IV/263; Muhammed Hamidullah: Constitutional Problems in Early Islam, iTED, C. V, S. 
1-4, s. 23-24; Aydin, M. Akif: islam Hukukunda Devlet Baskaninin Tayini Usulu, Osmanh 
Arastirmalan, X, istanbul 1990, s. 181 vd. 

19 Bakara 124; Nisa 59, 141; Buhari, Magazi, 82; Ahkam, 2; Muslim, imare, 4; Hanbel, 
IV/421, 424; BeyhakT: Sunenu'l-Kubra, C. VIM, s. 144; Ebu Davud: Miisned, s. 248; ibn Haldun, I/553- 
558; Hatipoglu, M. Said: Hilafetin Kureysligi, AUiFD, C. XXIII, Ankara 1978, s. 172-175. 

20 Taftazani, 71, 322; Maverdi, 32; Ferra, 23; Es'arT, 1/141, 143, 204; ibni Hazm, IV/163, 189; 
Seristani, I/208; Nevbahti, Ebu Muhammed El-Hasan b. Musa: Firaku's-STa, istanbul 1993, s. 8. 

21 Es'ari, Ali b. ismail: Makaletu'l-islamiyyTn, C. I, Beyrut 1990, s. 204; Ebu Zehra, 
Muhammed: Tarihu'l-Mezahibu'l-islamiyye, C. I, Kahire, tz, s. 71. 

22 ibn Sa'd: et-Tabakat'ul-Kubra, C. VII, Beyrut tsz. s. 124; Maverdi, Ebu'l-Hasan: el- 
Ahkamu's-Sultaniyye, Beyrut 1990, s. 54; Ferra, Ebu Ya'la: Ahkamu's-Sultaniyye, Beyrut 1983, s. 20; 
Sehristani, Abdulkerim: Kitab'ul-Milel ve'n-Nihal, (ibn-i Hazm'in el-Fasl'inin kenannda), C. II, Beyrut 
1317, s. 85. 

23 ibn Sa'd, VII/116; Cassas, Ebu Bekir: Ahkamu'l-Kur'an, C. I, 1947, s. 80; Gazali, iktisad. 
150; ibn Hazm, IV/171-172. 



87 



24 Karaman Anahatlanyla 1/1 71 . 

25 Nebhan, Muhammed Faruk: islam Anayasa ve idare Hukukunun Esaslan (Ter. Servet 
Armagan), istanbul 1980, s. 344; Mecelle'deki (m. 39) "Ezmanin tagayyuru ile ahkamin tegayyuru 
inkar olunamaz" hukmu bu kaynaklarda yer alan hukumler igin gegerlidir. 

26 Mecelle'deki (m. 16) "igtihatla igtihat nakzolunmaz" kurali bu anlami ifade etmektedir. 

27 AN Haydar, Hocaeminizade: Dureru'l-Hukkam Serhu Mecelleti'l-Ahkam, C. IV, istanbul 
1330, s. 696 vd. Ebussuud konu ile ilgili olarak verdigi bir fetvada bu hususa soyle agiklik 
getirmektedir: Mesele: Zeyd-i kadT bir kavl-i mercuhun delilinde kuvvet fehm edub kavl-i mezbur ile 
hukm eylese ser'an hukmu nafiz olur mu? El-Cevab: KadT edille ve ahkamin tefasiline vakif ulema-i 
izamdan olmayicak olmaz (Ebussuud EI-imadT: Ma'ruzat, S. 0. Mahiyat Fakultesi Kutuphanesi, No: 
2671, s. 20). 

28 Nitekim Tevkii Abdurahman Pasa Kanunnamesinde (s. 541) Hakimlerin "icray-i ahkam-i 
seriat eyleyub eimme-i hanefiyeden muhtelefun fiha olan akvali tetebbu' edub esahhi ile amel" 
(edecekleri belirtilmektedir. Ayni sekilde Mecelle'nin esbab-i mucibesinde "Mesail-i igtihadiyede 
imam'ul-muslimTn hazretleri her hangi kavl ile amel olunmak uzere emrederse mucebince amel 
olunmak vacib oldugundan." denilmektedir. 

29 Ulu'l-emr'in gesitli anlamlan igin bkz. Ebussud el-imadT: irsad-i Akli's-SelTm, C. I-II, Beyrut 
1990, s. 193; ibn CevzT, Abdurahman: Zadu'l-MesTr ft ilmi't-TefsTr, Beyrut 1965, s. 116-117; Omer 
Lutfi: Nazar-i islamda Makam-i Hilafet, Selanik 1330, s. 22 vd. 

30 Orkun, Namik: Eski Turk Yazitlan, C. I, s. 28-29. 

31 Arsal, S. Maksudi: Turk Tarihi ve Hukuk, istanbul 1947, s. 288; Kafesoglu, ibrahim: 
Kutadgu Bilig ve Kultur Tarihindeki Yeri, Turk Edebiyati Dergisi, istanbul 1970, S. 1, 1970, s. 23. 

32 inalcik, Halil: Osmanh Hukukuna Giris, SBFD, C. XIII, S. 2, 1958, s. 106. 

33 Togan, Zeki Velidi: Umumi TurkTarihine Giris, istanbul 1946, s. 107. 

34 Osmanh Devleti'nin kurulus yillannda padisahlann koymus olduklan kurallar igin tore 
kavramimn kullanildigi bazi kroniklerde gegmektedir. Nitekim Osman Gazi bazar bac'ina once itiraz 
etmis, sonra kendisine bu verginin tore oldugu soylenmis o da kabul etmistir (Asikpasazade: Tevarih-i 
Al-i Osman, istanbul 1332, s. 20). 

35 TevkiT, Abdurahman Pasa Kanunnamesi, Milli Tetebbular Mecmuasi, C. 1, 1331, s. 500; 
Tursun Bey: Tarih-i Ebul-Feth (Haz. Mertol Tulum, istanbul 1977, s. 13; Akgunduz, Ahmed: Osmanh 
Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, C. 1, istanbul 1990, s. 78; inalcik, Halil: Osmanh Hukukuna Giris, 
OrfT-Sultani Hukuk ve Fatih'in Kanunlan, SBFD, XIII-1958, S. 2, s. 1. 

88 



36 Aydin, M. Akif: Turk Hukuk Tarihi, istanbul 1 999, s. 69-70. 

37 Bu aynmla ilgili farkli degerlendirmeler igin bkz. David, Rene: (Ter. Argun Koteli) Cagdas 
Buyuk Hukuk Sistemleri, istanbul 1985, s. 433-434; Luke, Sir Harry: The Making of Modern Turkey, 
London 1936, s. 192; Gibb, Sir Hamilton/Bowen, Harold: Islamic Society and The West a Study of the 
Impact of Western Civilization on Moslem Culture in the Near East,C. 1 , Oxford University Press, 
London-New York-Toronto 1957, s. 23; Heyd, Uriel: (Ter. Selahaddin Eroglu) Eski Osmanh Ceza 
Hukukunda Kanun ve Seriat, AUiFD, C. 

26, s. 634; Onar, S. Sami: islam ve Osmanh imparatorlugunda islam Hukukunun Bir Kisminm 
Kodification'u Mecelle, iHFM, C. XX, S. 1-4, istanbul 1954, s. 3. 

38 Akgunduz, Kanunnameler, 1/51; Aydin, Tarih, 88. 

39 Orf ile adet, genelde birlikte kullanilan ve ayni anlama geldigi zannedilen iki kavramdir. 
Ancak aralannda onemli sayilabilecek farkhhk vardir. Orf, hem sozde hem de fiilde olur. Adet ise 
sadece fiilde olur (izmirli, ismail Hakki: Orf' un Nazar-i Ser'Tdeki Mevkii, Sebilurresad, S. 293, s. 129). 
Yine orf aklen ve dinen iyi bilinen sey, adet ise, islenegelen, alisilagelmis sey demektir. Bu sebeple 
kotu orf olamaz fakat kotu adet olabilir (Yildirim, C: Kaynaklanyla islam Fikhi, C. IV, Konya T. siz, s. 
433). Bununla birlikte islam hukukgulan orf ile adeti ayni manada (Pakahn, Orf) veya yukandaki 
farkhhgi esas alarak iki ayn kavram olarak, ancak birlikte kullanmislardir (Halim Sabit: Orf-Maruf, 
islam Mecmuasi, 1329, S. 2, s. 305; Bilmen, 0. Nasuhi: Hukuk-i islamiyye ve Istilahati Fikhiye 
Kamusu, C. I, istanbul tsiz, s. 17; Levy, R.: Urf, The Encyclopaedia Of Islam). Mecelle, hem orfu (m. 
45) hem de adeti (m. 36) hukukun kaynagi olarak kabul etmistir. 

40 islam Hukukunun asIT ve talT kaynaklan hakkinda genis bilgi igin bkz. Zeydan, Medhal, 
155vd. 

41 Uriel, Heyd: Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford 1973, s. 172. 

42 Ahmed Mithad: Uss-i inklab, C. I, istanbul 1296, s. 221 . 

43 inalcik, Osmanh Hukuku, 113. 

44 Koprulu, Fuat: Bizans Muesseselerinin Osmanh Muesseselerine Tesiri, istanbul 1981, s. 
198; Ozcan, Abdulkadir: Fatih'in Teskilat Kanunnamesi ve Nizam-i Alem igin Kardes Katli Meselesi, 
Tarih Dergisi, S. XXXIII, istanbul 1982, s. 14. 

45 inalcik, Osmanh Hukuku, 116. 

46 Mumcu, Ahmet: Divan-i Humayun, Ankara 1986, s. 28, dipnot 32'den naklen. 

47 Mumcu, Divan, 27, 28, 40, 41 , 49, 51 , 59. 

89 



48 Berki, AN Himmet: Fatih Sultan Mehmet Han, Ankara 1953, s. 231-238. 

49 Uzungarsih'ya gore seyhulislam ancak 17. yuzyildan itibaren ulemanin basi olmaya 
baslamistir (Uzungarsih, i. Hakki: Osmanli Devleti'nde ilmiye Teskilati, Ankara 1988, s. 173 vd). 
Danisment'e gore ise Fatih'in babasi II. Murat zamanindan itibaren seyhulislam unvani kullanilmaya 
baslanmis ve o tarihten itibaren de ulemanin basi olarak kabul edilmistir (Danisment, V/109). 
Dolayisiyla bu kavramlann da sonradan eklenmis olma ihtimali tartismahdir. 

50 Viyana Kraliyet Kutuphanesi, No: 554, A. F. s. 95 vd. 

51 Mehmet Arif Bey: Tarih-i OsmanT Encumeni Mecmuasi, Dersaadet 1330, Have, s. 2-32. 

52 Karakog Serkiz: Kulliyat-i KavanTn, Dosya No: 1, Fatih Kanunnamesi. 

53 Ozcan, Abdulkadir: Fatih'in Teskilat kanunnamesi ve Nizam-i Alem igin Kardes Katli 
Meselesi, Tarih Dergisi, S. XXXIII, istanbul 1982, s. 7-56; Akgunduz, Kanunnameler, 1/312. 

54 Akgunduz, Kanunnameler, 1/312. 

55 Hezarfen Huseyin Efendi: Telhisu'l-Beyan, Paris Bib. Nat. Mss. Fonds. Turc. Anc No: 40, 
Vrd. 191/a-198/b. Bu nusha eksik ve duzensiz oldugundan itibar gormemistir. Ornegin kardes katli ile 
ilgili madde bu nushada mevcut degildir (Akgunduz, Kanunnameler, 1/312). 

56 Misal kabilinden bkz. von Hammer: Osmanli Devleti Tarihi (Atabey tercumesini esas 
alarak terc. Mumin Cevik-Erol Kihg), C. Ill, istanbul 1984, s. 822; Ayrica bu konuda genis bilgi igin 
bkz. Ozcan, 8; Akgunduz, Kanunnameler, 1/312-313. 

57 Erdogan, Anayasal, 52. 

58 Akgunduz, Kanunnameler, 1/317. 

59 Gozler, Kemal: Anayasa Hukukuna Gin's, Bursa 2001, s. 18. 

60 Erdogan, Anayasal, 50. 

61 Seyhulislam, Divan-i Humayun'un uyesi degildi. Bununla birlikte ihtiyag hissedildiginde 
divana gagrihr ve kendisine danisihrdi (Uzungarsih, ilmiye, 178 vd. ). Ayrica zaman zaman kimlerin 
padisah olacagma iliskin olarak kendisinin fikrine muracaat edildigi de olurdu (Pegevi ibrahim Efendi: 
Tarih, C. II, istanbul 1281, s. 361). Keza padisahlann hal' edilmelerinde seyhulislamdan fetva 
ahnmasi vb birgok sebep Osmanli devletinin din? bir devlet oldugunu gosteren hususlar olarak 
kaydedilebilir. 

62 Erdogan, Anayasal, 50. 

63 Alderson, A. D.: The Structure of the Ottoman Dynasty, Oxford 1 956, s. 26. 

90 



64 Solakzade, 700. 

65 Schacht, J: An Introduction to Islamic, Oxford 1964, s. 90; Norton, J. D: The Turk and 
Islam, Roudledge 1990, s. 88. 

66 ibn Sa'd: et-Tabakat'ul-Kubra, C. VII, Beyrut tsz. s. 124; Maverdi, Ebu'l-Hasan: el- 
Ahkamu's-Sultaniyye, Beyrut 1990, s. 54; Ferra, Ebu Ya'la: Ahkamu's-Sultaniyye, Beyrut 1983, s. 20; 
Sehristani, Abdulkerim: Kitab'ul-Milel ve'n-Nihal, (ibn-i Hazm'in el-Fasl'inin kenannda), C. II, Beyrut 
1317, s. 85; Es'ari, AN b. ismail: Makaletu'l-islamiyyTn, C. I, Beyrut 1990, s. 204. 

67 Gazali, iktisad, 50; ibn Hazm, IV/171-172; Ebu Zehra, Muhammed: Tarihu'l-Mezahibu'l- 
islamiyye, C. I, Kahire, tz, s. 71; Udeh, Abdulkadir: islam ve Siyasi Durumumuz (Cev. (Ter. Besir 
Eryarsoy), istanbul 1982, s. 183-185. 

68 Orhonlu, Cengiz: II. Mustafa, iA, C. VIM, s. 699; Oztuna, Yilmaz: Osmanh Devleti Tarihi, C. 
I, istanbul 1986, s. 397, 423. 

69 Oztuna, I/476-478; Baysun, Cavit: IV. Mustafa, iA, C. VIM, s. 71 3; Aydin, Hal', 221 . 

70 Danisment, L Hami: izahh Osmanh Tarihi Kronolojisi, C. IV, istanbul 1955, s. 260. 

71 Dustur, II. Tertib, C. I, s. 166. 

72 Mumcu, Divan, 35-37. 

73 inalcik, Halil: Osmanhlarda Saltanat Veraseti Usulu ve Turk Hakimiyet Telakkisi ile ilgisi, 
AUSBFD, C. XIV, S. I, s. 81. 

74 Uzungarsih, L Hakki: Osmanh Devletinin Saray Teskilati, Ankara 1984, s. 40-41 . 

75 inalcik, Saltanat Veraseti, 93. 

76 Solakzade'nin naklettigine gore, bir gun divan toplantida iken bir kisinin igeri girip "Devletlu 
Hunkar kanginizdir, sikayetim var" demesi ile padisahin emniyetinin olmadigim ileri surerek devrin 
Vezir-i azami Gedik Ahmet Pasa'nin arzi uzerine Fatih, divana baskanhk etmekten vazgegmis ve 
bunu kanun haline getirmistir (Solakzade: Solakzade Tarihi, istanbul 1298, s. 268). Ancak Mumcu'nun 
da hakh olarak belirttigi gibi (Mumcu, Divan, 40) Fatih gibi otoriter bir padisahin bu kadar basit bir 
gerekge ile divana baskanhk etmekten vazgegmesi soz konusu olamaz. Boyle bir olay gergeklesmis 
olsaydi sorumlulann cezalandinlmasi soz konusu olurdu ki bundan hig bahsedilmemesi dikkat 
gekicidir. Dolayisiyla kanunnamedeki bu hukmun padisahin otoritesi guglendikge yavas yavas 
gergeklesmis bir durum oldugunu kabul etmek gerekir. 

77 inalcik, Osmanh Hukuku, 110; Yucel, Yasar: Reformcu Bir Hukumdar Fatih Sultan 
Mehmet, Belleten, C. LV, Nisan 1991, S. 212, s. 81. 

91 



78 Fatihten onceki donemle ilgili duzenlemeler igin bkz. Akgunduz, Kanunnameler, 1/255-260. 

79 Shaw, Stanford: Osmanli imparatorlugu ve Modern Turkiyenin Dogusu (Turkgesi: Mehmet 
Harmanci), C. I, istanbul 1994, s. 98. 

80 Koprulu, 34 vd. 

81 inalcik, Halil: Mehmet II, lA, C. VII, s. 51 1 . 

82 inalcik, Osmanli Hukuku, 116. 

83 Koprulu, 198; inalcik, Osmanli Hukuku, 116. 

84 Tezig, 144; Erdogal, Anayasal, 49. 

85 Bu konuda genis bilgi igin bkz. inalcik, Saltanat Veraseti, 89 vd; Mumcu, Ahmet: Osmanli 
Devleti'nde Siyaseten Katl, Ankara 1963, s. 183 vd; Ozcan, 17 vd; Akgunduz, Kanunname, 1/114 vd; 
Aydin, M. Akif: Turk Hukuk Tarihi, istanbul 1999, s. 130 vd; Akman, Mehmet: Osmanli Devleti'nde 
Kardes Katli, istanbul 1997. 

86 inalcik, Saltanat Veraseti, 89 vd; Mumcu, Siyaseten Katl, 189. 

87 Kafesoglu, ibrahim: Selguklu Tarihi, istanbul 1972, s. 140. 

88 Naima: Tarih-i Naima, C. V, istanbul 1 281 , s. 1 6. 

89 inalcik, Halil: Osmanhlarda Saltanat Veraseti Usulu ve Turk Hakimiyet Telakkisiyle ilgisi, 
AUSBFD, C. XIV, S. I, 1959, s. 91. 

90 Udeh, I/688; Mumcu, Siyaseten Katl, 47. 

91 Bilmen, IN/309, 314-315. 

92 Mumcu, Siyaseten Katl, 194. 

93 TevkiT, Abdurahman Pasa Kanunnamesi, Milli Tetebbular Mecmuasi, C. 1, 1331, s 499- 
500. Bununla birlikte ikinci Mustafa 1107 senesinde emir ve yazismalarda sadece "seriat" kelimesinin 
kullanilmasinin yeterli oldugunu, "kanun" kelimesinin kullamlmasi durumunda seriat kelimesi ile 
birlikte kullanilmamasini emretmistir (Ergin, O. Nuri: Mecelle-i Umur-i Belediye, C. 1, istanbul 1922, s. 
567). 



92 



islam Hukukunun Osmanh Devleti'nde Tatbiki: §er'iye Mahkemeleri ve 
§er'iye Sicilleri / Prof. Dr. Ahmed Akgundiiz [s. 54-68] 



Roterdam islam Universitesi Rektoru / Hollanda 

I. Ser'iye Mahkemeleri ve Kadilar 

Kurulus yilindan itibaren Ser'T kaza usulunu benimseyen Osmanh Devleti'nin birinci padisahi 
Sultan Osman'in ilk tayin ettigi iki memurdan birisi kadi olmustur. Kadilan yetistirecek bir kaynak 
henuz mevcut olmadigmdan, ilk Osmanh kadilan Anadolu, iran, Suriye ve Misir gibi yerlerden 
getirilmistir. I. Murad'in Molla Fahreddin AcemT'yi 130 akge maas ile ilk defa fetva gorevine tayin ettigi 
bilinmektedir. Daha sonra fethedilen her idare merkezine bir kadi tayin edilmis ve biraz sonra 
zikredecegimiz adIT teskilat ortaya gikmistir. Tek kadinin gorev yaptigi bu usule Seri'ye Mahkemeleri 
adi verilmektedir. Ser'Tye Mahkemelerinin belli bir makam binasi yoktur. Ancak bu Ser'T meclis adiyla 
yargilamamn yapildigi belirli bir yerin olmadigi manasina alinmamahdir. Kadilann yargi islerini 
yurutebilecekleri ve taraflann kendilerini her an bulabilecekleri muayyen bir yerleri vardir. Bu, kadinin 
evi, cami, mescid veya medreselerin belli odalan olabilir. Bayram ve cuma gunleri disinda yargi 
gorevini ifa ederler.1 

Genel olarak adIT teskilati ozetleyecek olursak soyle bir ozet ortaya gikar: 

A. Seyhulislamlar 

Devletin ilk ve son donemlerindeki bazi dalgalanmalar bir tarafa birakihrsa, Osmanh Devleti'nde 
ilmiye sinifinin ve dolayisiyla kaza teskilatmin da bir bakima basi ve mercii Seyhulislamdir. Bilindigi 
gibi kadilar, hukukT meselelerde Hanefi mezhebinin mu'teber goruslerini esas alarak karar 
vereceklerdir. Karar verirken Hanefi hukukgulannin ittifak ettikleri hususlarda aynen, ihtilaf ettikleri 
konularda ise gerekli arastirmayi yaptiktan sonra en dogru gorusle amel edeceklerdir. iste bu noktada 
kadilann muftulere ihtiyaci vardir. Osmanh Devleti'nde muftuler iki kisimdir. Birincisi; butun ilmiye 
sinifinin basi olan merkez muftusu yani seyhulislamdir. ikincisi, diger muftulerdir ki, bunlara kenar 
muftuleri de denir.2 

1241/1826 yihna kadar seyhulislamlann belli bir makami yoktu. II. Mahmut, Yenigeri ocagini 
kaldinnca, Aga Kapisi'ni Seyhulislamhk haline getirdi. Artik burasi Bab-i Valay-i Fetva diye meshur 
olmustu. Sonralan Fetvahane-i AN adiyla teskil olunan ve basina Fetva Emini ismiyle daire amiri tayin 
edilen seyhulislamhga ait bir daire, zamanla hem Avrupa devletlerinin hem de islam aleminin bazi 
muskil hukukT meseleler igin muracaat ettigi akademik bir merkez haline gelmistir.3 

B. Kazaskerler 



93 



Osmanh Devleti'nde, yargi teskilatimn asil basi ve ilmiye sinifinin da ikinci reisi kazaskerlerdir. 
Kadiaskerlik de denen bu makam, Selguklulardaki Kadi-leskerin fonksiyonlarim da ifa etmekle 
beraber, butun Musluman Turk devletlerindeki Kadil Kudatlik makaminin karsihgi haline gelmistir. 
Osmanh Devleti'nde yargi gucu adina Divan-i Humayun'a katilan, ozellikle askerT sinifin §er'T ve 
hukukT islerine bakan ve onemli yekun teskil eden kaza ve sancak kadilannin tayin mercii olan 
makama kazasker denmistir.4 

Kazaskerlerin yetki ve gorevlerine gelince bu konuyu soyle ozetleyebiliriz: 

a) 1574 yihna kadar kazasker, butun muderris ve kadi adaylanni segip tayin edebilmek uzere 
sadrazama arz etmeye yetkiliydi. Bu tarihten sonra yetkileri seyhulislam lehine daraltilmistir. Buna 
gore Kazasker, kendi bolgelerindeki kaza kadilanni, askerT kassamlan, alt rutbeli bazi muderrisler (20 
ila 40 akge yevmiyeli) ile meslekleriyle ilgili bazi gorevlileri tayin yetkisine sahiptirler. Tayinleri 
kazasker buyruldulan ile yaparlar.5 

b) Kazaskerler Divan-i Humayun'un asIT uyesidir. Divan gunlerinde Divan'a mutlaka katihrlar. 
Divan'da bazi davalar, dinlenmek uzere Rumeli Kazaskerine havale edilir. Anadolu Kazaskeri, ozel 
yetki verilmedikge, dava dinleme yetkisine sahip degildir. Divan'da muzakere edilen konulann §er'T 
sorumlulugu Kazaskerlere aittir.6 

c) Kazaskerler, cuma gunleri Sadrazam konaginda huzur murafaasi denilen yargilamalann 
yapildigi Cuma Divam'na da katihrlar. Sadrazamla beraber Divan'a arz edilen davalan gorurler. 
Aynca sail ve garsamba gunleri disinda da kendi konaklannda dava dinleme yetkisine sahiptirler. 7 
Kazaskerler, Divan'da veya baska bir yerde yapilan yargilama sonucu verilen hukumleri, padisah 
tugrasi ile tugralamaya ve kazasker buyruldusu adi altinda yetkililere duyurmaya da yetkilidirler.8 

Kazaskerlik muessesesinin bu yapisi ve ifa ettigi fonksiyonlar, Tanzimattan sonra azalmis ve 
Osmanh Devleti'nin son zamanlanna dogru, kazaskerlerin yetkileri tamamen ellerinden ahnmistir. 
XVIII. yuzyil ortalannda tesekkul eden heyet-i vukelaya seyhulislam dahil edilmis, kazaskerler ise 
ahnmamistir. Tanzimat'tan sonra gelirleri de ilga edilen kazaskerler, yine kadi tayinine yetkili 
kihnmislarsa da; ancak 1271/1854 tarihli Tevcihat-i Menasib-i Kaza Nizamnamesi ile tayinleri 
seyhulislama arz mecburiyeti getirilmistir. 1331/1913 tarihli bir Kanun-u Muvakkat ile kazaskerlik 
muessesesi kaldinlarak yerine Rumeli ve Anadolu Kazaskerlik Mahkemeleri ihdas edilmis ve 
1332/1914 tarihli bir diger Kanun-i Muvakkat ile de bu mahkemelerin sayisi bire indirilmistir.9 

C. Kadilar 

Osmanh Devleti'nde gok genis kapsamh yetkileri bulunan ve §er'Tye Mahkemelerinde yargi 
gorevini ifa eden sahislara kadi denmektedir. Bilindigi gibi kesmek ve ayirmak gibi sozluk manalan 
bulunan kaza, terim olarak hukum ve hakimlik manalanni ifade eder. Osmanh hukukgulan, kadiyi, 
insanlar arasinda meydana gelen dava ve anlasmazhklari §er'T hukumlere gore karara baglamak igin 
devletin en yuksek icra makami (sultanlar veya yetkili kildigi sahislar) tarafindan tayin edilen sahis 

94 



diye tarif etmektedir. Kadilara hakim veya hakim'us-ser de denilir. Bilindigi gibi Osmanh Devleti idarT 
taksimat olarak once eyaletlere, eyaletler livalara, livalar kazalara, kazalar nahiyelere ve nahiyeler de 
koylere aynhyordu. Nahiye ve koyler disinda kalan diger idarT merkezler ayni zamanda birer yargi 
merkeziydi. Her yargi merkezinde birer kadi bulunurdu. Osmanli adIT teskilatimn temel tasi olan 
kadilar, bulunduklan yerin hem hakimi, hem belediye baskam, hem emniyet amiri, bazen hem mulkT 
amiri ve hem de halkin her konuda muracaat edebilecegi sosyal guvenlik makamiydi.10 istisnaT 
sayilabilecek bazi suiistimaller bir tarafa birakilirsa, Osmanli Devleti'nde kadilann ne gibi vazifeler ifa 
ettikleri, su anda elimizde mevcut olan 20.000 adet ve 500.000 kusur sayfalik §er'Tye Sicillerinden 
(eski mahkeme kararlanndan) daha iyi anlasihr.11 Biz kanunnamelerdeki ifadeleri esas alarak 
kadilann onemli gorev ve yetkilerini soylece ozetleyebiliriz; 

§er'T hukumleri icra; Hanefi mezhebinin tartismah olan goruslerinden en muteber olani arastirip 
uygulama; §er'iye Sicillerinin (kararlann) yazimi; veli veya vasisi olmayan kugukleri evlendirme; 
yetimlerin ve gaiblerin mallanni muhafaza; vasi ve vekilleri tayin yahut azl; vakiflan ve 
muhasebelerini kontrol; evlenme akdini icra; vasiyetleri tenfiz ve kisaca butun hukukT isleri takip, 
kadilann gorev ve yetkileri arasindadir. Kadilar, devletin siyasT ve idarT meselelerine kansmazlar ve 
bu konulan ilgili mulkT amirlere terk ederler.12 Aynca merkezden gelen emir ve talimatlan icra da 
kadilann gorevleri arasinda yer almaktadir. 

D. Tanzimat Sonrasi Gelismeler 

Tanzimat Donemi ve daha dogrusu II. Mahmut ve onu takip eden donem, yargi organlan 
agismdan da yeniden duzenlemelere sahne olan bir devredir. Tanzimat'tan once Osmanli ulkesindeki 
yargi gucunu tek basina denecek kadar mustakil olarak kullanan §er'iye Mahkemelerinin, daha 
dogrusu kadilann bu yetkileri ve duzeni, II. Mahmut'tan itibaren azalmaya ve yeni duzenlemelere 
maruz kalmistir. 1235/1837 yilmda istanbul Kadisinin makami, Bab-i Mesihat'taki bos odalara 
tasinarak ilk kez resmT bir mahkeme binasinda yargi gorevini ifaya baslamislarsa da, 

1254/1838 tarihinde kadilann yetkilerini kotuye kullanmalarim onlemek ve mevcut usulsuzlukleri 
ortadan kaldirmak amaciyla Tarik-i ilmTye dair Ceza Kanunname-i Humayunu yururluge konmustur.13 
ilk yillardan beri kadilar kazaskerlere ve kazaskerler de padisahin mutlak vekili olan sadrazamlara 
bagli ve onlann namina §er'T hukumleri icra edegeldikleri halde, kazaskerler Tanzimat'in basinda 
§eyhulislamliga baglanmis ve seyhulislamlar Meclis-i Vukela'ya almmistir. 1253/1837 tarihinde 
kazaskerlikler birer mahkeme olarak Bab-i Mesihat'a nakledilmis ve butun kadilar seyhulislama 
baglanmistir. Bu arada kadilann idarT mahallT idare yetkileri de kaldinlmistir.14 

1255/1839 tarihli Tanzimat Fermani, her konuda hukukT duzenlemelerin yapilmasim amirdi.15 
Buna gore §er'iye Mahkemeleri de duzenleme altina almmistir. 

1284/1867 tarihinde §eri'ye Mahkemeleri disinda bir takim idarT ve adIT mahkemeler kuruldu ve 

bunlann gorevleri belli alanlara inhisar ettirildi. 1284/1867 tarihli Divan-i Ahkam-i Adliye Nizamnamesi 

ile aile, miras, vakif, sahsa karsi islenen suglar ve cezalan gibi hukuk-u sahsiye davalan dismdaki 

95 



hususlar, §eri'ye Mahkemelerinin yetki alanindan gikanldi ve ayni tarihli §uray-i Devlet Nizamnamesi 
ile de §eri'ye Mahkemelerinin idarT yargi yetkileri tamamen ellerinden ahndi.1 6 Biraz sonra 
ayrintilanyla bahsedecegimiz Nizamiye Mahkemeleri, 1286/1870 tarihli bir nizamname ile kurulunca, 
Osmanli adliyesinde dualizm basladi ve iki adIT mahkeme ayn ayri sahalarda yargi gorevini 
yurutmekle gorevlendirildi.1 7 1287/1876 tarihli Nizamnamelerle kurulan havale ve icra cemiyetleri de 
kendi sahalan ile ilgili yetkileri §eri'ye Mahkemelerinin elinden almislardir.18 1288/1871 tarihli 
Nizamname ile Nizamiye Mahkemeleri yurt gapinda teskilatlandinhnca, §er'iye denilen konular 
dismdaki butun yargi yetkileri bunlara devredildi ve hatta tasralarda kismen vazifesiz kalmis olan 
kadilara Nizamiye Mahkemelerinin reisligi tevcih edilmeye baslandi.19 

1290/1873 yilmda §eri'ye Mahkemelerinin bir ust mahkemesi mahiyetinde bulunan ve yuksek 
bir §er'T mahkeme olan Meclis-i Tetkikat-i §er'iye kuruldu. Bu meclis, fetvahaneden kendisine havale 
edilecek olan dava ve meseleleri bir temyiz mahkemesi olarak inceleyecekti. §er'T mahkeme 
kararlannin §er'T hukumlere aykinhgi soz konusu ise, durumu gerekgeleriyle beraber §eyhulislama 
arz edecekti.20 Bu arada bu meclisin bir altmda ve §eri'ye Mahkemelerinin ustunde bulunan 
Fetvahane-i AN de, §eri'ye Mahkemelerinin kararlan hususunda temyiz ve istinaf yetkilerine sahip 
yuksek bir mahkeme olarak 1292/1875 tarihinde kurulmustu. Zaten burada halledilemeyen davalar, 
Meclis-i Tetkikat'a havale edilecekti.21 

1331/1913 tarihli Kanun-u Muvakkat ile §eri'ye Mahkemelerinin teskilat ve gorevleri yeniden 
duzenlendi. Bu duzenleme onemli yenilikleri ihtiva ediyordu. Mulazemet usulu ve sinirh sureli kadihk 
duzeni tamamen kaldinldi. Kadihk igin en az 25 yasini doldurma sarti getirildi ve 1 302/1 885'de 
Mektebi Nuvvab, 1 326/1 908'de Mekteb-i Kuzat ve 1 327/1 909'da ise Medreset'ul Kuzat adini alan 
hukuk fakultesinden mezun olmayanlann hakim olamayacagi hukme baglandi.22 Bu arada 
1332/1914'te Islahi Medaris Nizamnamesi ile Dar'ul-Hilafet'il-Aliye adiyla yuksek bir dini okul agildigini 
da kaydedelim.23 Ve nihayet 1335/1916 tarihinde kazaskerlik ve evkaf mahkemeleri de dahil olmak 
uzere butun §eri'ye Mahkemeleri, Adliye Nezareti'ne baglamis ve Temyiz Mahkemesi'nde §er'iye 
adiyla yeni bir daire teskil olunmustur.24 

Mutarekeden sonra 1338/1919 tarihli Kararname ile tekrar §eyhulislamhg'a baglanan §eri'ye 
Mahkemeleri, 1336/1917 tarihli Usul-i Muhakeme-i §er'iye Kararnamesi ile sihhatli bir yapiya 
kavusturulmustur. TBMM'nin teskilinden sonra 4 sene daha ayni kararname uygulanmis ise de, 
1342/1924 tarihli Mahakim-i §er'Tye'nin ilgasina ve Mahakimin Teskilati'na ait Ahkami Muaddil Kanun 
ile bu mahkemelere son verilmistir.25 

II. §er'iye Sicillerine Gore Osmanli Devleti'nin §eri'ati Tatbiki 

Osmanli hukuk nizami hakkinda mevcut olan geliskili gorusler arasindan dogruyu tesbit 
etmemize yarayacak en onemli delil, §er'Tye mahkemelerince tutulan ve bize kadar intikal eden 
§er'iye Sicilleridir. Bunlann mahiyeti ve gesitleri uzerinde ayrintih bilgiyi biraz sonra verecegiz. Ancak 



96 



tetkik ettigimiz on binin uzerindeki sicil ornegini esas alarak bir genel degerlendirmeyi onceden 
yapmak istiyoruz: 

Bu sicillerin tetkikiyle Osmanh hukukunun kaynaklan, ser'i serif dedikleri islam hukukunu ne 
dereceye kadar uyguladiklan, padisahlann ve ulu'l-emr denilen devlet yetkililerinin sinirh yasama 
yetkilerini, Kur'an ve sunnette kesin bir sekilde zikredilmeyen ve igtihat ile zamanin ulu'l-emrinin sinirh 
yasama yetkisine terk edilen orff hukukun uygulanma alanlan yani Kanunnamelerin tanzim ettigi 
hususlar butun agikhgiyla ortaya gikacaktir. Bunlar incelenmeden Osmanh hukuku hakkmda verilen 
hukumler, pesin ve gayr-i ilmTlik vasfindan pek kurtulamayacaktir. Bu sebeple Ser'iye sicillerindeki 
kararlarda hukukun hangi dallanni, Ser'i serif tarafindan tanzim edildigini daha yakmdan gorelim.26 

A) Ozel hukukun dallanndan olan sahsin hukuku ile alakali sicil orneklerinden, Osmanh 
hukukunda gergek ve hukmT sahislann bilindigini, ehliyet, gaiblik, sahsT haklar ve benzeri konulara 
dair Ser'T hukumlerin aynen uygulandigini goruyoruz. Bu konuda temel kaynak fikih kitaplanndaki 
Ser'T hukumlerdir.26 Aile hukukuna ait sicil orneklerinden Musluman aile yapisini, nisanlanma, 
evlenme ve benzeri muesseselerin ser'T hukumlere gore sekil aldigim, tamamen erkege ait gibi 
zannedilen bosanma hakkinin kadin tarafindan da kullanildigini, neseb, velayet ve nafaka konulannm 
da fikih kitaplanndaki sekliyle sonuglandinldigini musahede ediyoruz.28 Miras hukukuna ait kayitlarm 
gogunlugunu, miras sozlesmeleri (teharuc), devletin mirasgihgi, tereke taksimleri ve vasiyet ornekleri 
teskil etmekte; bu konuda da tamamen feraiz ilminin esaslanna riayet edilmis bulunmaktadir. Tek 
istisnasi, mirT arazinin tasarruf hakkinin intikali meselesidir ki, bu konu kanunnamelere 
terkedilmistir.29 §er'Tye Sicillerinde esya, borglar ve ticaret hukuku ile ilgili kararlar ig igedir ve fikih 
kitaplanndaki "muamelat" hukumleri aynen tatbik edilmistir. Bu konuda da tek istisna, mirT arazinin 
tasarruf seklidir ki, kanunnamelerle tanzim olundugu bilinmektedir. Devletler hususi hukuku alanindaki 
§er'T hukumlerin uygulandigini, ahval-i sahsiye ve ibadet mevzulan disinda zimmTlere de kendi 
nzalanyla ser'i serifin ahkamimn tatbik edildigini, konuyla ilgili sicil orneklerinden 6grenmekteyiz.30 

B) Osmanh hukuku ile ilgili tartismalar, daha ziyade kamu hukuku uzerinde yogunlastigindan, 
§er'iye sicilleri agisindan konuyu tafsilath olarak incelemekte yarar vardir. Ceza hukuku alanindaki 
§er'iye sicillerinden, Osmanh Devleti'nin bu konuda §er'i serifin hukumlerini tatbik ettigini, ancak 
konunun kendi ozelligi iginde iyi degerlendirilmesi gerektigini anhyoruz. Bilindigi gibi, islam hukukunda 
sug ve cezalar ug ana guruba aynlmaktadir: 

a) Kur'an ve hadis'de agikga miktar ve unsurlan tayin edilen had sug ve cezalandir. Bunlar, 
iffete iftira (hadd-i kazf), hirsizhk (hadd-i sirkat), yol kesme (kat'-i tarik), zina (hadd-i zina), igki igme 
(hadd-i sirb) ve devlete isyan (hadd-i bagy, hirabe) sug ve cezalandir. Unsurlan bulundugu takdirde, 
Osmanh Devleti'nin bu suglara ait §er'T cezalan aynen uyguladigini, §er'iye Sicilleri gostermektedir. 

b) Sahsa karsi islenen curumlerdir: Bunlar hakkmda Ser'T hukumlerin ongordugu kisas, diyet ve 
diger §er'T cezalann 500 senelik zaman dilimi iginde hig aksatilmadan aynen uygulandigini Ser'Tye 



97 



Sicillerinden ogreniyoruz. Hatta konuyla ilgili olarak Omer Hilmi Efendi'nin Mi'yar-i Adalet isimli eser, 
Osmanli Devleti'nin son zamanlannda yan resmT ceza kodu olarak benimsenmistir. 

c) Yukarda zikredilenlerin disinda kalan suglar ve cezalardir. islam ve Osmanli hukukunda 
bunlara ta'zir, siyaset-i ser'Tye veya siyaset cezalan denmektedir. Bunlann miktarlan ve tatbik sekli, 
ulu'l-emre terkedilmis bulunmaktadir. iste Fatih, II. Bayezid, Yavuz ve KanunT'ye ait umumT 
kanunnamelerin ilk bab yahut fasillannda sevk edilen hukumler, bu gesit sug ve cezalan duzenleyen 
hukumlerdir. Ser'Tye Sicillerinde bu tur cezalar igin, "kanun uzere ta'zir cezasi" tabiri 
kullanilmaktadir.31 Usui hukuku ile alakah Ser'Tye Sicilleri, Osmanli Devleti'nin bu konuda da §er'T 
hukumleri uyguladigim, ancak resm-i kismet ve benzeri istisnaT konularda orf-adete, zamanin sosyal 
ve iktisadT sartlanna riayet, edildigini gostermektedir. Bunun en bariz misali, deliller konusudur. 
Mesele gok agik oldugundan aynntiya girmiyoruz. 

icra ve iflas hukumleri de Ser'T esaslara gore duzenlenmistir. Ser'Tye Sicilleri arasinda malt 
hukukla ilgili kayitlar da yer almaktadir ve bu kayitlardan birgok malt hukuk probleminin Ser'T esaslara 
gore gozumlendigi anlasilmaktadir. 

idare ve anayasa hukuku ile alakah olarak ise islam hukukunun ulu'l-emre tanidigi smirh 
yasama yetkisi gergevesinde duzenlenen ba'zi ferman, yasakname, adaletname ve buyuruldulann yer 
aldigini goruyoruz. 

III. Ser'iyye Sicillerinin Ta'rifijhtiva Ettigi Beige Qesitleri ve HukukT Degeri 

A. Sicil, Mahdar ve Sakk Kavramlan 

Ser'iyye Sicilleriyle ilgili olarak ug temel mefhumun bilinmesi sarttir. Bunlardan birincisi mahdar 
kavramidir. Mahdar sozluk anlami itibanyla huzur ve hazir olmak demektir. Terim olarak iki manasi 
mevcuttur. Birincisi; hukukT bir dava ile ilgili kayitlar; taraflann iddialanni ve delillerini ihtiva eden, 
ancak hakimin karanna esas teskil etmeyen yazili beyanlardir. Kadi, taraflarla ilgili bilgiyi hatirlamak 
ve muzakere etmek uzere yazili hale getirir, fakat verecegi karara bu yazili kayitlan ihtiva eden dava 
dosyasindaki bilgiler esas teskil etmez. Fikih kitaplannda mahdar kelimesinin bu manada 
kullanildigini goruyoruz.32 Yine bu eserlerde "Kitabul-Mehadir Ve's-Sicillat" adi altinda mahdar ve 
Sicillere ait her konuda ornekler zikredildigini, bazen mahdar kelimesinin Sicille es anlamh olarak 
kullanildigini musahede ediyoruz.33 ikincisi: Herhangi bir mesele hakkinda duzenlenen yazili 
belgenin muhtevasimn dogrulugunu i'lam igin, belgenin altinda, mecliste hazir bulunan ve meseleye 
vakif olan basta subasi, gavus ve muhzir gibi sahislann yazili olarak takrir ettikleri sahadet 
beyanlanna ve imzalarma da mahdar denir bazen bu yazili sahitlik beyanlanni ihtiva eden belgeye de 
mahdar adi verilir ve bu durumda huccet ile es anlamh olur Ser'iyye Sicillerinde bu ikinci manada 
mahdarlar gokga bulundugu gibi, soz konusu tabirin Sicillerde sik sik kullanildigi da gorulmektedir. Bu 
manadaki mahdarlar, bir gesit emniyet veya adli sorusturma zabitlan mahiyetindedir.34 



98 



ikinci temel kavramimiz Sicil tabiridir. Sozlukte okumak, kaydetmek ve karar vermek demek 
olan bu kelimenin terim olarak ifade ettigi mana sudur: "insanlarla ilgili butun hukukT olaylan, kadilann 
verdikleri karar suretlerini, huccetleri ve yargiyi ilgilendiren gesitli yazili kayitlan ihtiva eden defterlere 
Ser'iyye Sicilleri (sicillat-i ser'iyye), kadi defterleri, mahkeme defterleri, Zabt-i Vakayi sicilleri veya 
Sicillat defteri denmektedir. §en mahkemeler tarafindan verilen her gesit ilam, huccet ve §er'T evrak, 
istisnasiz asillanna uygun olarak bu defterlere kaydedilmektedir. Hakim mahkemede mutlaka bir 
Sicillat defteri bulunduracak ve verecegi ilam ve huccetleri, tahriften korunacak sekilde muntazam 
olarak soz konusu deftere kaydedecektir.35 Bu defterler belli bir usule gore uzun boylu, dar ve enli 
olurlardi. Mesela, 40 cm. boyunda olan bir Sicillat defterinin 16-17 cm eni olurdu. Ancak butun Sicil 
defterlerinin ayni olgulerde oldugu soylenemez. Mahkemelere, bazen de hakimlere gore defterlerin 
ebatlan da degismistir. Yazilan gok zaman ta'lik kirmasi denilen yazi seklidir, kagit gok saglam, parlak 
ve murekkepleri de bugun bile parlakhgini muhafaza edecek kadar sabittir. Qogunlukla defterlerin 
uzerlerinde kadilann isimleri mevcuttur. Ser'iyye Sicillerinin tetkikinden, bir kadinin goreve baslar 
baslamaz ilk 'isi, adini, sanini ve vazifeye, basladigi tarihi bu defterin ilk sayfasina yazmak oldugu ve 
vazifesi sona erince de soz konusu defteri bizzat kendisi veya emini vasitasiyla halefi olan hakime 
devir ve teslim ettigi anlasilmaktadir. Kendiliginden teslim etmezse, bir sonraki kadi, soz konusu Sicil 
defterlerini selefinden talep eyler. Bu defterlerin, devlet mail, kadinin kendi parasi veya ilgililerden 
ahnan harglarla temin edilmesi, devir ve teslim mecburiyetini ortadan kaldirmaz.36 

Ser'iyye Sicillerine ait defterlere kadilar tarafindan gegirilen kayitlar, acaba belli bir usule gore 
mi, yoksa her hakime gore degisen bir uslup ve stille mi yazilmaktadir? Ser'T Sicillerin, konuyla ilgili 
fikih kitaplanndaki bolumlerin ve de munhasiran bu konuda telif edilmis bulunan eserlerin tetkikinden, 
birinci sikkin dogru oldugu anlasilmaktadir. Yani Ser'T Sicillerdeki her gesit yazili kayitlar belli bir usule 
gore duzenlenmekte ve sicile kaydedilmektedir ki bu usule sakk-i ser'i usulu denir. Sakk kavrami, 
Farsga gek kelimesinin Arapgalastinlmis seklidir ve sozlukte berat, huccet, temessuk, tapu tezkeresi 
ve kisaca yazili beige manalarim ifade eder. Terim olarak ise, Ser'T Mahkemelerin sicile kaydettigi 
veya yazili olarak taraflann eline verdigi her gesit belgenin duzenlenmesinde ve yazilmasinda takip 
edilen yazim usulune veya bu gesit yazili belgelere Sakk-i Ser'T denmektedir. Basta ilam ve huccetler 
olmak uzere butun kayitlann tanzim ve tahrir sekillerini agiklayan numuneler yazilarak sakk kitaplan 
te'lif edilmis ve Ser'iyye Sicillerindeki kayitlann tanzimi meselesi duzenli ve saglam bir kaideye 
oturtulmustur. Her kadinin Ser'T sartlara uygun sakk duzenleyemeyecegi goz onune alinarak, 
kadilann islerini kolaylastirmak igin bazi degerli alim kadilar tarafindan degisik §er'T muamelelerin ne 
suretle yazilmasi icap edecegine dair ayni mevzuun muhtelif sekillerine ait numunelik sakklar kaleme 
ahnmistir. §er'iyye Sicillerindeki kayitlar soz konusu numunelere genellikle ve pek az farkhhklarla 
uymaktadir.37 

islam hukukunda yazili muamelelerde takip edilecek usul, fikih kitaplannda "es-§urut", 
"Kitabu'l-Mahadir Ve's-Sicillat" bashklan altinda izah edilmis ve bu usulu Turkgelestiren Osmanh 
Ser'iyye Mahkemeleri, yazili muameleleri daha standart bir hale getirmislerdir. Yazi dili ilk donemlerde 
Arapga ve Turkge kansiktir. Ancak XVII. yuzyihn sonlanndan sonra ve ozellikle ornek sakk kitaplan 

99 



telif edilince dil tamamen Turkgelesmis ve Ser'iyye Sicillerinde kullanilacak kelimelere vanncaya kadar 
bir uslup birligi saglanmistir.38 Ornek sakk kitaplanna numune olarak bir kag tanesini zikredelim: 

1 098/1 687'de vefat eden Kazasker Bosnah BeyazTzade Ahmed Efendi'nin konuyla ilgili eseri; 
Debbagzade Numan Efendi'nin (v. 1224/1 809) Cami'u's-Sakk veya Tuhfetu's-Sakk adli ve bes baba 
aynlmis olan degerli te'lifi; Durrizade Mehmed Arif Efendi'nin iki ciltlik Durru's-Sukuk adli eseri. 39 

B. Ser'iye Sicillerinin Genel Ozellikleri ve Tanzimat'tan Sonraki Gelismeler 

Sakk usulunun esaslanni Ser'iyye Sicillerindeki belgelerin gesitleri bahsine havale ederek, 
burada Ser'iiyye Sicillerindeki genel ozelliklere ve gelismelere kisaca isaret edelim. 

Ser'T mahkemelerde yapilan yazih muamelelerin hepsi sicile kaydedilmemistir. Kaydedilmesi 
gereken Ser'iiyye Sicilleri de bugunku mahkeme zabitlanna pek benzememektedir. Eski tarihli Sicil 
defterlerinde vakif tescili (vakfiye) dismdaki butun kayitlann genellikle birsayfanin yansini gegmedigi, 
hatta gogu zaman bir sayfaya bes, alti, bazen yedi, sekiz hukukT muamelenin kaydedildigi musahede 
olunmaktadir. Eski defterler, kadinin cubbesinin cebine girecek olgude kuguk, dar ve uzuncadir. 
Mesela, 1076 hicrT yihna ait ilam ve huccetleri ihtiva eden Bab Mahkemesi 2/1 numarali Sicil defteri, 
41x15 ebadinda, 146 varaktir. Yazi ta'lik, kagit aharh, su yolu fligranh ve ebru ile kaplanmis karton 
ciltlidir. 944-949 HicrT yillari arasindaki vakiflarla ilgili sen kayitlan ihtiva eden Evkafi Humayun 
Mufettisligi Mahkemesi 4/2 numarali sicili ise, 32x11 ebadinda, yazisi degisik turlerde ve gogu ta'lik, 
kayitlann gogu Arapga, kagidi normal kahnhkta, beyaz, aharh, su yolu fligranh, 264 sayfa, ebru ile 
kaplanmis karton ciltli, sirti ve kenarlan mesindir. ilk donemlere ait §er'iiyye Sicil Defterleri genelde 
pek az farklarla ayni ozellikleri haizdirler. Ancak Tanzimat'tan sonraki Ser'iyye Mahkemelerine ait sicil 
defterlerinde, sahitleri tezkiye eden sahislann isim ve adresleri de yazildigi ve verilen kararlann 
gerekgeleri daha genis tutuldugu igin ilam ve huccetler daha gok yer kaplamis ve dolayisiyla bu 
donemdeki Ser'iiyye Sicil Defterleri de eskilerinden daha buyuk ve hacimli olmustur.40 

Butun sicil defterlerinin basinda genellikle dili Arapga olan dibace yani bir giris kismi vardir. 
Burada sen hukumlere ve bunlan vaz'eden Allah ve Peygamberine saygi arz edilmekte, daha sonra 
sicili tutan hakimin ismi ve vazife unvani kaydedilmektedir. Cogu kere sicili tutan kadinin tayin berat 
veya buyrultusu da defterin basina yazilmaktadir. Her kadi degisikliginde bu dibacenin de degistigini, 
ancak dibacelerde de muayyen bir uslubun kullanildigini gormekteyiz. Mesela 1150 hicrT yihna ait 
Isparta E27 numarali Ser'iiyye Sicilinde Isparta Kadisi Kadi Omer Efendi'nin dibacesi zikredildikten 
sonra, gogu sicillerin basinda yer alan "Ya Fettah" ifadesi dort defa zikredilmis ve sonra da su beyte 
yer verilmistir. 

Hezaran boyle cild olsa mucelled 

Tukenmez hasre dek bu ser'-i Ahmed 

Biz numune olarak soz konusu dibacenin orijinalini zikredelim 

100 



Daha sonra Kadmin muhru ve Anadolu Kazaskeri Abdurrahman Efendi'nin tayin emirleri yer 
almaktadir. Butun Ser'T sicillerde kadilann kullandigi imza ve muhurlerin de bir birlik arz ettigini ve 
sakk kitaplannda atilacak imza ve kullanilacak muhurler hakkinda da numuneler zikredildigini 
hatirlatmak icab eder.41 

Sunu da ifade edelim ki, Ser'iiyye Sicillerinin Mahkemece tutulup muhafaza edilmesi hukukT bir 
ihtiyagtan dogmustur. Kadi, ilam ve huccetlerin bir nushasini hak sahiplerine vereceginden, evrak 
uzerinde sahtekarlik yapilmasi ihtimali ortaya gikar. Halbuki ilam ve huccetleri ve bunlarla ilgili resmi 
yazilan, kendi korunmasi altinda olan defterlere kaydettigi takdirde, ihtiyag halinde onlara muracaat, 
edilebilecektir. Ser'iyye Sicillerinin korunmasina dikkat edilmis olmakla beraber zamanla bunlann 
onemli bir kisminm kayboldugu ve bugun ulkemizde koruma altinda bulunan Ser'iiyye Sicillerinin esas 
mevcut yekilna gore gok az sayida oldugu aci bir gergektir.42 

Her ne kadar bazi hukukgular, Sicillerdeki resmT kayitlann konu esas ahnarak tasnife gidilmesi 
gerektigini belirtmislerse de, uygulamada konu veya beige gesidi esasina gore bir tasnif yolunun pek 
benimsenmedigini goruyoruz. Mesela bir hukukgu soyle bir teklifte bulunmaktadir. Ser'iyye Sicilleri 
defterlerinin dort kisma aynlmasi gerekir. Birincisi; vasi tayinine iliskin kayitlar, ikincisi; vakiflar igin 
mutevelli tayinine iliskin kayitlar, uguncusij; nafaka takdirine ait kayitlar, dorduncusu; karan ihtiva 
eden ilamlar. Bu veya benzeri bir tasnife gore defterlerin tutulmasi elbette ki muracaat kolayhgi 
saglamasi agisindan gok yararlidir. Boyle bir tasnife istanbul Sicillerinde kismen gidilmisse de butun 
Osmanli ulkesinde kansik metot uygulanmistir ve kronolojik sira esas ahnmistir.43 

Tanzimattan sonra her sahada meydana gelen degisikliklerden Ser'iiyye Mahkemeleri ve 
dolayisiyla Ser'iiyye Sicilleri de nasibini almistir. 13 Safer 1276/1859 tarihli Bilumum Mahakim-i 
Ser'iyye hakkindaki Nizamname'de Ser'T Sicillere dolayli olarak deginilmis ve sadece almacak harglar 
tesbit edilmistir. Ser'iyye Sicilleriyle ilgili asil hukukT 15 Zilhicce 1290/1874 tarihli Sicillat-i Ser'iyye Ve 
Zabt-i DeavT Cerideleri Hakkinda Talimat'la yapilmistir. Bu talimata gore, istanbul'da ve tasralarda 
bulunan butun Ser'T Mahkemelerde mevcud olan Sicillerin ilk sayfasindan baslanarak son sayfasina 
kadar sayfa numaralan konacaktir (md. 1). Ser'T Mahkemeler tarafindan verilen her gesit yazih 
belgenin ash mutlaka sicile kaydedilecek ve kaydedildigine dair kaydedenin (mukayyid efendi) ozel 
muhuru basilacaktir (md. 2). ihtiyag duyuldugunda Sicillere muracaat edileceginden yazilar okunakh 
olacaktir. Sicil defterlerinde silinti ve kazinti bulunmayacak ve satir aralarma higbir sey ilave 
edilmeyecektir; edilirse kadi tasdik edip muhurleyecektir (md. 3-4). Kayitlar arasindaki aralik fazla 
olmayacak ve sahislara verilen asillan ile Sicildeki kayitlar mutlaka mukabele edilecektir. Sonradan 
yapilan muracaat ve mukayeselerde, asilda veya Sicilde eksiklik yahut fazlalik soz konusu olursa, 
suglular cezalandinlacaktir. Qurumus olan Siciller tamir ettirilecektir. Butun Ser'T Mahkemelerde 
Sicillerin korunmasi igin hususT bir sandik bulundurulacak ve her aksam bu sandiga birakildiktan 
sonra sandik mukayyid efendi tarafindan muhurlenecektir. Kadilann gorev sureleri sona erince, Sicil 
hususi muhruyle tasdik edilecek ve durum tesbit olunacaktir.44 



101 



4 Cemaziyelula 1296/1879 tarihinde ise, Mahkemelerde kesin delil olacak sekilde Ser'iiyye 
Mahkemeleri tarafindan ilam ve huccetlerin nasil duzenlenecegine dair Bila-Beyyine MazmCmuyla 
Amel ve Hukum caiz olabilecek Surette Senedat-i §er'iyyenin Tanzimine Dair Ta'limat nesredilmistir. 
Talimatin ihtiva ettigi §er'T Sicillere ait bilgileri, ilam ve huccetler bahsinde aynntili olarak gorecegiz.45 

§imdi de §er'iyye Sicil Defterlerinin ihtiva ettigi beige gesitlerini inceleyelim. 

C. §er'iye Sicillerindeki AdIT Beige Cesitleri 

§er'iyye Sicil Defterlerinde mevcut olan yazih kayitlan once iki ana gruba ayirabiliriz. Birincisi; 
kadilar tarafindan insa edilerek yazilan kayitlardir. Bunlar da kendi aralannda huccetler, ilamlar, 
ma'ruzlar muraseleler ve diger kayitlar diye bese ayrihr. ikincisi; kadilann kendilerinin insa 
etmedikleri, belki kendilerine hitaben gonderildigi igin sicile kaydedilen fermanlar, tayin beratlan, 
buyrultular ve diger hukum gesitleridir. Biz bu iki ana gruba giren ve Ser'iiyye Sicillerinde, kaydi 
bulunan beige gesitlerini ayn ayn ve misaller zikrederek tanitmaya gahsacagiz. 

1. Kadi Tarafindan Kaleme Alinan Belgeler 

Sakk-i Ser'T kitaplannda genellikle bu guruba giren belgeler tanitihr ve tasnif edilir, Ser'iyye 
Sicillerindeki kayitlann da % 90'ini bu gruba giren belgeler teskil etmektedir. Bu sebeple konuyla ilgili 
beige gesitlerini daha yakindan tanimak ve fonksiyonlanni bilmek gerekir. Aksi takdirde Ser'iiyye 
Sicillerindeki kayitlann mana ve maksadi da tam olarak anlasilamaz. Cumhuriyet doneminde yapilan 
arastirmalann gogunda bu belgelerin bir birine kan§tinldigi da goz onune alinirsa konunun onemi 
daha iyi anla§ihr.46 

A. Huccetler (Senedat-i §er'iye) ve Ozellikleri 

aa. Genel Olarak Tarifi ve Ozellikleri 

Sozlukte delil ve bir fiilin sabit olduguna vesile olan §ey demektir. Osmanli hukuk 
terminolojisinde ise huccetin iki manasi mevcuttur. Birincisi; sahitlik, ikrar, yemin veya yeminden 
nukul gibi bir davayi ispat eden hukukTdelillere denir. Bu manada beyyinenin muradifidir. Bu mananin 
konumuzla ilgisi direkt degildir. ikincisi; §er'iiyye Sicillerindeki manasidir. Kadinm hukmunu (karanni) 
ihtiva etmeyen, taraflardan birinin ikranni ve digerinin bu ikran tasdikini havi bulunan ve ust tarafinda 
bunu duzenleyen kadinm muhur ve imzasini tasiyan yazih belgeye huccet denir Tanzimat'tan sonraki 
Osmanli mevzuatinda huccet tabiri yerine senet mefhumu da kullamlmistir. Ser'T huccetlere senedat-i 
Ser'iiyye denmistir.47 Ancak bu ma'na huccetin hukuk terimi olarak zikredilen manasidir. Halkin 
dilinde, hukmu ihtiva etsin etmesin ust tarafinda hakimin imza ve muhrunu tasiyan her belgeye huccet 
denegelmistir. Basbakanlik Osmanli Arsivi'ndeki kayitlar, bu son manaya goredir. 

§er'iyye Sicillerindeki yazih kayitlann gogunlugunu huccetler teskil etmektedir. Bu sebeple 
kisaca ozellikleri ve gesitleri uzerinde duracagiz. 

102 



Huccetlerin genel ozelliklerinden once su hususun bilinmesinde zaruret vardir: islam 
hukukunda maddi mueyyidenin yaninda bir de manevi mueyyide vardir. Bu sebeple, Ser'T agidan 
kesin delille (beyyine=huccet ile) sabit olan bir hukukT durum, niza' (gekisme) konusu pek 
olmayacagindan Mahkemeye de intikal etmez. intikal eden vak'alar gok nadirdir. iste bir mahkemenin 
huccet tanzim edip ilgilinin eline vermesi ve bir suretini de Sicil defterine kaydetmesi demek, o 
konuda, bazi istisnai durumlann disinda hukukT gekismenin vaki olmayacagi ve olsa da Mahkemenin 
hucceti elinde bulunduranin lehinde karar verecegi manasini tasir. Ser'T Mahkemelerde verilen 
huccet, huccet konusu hukuki meselede, karsi taraf aleyhine verilmis bir karar gibidir. Mesela bir evin 
satin alindigin gosteren huccet, o evin alicisi aleyhine agilacak davalarda kullanilabilecek kesin delil 
anlamina gelir. Huccete ragmen karsi tarafin itirazi ve tecavuzu uzerine yargilama konusu olmus 
olaylar, Sicillerde yok degildir, ancak azinhktadir. Bu gergek anlasihrsa, Ser'iiyye Sicillerindeki 
kayitlann gogunlugunu neden huccetlerin teskil ettigi daha iyi anlasihr. Zaten tarifini yaptigimiz yazih 
belgeye huccet denilmesinin sebebi de budur.48 Aynca huccetlerin ileride anlatacagimiz ilamlardan 
farki, hakimin huccetlerde herhangi, bir karann bulunmamasi ve sadece Ser'T Mahkemenin 
gunumuzdeki noterler gibi, hukukT durumu oldugu gibi zabt ve rabt altma almalandir. Ancak bizzat 
huccetlerin hukum sayilabilecek sekilde duzenlendigini de goruyoruz 

Taraflara yerilen huccetlerin bir ornegi de Sicil defterlerine kaydedilir. O halde bir konuda iki 
huccet metni vardir. Birisi, ilgililere verilen huccet metnidir. ikincisi, sicile kaydedilen suretidir. Huccet 
metinlerinin ortak ozellikleri sunlardir: 

a) Taraflara verilen huccetlerin ust tarafinda hucceti veren kadinin imzasi ve muhru mutlaka 
bulunur. Halbuki Sicil defterlerindeki huccetlerin basinda bulunmaz. Bunlarda kadilann imza ve 
muhurleri; sadece sicilin bas tarafinda veya kadinin basladigi tarih bas kisminda kaydedilir. Goreve 
baslama tarihi de yazilir. Bazen sicile kaydedilen huccet suretlerinin basinda da kadinin imzasimn yer 
aldigini goruyoruz. 

b) Taraflann adi ve adresleri her gesit supheyi ortadan kaldiracak sekilde agiklanir. 

c) Huccetin konusunu teskil eden mal veya hak, butun tafsilatiyla tanitihr. 

d) HukukT muamelenin sekli, sartlan ve varsa teslim ve tesellum islemleri beyan edilir. 

e) ikrarda bulunan tarafin karsi tarafi ibra ettigi ve konunun dava ve gekisme konusu 
yapilmayacagi te'yiden belirtilir. Lehine ikrar yapilan taraf da ikrar beyanini tasdik edince, talep 
uzerine durumun sicile kaydedildigi zikredilir. 

f) Her muamelede oldugu gibi huccetlerin sonunda da tarih yil, ay, gun ve bazen de gunun belli 
bir dilimi halinde mutlaka zikredilir. 

g) Ve huccetin altma mutlaka "§uhudu'l-hal=durumun sahitleri" veya "suhud-i muhzir" bashgi ile 
hukukT muameleye sahit olanlann isimleri ve unvanlan kaydedilir, Mesela, huccetin konusu bir satim 

103 



akdi ise, huccette satici ve alicimn isimleri, mebiin ozellikleri, icab ve kabul beyanlan, semen ve 
vasiflan, mebiin teslim ve tesellum islemleri ve benzeri kayitlar zikredilir.49 

Huccetlerin basinda genellikle su ifadeler yer alir: Ya huccetin duzenlendigi Mahkemenin 
bulundugu sehir ismi zikredilerek baslanir. Mahkemenin bulundugu sehir "mahruse", "mahmiye" veya 
"medine" kelimelerinden biriyle tavsif edilir. Mesela bu sekildeki bazi baslangig ifadeleri sunlardir 
"'Mahruse-i Galata muzafatindan Kasaba-i Besiktas'a tabi.", "Mahmiye-i istanbul'da Bekir Pasa 
Mahallesinde.", "Medine-i Erzurum'da.", veya daha ziyade kesif ve muayene huccetlerinde oldugu gibi 
"Zikri at? hususu mahallinde muayene ve tahrir igin." veya "Husus-i ati'l-beyanin mahallinde kesf ve 
tahriri iltimas olunmagin." seklinde baslar, Yahut da "Budur ki.", "01dur ki.", Sebeb-i tahrir-i kitab 
oldur ki .", "Sebeb-i tahrir-i huruf" ve benzeri giris cumleleri veya benzeri ifadeler ile baslar.50 

Asagida ilamlar bahsinde gorecegimiz gibi, hem 1276/1859 tarihli Mahakim-i Ser'iyye 
Nizamnamesi'nde hem 1290/1874 tarihli Sicillat-i Ser'iyye Ve Zabt-i Deavi Cerideleri talimatinda ve 
hem de 1296/1879 tarihli Senedat-i Ser'iyye Talimati'nda, huccetlerin tanzimi daha saglam esaslara 
baglanmistir.51 

Belgenin orijinali Galata Mahkemesi tarafindan duzenlenmis bir satim akdi (bey'-i kat'i) 
huccetidir.52 

"Galata nahiyelerinden Besiktas Kasabasina bagli Kurugesme Koyu'nde oturan Omer oglu 
Mehmed Emin adh sahis, yuce §er'T mecliste, isbu yazih beige sahibi ismail oglu Qavuszade Mehmed 
Emin isimli gencin huzurunda hukukT agidan butun unsurlan tarn olan su ikrar beyaninda bulundu; 
"asagida zikredilecek satim akdinin kurulmasina kadar mulkiyetimde bulunan ve zilyedi oldugum adi 
geger 1 koyde bulunan ve bir tarafdan pilavci AN Bese'nin mirasgilanna ait ev, iki tarafdan vadi, bir 
taraftan da umumi yol ile sinirh mulk arsam uzerine yeni insa ettigim iki kath, ust katinda iki oda, bir 
sofa, bir mutfak ve alt katinda bir mutfak, bir tuvalet ve iki parga bahge ile bir de sokak kapisi mevcud 
olan mulk evimi, butun irtifak haklan ve mutemmim cuzleriyle birlikte, taraflardan sadir olan akdi batil 
kihci sartlardan an, icab ve kabul beyani ile kurulan, kesin, baglayici ve gegerli bir satim akdi ile 
Mehmed Emin Aga'ya sattim. Bedeli olan 600 kurus karsihginda soz konusu mebii teslim ve temlik 
eyledim. O da ayni sartlarla tesellum eyledi ve verdigi 600 kurusluk bedeli de tarn olarak elinden 
aldim. Artik bundan sonra zikredilen ev, mezkur alicimn mulkiyetine gegmistir. Kendi mulkunde 
diledigi sekilde tasarruf edebilir. Yapilan bu ikrar beyanlar Mahkeme tarafindan tasdik edildikten 
sonra, durum, talep uzerine sicile kaydedildi. 21 Sevval 1169/1756. 

§ahitler: 

Koyun Ustasi Mehmed oglu ismail Usta, 

imam Mehmed Efendi oglu Seyyid Huseyin Efendi, Hammami Odabasi Huseyin, 

Mehmed oglu Haci Mustafa, 

104 



Muhzir Abdullah Qelebi, 

Muezzin AN oglu Mustafa Efendi, 

Ahmed oglu Dervis Mehmed, 

AN oglu Boluk Mehmed Bey, 

Hammami AN Bese (Mustafa oglu), 

Musa oglu AN Aga 

ve digerleri." 

bb. Huccetlerin Konulan ve Bazi Qesitleri 

(Vakfiyeler) 

Mahiyetleri ve duzenlenis tarzlan ayni olmakla beraber, huccetlerin de konulanna veya bazi 
farkh ozelliklerine gore gesitleri mevcuttur. Bunlan etrafhca tanitmak, §er'iye Sicillerindeki butun 
huccetlerin daha yakindan tamnmasina vesile olacaktir. En onemlilerini gozden gegirelim: 

aaa) Konulanna gore huccetlerin gok gesitleri mevcuttur. Ana konular ve bazi onemli huccet 
gesitleri sunlardir. Evlenme akdine iliskin huccetler (nikah huccetleri), kugugun anasi, babasi veya 
kadi tarafindan velayeten evlendirilmesi, kannin vekil tarafindan evlenme akdinin icrasi evlenme 
akdinin subutu ile ilgili huccetler gibi; bosama ile ilgili huccetler (talak huccetleri) ayinci bosama 
(talak-i bain), bosamamn tefvizi, taliki ve benzeri konularla ilgili huccetler, kan-kocanin siddetli 
gegimsizlik sebebiyle karsihkh nza ile ayrilmalarma dair huccetler (muhalaa huccetleri), evlenmenin 
feshine iliskin (fesh-i nikah) huccetler, mehir huccetleri, nafaka huccetleri, terbiye velayeti (hidane) 
huccetleri, kadinin vasi tayinine dair huccetler, kole azadi ile ilgili (itk, tedbir, mukatebe) huccetler, izin 
ve yetki verilmesine dair huccetler, satim akdi huccetler, ferag huccetleri, geri alim hakki ile satim 
(bey'-i vefa) huccetleri, sufa huccetleri, bagislama, vedia, rehin, istihkak (zabt), ikrar, havale, sahadet, 
kefaet, sirket, vekaet, kisas, diyet, sulh, ibra ve iflas gibi huccetler, Kethuda, subasi ve benzeri 
gorevlilerin tayini ile ilgili huccetler de mevcuttur.53 

bbb) Huccetler iginde nev'i sahsina munhasir bir huccet gesidi de vakfiyelerdir. Vakfiyeler hem 
usluplan ve hem de muhtevalan itibanyla diger huccetlerden aynhrlar. Vakfiye, vakif hukmi 
sahsiyetinin tuzugu mesabesinde olan ve farazi bir dava sonucu §er'i Mahkeme tarafindan tasdik 
edilen yazili belgelere denir. Muhtevasi ve bir tuzuk mahiyetinde olmasi hasebiyle sekil agisindan da 
diger huccetlerden aynhr. Huccetlere ait genel ozellikler disinda, basinda mutlaka bir dibace- 
baslangig bolumu vardir. Bu bolumdeki ifadeler vakfedene ve vakfa gore degisir. Aynca her vakfiye 
butun unsurlanyla 



105 



tam olan bir dava dosyasi niteligindedir. Menkul vakfiyeleri, gayn menkul vakfiyeleri, nakid para 
vakfiyeleri, gayrimuslim vakfiyeleri ve vakif mallann degistirilmesine (istibdal) ait huccetler arasinda az 
da olsa farkliliklar bulunmakla beraber, bir vakfiyeyi numune olarak zikredelim ve vakfiyeleri daha 
yakindan taniyalim. Bu seferki misalimiz de Anadolu §er'iiyye Mahkemelerine ait olsun.54 

"Tasdik olunur 

Durum belgede zikredildigi gibidir. Bu belgeyi Burdur Kadisi Mehmed Es'ad duzenlemistir. 

Sinirsiz hamd ve sayisiz ovgu, mulk ve melekutun maliki ve izzet-azamet sahibi Allah'adir. 
Hukuken gegerli olan bu yazili belgenin yazilis sebebi sudur; Burdur sehri sakinlerinden Haci Ahmed 
Pasa oglu Qelik Mehmed Pasa'mn hukuken yetkili vekili olan Mustafa oglu Omer Efendi adh sahis, 
§er'T Mahkemede asagida agiklanacak olan vakif muamelesini tescil etmek amaciyla mutevelli tayin 
edilmis bulunan §eyh ibrahim Efendi oglu §eyh Haci AN huzurunda vekaleten soyle ikrarda bulundu; 
muvekkilim Mehmed Pasa'mn mulku olan ve adi gegen sehirde mevcud bulunan hanin dogu tarafinda 
ve kapmm ustunde bir dukkan, bitisik hanin dukkanlan sirasinda ve hanin kuzey duvannda diger bir 
dukkan ve yine muvekkilimin annesi Meryem Hatun'a ait Beglerli Koyu'nde bulunan bir degirmeni, sirf 
Allah nzasi igin, Burdur'un §eyh Sitane Mahal lesi'ndeki §adtepe mevkiinde muvekkilimin insa 
ettirdigi medresenin muderrislerine vakfetti ve soyle sart kostu. Adi gegen medrese muderrisleri, 
dukkanlann kira bedelini ve degirmenin gelirini alacaklardir. Bu beyanindan sonra soz konusu dukkan 
ve degirmenleri tamamen tahliye ederek, adi gegen mutevelliye teslim eyledim. Mutevelli de vakif 
olmak uzere diger vakiflann mutevellileri gibi tasarruf etsin dedi. Butun bu ikrar beyanlan hukuken 
tasdik edildikden sonra vakfeden bu ittifak halinden dava ve gekismeye yoneldi ve soyle bir itirazda 
bulundu. Gayrimenkul vakfi imam-i Azam Ebu Hanife'ye gore vakfedeni baglamaz ve kesin degildir. 
Aynca imam Muhammed ve Zufer katinda ise bu sartlarla vakif gegersizdir. Bu sebeble soz konusu 
vakif muamelesinden donuyor ve vakif konusu olan dukkanlann ve degirmenin tarafima iade 
edilmesini talep ediyorum. Bu itirazi def eden vakif mutevellisi ise soyle cevap vermistir. Mesele izah 
edildigi sekildedir ve buna itirazim yoktur. Ancak Ebu Hanife'nin birinci talebesi olan Ebu Yusuf'a gore 
bu vakif muamelesi hem gegerlidir, hem de tarallan baglar, Ebu Yusuf'un gorusu esas alinarak vakfin 
gegerliligine, baglayicihgina, sartlan kabulune ve vakif muamelesinin cevazina karar verilmesini talep 
ederim. Bu itirazi ve cevabi defi dinleyen ve vakfiye huccetinin basinda imzasi bulunan hakim, yapilan 
yargilamadan sonra imam Ebu Yusuf'un gorusunu esas alarak soz konusu vakif muamelesinin 
gegerliligine, baglayicihgina, mezkur sartlann kabulune, vakfedenin huzurunda hukuken gegerli 
olacak sekilde karar vermis ve dolayisiyla vakif muamelesi gegerli ve devamh bir vakif haline 
gelmistir. Artik bu muamelenin bozulmasi, degistirilmesi mumkun degildir. "Kim bunu duydukdan 
sonra degistirmeye kalkarsa, gunahi onu, degistirenlere aittir. §uphesiz Allah herseyi isitirve bilir., 

Belgenin yazim tarihi 20 Rebiul-evvel 1 160. 

§ahitler: 

Salih oglu Haci Ahmed 

106 



Yusuf oglu Mehmed Aga 

Ahmed Aga oglu AN Aga 

Mehmed Aga oglu Den/is Aga. "55 

ccc) Huccet gesitleri arasinda uzerinde durulmasi lazim gelen bir de huccet-i zahriye vardir. 
Zahriye, resmi belgelerin arkasina yazilan veya konan ve yine resmi olan beyanlar, emirler ve 
hasiyeler manasindadir. Huccet-i zahriye ise, arkasinda sebep ve mustenedi yazih olan huccetlere 
denilir. Mesela belgenin bir tarafinda padisah berati yer ahr, diger tarafinda buna dayanilarak 
hazirlanan tasdikli huccet sureti kaydedilir. Bu gesit huccetlere daha ziyade Basbakanlik Osmanh 
Arsivi'nde rastlamak mumkundur. Zira bu arsivdeki huccetlerin gogunlugu zahriyelidir. 

B. i'lamlarve Ozellikleri 

aa. Ta'rifi ve Tanzimi 

§er'iyye Sicillerinde bulunan ve gogu arastirmacilar tarafindan diger belgelerle kanstinlan 
onemli bir beige gesidi de, gunumuzdeki Mahkeme kararlanna benzeyen i'lamat-i §er'iiyye yani §er'T 
i'lamlardir. ham, sozlukte bildirmek manasini ifade eder. Terim olarak ise, §er'T bir hukmu ve altmda 
karan veren kadinm imza ve muhrunu tasiyan yazih belgeye i'lam denmektedir. Her i'lam belgesi, 
davacinin iddiasmi, dayandigi delilleri, davalmin cevabini ve defi soz konusu ise def'inin sebeplerini, 
son kisimda verilen karann gerekgelerini ve nasil karar verildigine dair kayitlan ihtiva eder. ham 
belgelerini diger §er'iyye Sicil kayitlanndan ayiran en onemli ozellik, hakimin verdigi karan ihtiva 
etmesidir. Hakimin kararmi ihtiva eden her beige i'lamdir; huccet, ma'ruz veya bir baska beige gesidi 
degildir. Ancak orfi anlamda altmda kadinm imza ve muhrunu tasiyan her belgeye, hukmu ihtiva etsin 
etmesin i'lam denildigini, bu sebeple Basbakanlik Osmanh Arsivi'ndeki birgok ma'ruzlann i'lam diye 
kayda gegirildigini burada hatirlatahm. 

§er'iyye Mahkemelerinde yargi gorevini ifa eden hakim, yargilamayi tamamladiktan sonra 
mevcud dava dosyasini esas alarak §er'T hukumlere gore kararmi verir. Verdigi karan once taraflara 
sifahi olarak tefhTm eyler. Daha sonra verilen karann gerekgelerini de ihtiva eden bir i'lam tanzim eder; 
hem davaciya hem de icap ederse davaliya birer suretini takdim eder. Bir suretini de sicile kaydeder. 
Hakim i'lami tanzim edecegi zaman, dava ile ilgili butun tutanaklan tetkik etmeli ve verilecek i'lami 
dava dosyasindaki kayitlara aykin olmamasi igin gereken titizligi gostermelidir. 1296/1878 tarihli 
Ta'limat-i Seniyye, Mahkemelerin tanzim ettigi i'lam ve huccetlerin, kesin delil olarak kabul 
edilebilmesi igin, i'lam ve huccetlerin duzenlenmesini daha saglam esaslara baglamistir. Buna gore, 
§er'iyye Mahkemelerinde bir davanin seyrine ait butun kayitlann gegirilecegi dava tutanaklan demek 
olan zabit cerideleri tutulacaktir. §er'T bir i'lamin hazirlanmasi igin, zabit ceridesinde yazih bulunan 
dava tutanagi esas almarak i'lam musveddesi sakk-i §er'T kaidelerine gore kaleme ahnacaktir. 
Musvedde yazilirken zabit suretlerinin bazi ifadelerinde kismen degisiklik yapmak mumkun ise de, 
davanin yonunu degistirerek farkhliklara yer verilmeyecektir. Taraflardan biri sahitleri olmadigmi ifade 

107 



ederse durum aynen i'lamda derc olunacak ve "ikame-i beyyineden izhar-i acz" tabiriyle iktifa 
olunmayacaktir. Zabit katibi i'lam musveddesini kaleme aldikdan sonra musvedde ilgili mercilerce 
(sadreyn vekayi katibi, Reis-i evvel ve bas katip gibi) tashih edildikden sonra hakime takdim 
edilecektir. Hakimin tedkiki ve "yazila" kaydini dusmesinden sonra i'lam kaleme alinacaktir. Zabit 
katibi ve ilgili memurlar i'lami tetkik edip arkasini paraf edeceklerdir. Hakim son mutalaayi da 
yaptiktan sonra i'lam sicile kaydedilecektir. Huccetlerin tanzimi de ayni esaslara tabi tutulmustur.56 

1296/1878 tarihinden once yazilan ilamlar ile bu tarihden sonra yazilanlar arasinda uslup, ifade 
ve sekil agisindan bir fark yoktur. Ancak 1296/1878 tarihli Ta'limat daha once mevcud olan, ancak 
yazih hale getirilmemis bulunan esaslan yazih hale getirmistir. §imdi ister 1 296/1 878'den once, ister 
sonra tanzim edilen i'lamlann temel ozelliklerini diger belgelerden aynldiklan noktalar ve gesitlerini 
gorelim. 

bb. Ozellikleri, Qesitleri ve i'lam Numuneleri §er'iyye Mahkemelerinde tanzim edilen bir i'lamin 
su temel ozellikleri ihtiva etmesi gerekir: 

aaa) Hakimin imza ve muhru, huccetlerin tarn tersine i'lamlarda alt tarafta yer ahr. i'lamlarda 
hakimin muhur ve imzalarimn belgenin altinda yer alacagi, hem konuyla ilgili eserlerde, hem de 
hukukT duzenlemelerde agikga belirtilmistir. Uygulamada da buna uyulmustur. Aksi iddialar, belgelerin 
birbirine kanstinlmasindan ileri gelmektedir. imza, hakimin kendi eliyle yazmis oldugu ismi ile 
kunyesinden ibarettir. Muhur ise aynen imza gibi hakimin ismini, babasinm ismini ve bazen de kisa bir 
dua cumlesini ihtiva eder. Sakk-i §er'T kitaplannda kullanilacak imza ve muhurlerle alakali klasik 
ifadeler zikredilmistir. §er'iyye Sicillerinde i'lamin bu kismi deftere kaydedilmekte, defterin basindaki 
kayitla yetinilmektedir.57 

bbb) Taraflann ve dava yerinin formule edilmis ifadelerle tanitilmasi. Bu kisim huccetlerden 
farksizdir. i'lamda evvela davacinin adresi, adi, babasinm adi yazilir. Eger davaci baska bir beldeden 
ise memleketi belirtilir ve davanin goruldugu yere ne igin geldigi halen nerede oturdugu kaydedilir. 
Davalmin ise sadece adi, varsa meshur oldugu unvani ve babasinm adi yazilir. Adrese pek temas 
edilmez. 

ccc) Davacinin iddiasi yani dava konusu da eksiksiz olarak zikredilmelidir. Davacinin zabta 
gegirilmis olan ifadeleri incelenmeli, mukerrer olanlar ve i'lami ilgilendirmeyen kisimlar gikanlmali ve 
davacinin muhtelif celselerde ileri surdugu iddia ve ifadeleri bir yerde toplanmahdir. Kisaca i'lamin bu 
kisminda eksiksiz ve fazlasiz olarak davacinin iddiasi yer almalidir. 

ddd) Davalmin cevabi yani karsi davasi, defi ve itirazlan da zikredilecektir. Burada su noktalann 

hatirlanmasi gerekir: Davali, davacinin iddiasini ya kabul veya reddeder. Yahut iddiayi hukumsuz 

birakacak sekilde karsi dava (defi) agar. Bu ug sekilden her biri i'lamlarda belirtilir. Davali iddiayi 

tamamen reddetmisse durum i'lamda "gibbe's-sual ve akibe'l-inkar." ve benzeri formulle belirtilir. 

Davali, iddianin bir kismini kabul ve bir kismim da reddetmis olabilir. Bu durum ilamda genellikle 

"gibbe's-sual mezkur cevabinda ni ikrar inkar edicek." kahbiyla ifade edilir. Davali davacinin iddiasini 

108 



aynen kabul etmis olabilir. Bu durumda ikran i'lama aynen yazihr. Son ihtimal olarak da davah, 
davacimn iddiasini kabul veya reddetmek yerine karsi dava agmis olabilir. Bu takdirde agilan karsi 
dava (defi) i'lama aynen kaydolunur. Genellikle "gibbe's-sual mezkur. cevabinda .deyu dava-yi defle 
mukabele edicek lede'l-istintak ve akTbe'l-inkar" seklinde formule edilmis bir uslup kullanihr.58 

eee) i'lamda yer almasi gereken hususlardan birisi de karann gerekgesi demek olan isbat 
vasitalandir. (esbab-i subutiyesi) iddiayi isbat edecek vasita demek olan delil, i'lamda genellikle 
"gibbe's-sual ve akibe'l-inkar muddei-i mezburdan muddeasina mutabik beyyine taleb olundukda." 
ifadesiyle istenir. 

ispat vasitalanna gore kullanilan ifadeler de degisik olacaktir. 1) ispat vasitasi davalmin ikran 
ise bunun aynen yazilmasi gerekir. Zira ikrar sayilmayan ifadelerin hakim tarafindan ikrar 
zannedilmesi muhtemeldir. Bunun igin "gibbe's-sual merkum. cevabinda fi'l-hakika kaziyye bi'l-cumle 
muddei-i mezkurun takrir-i mesruhu uzre olub. olduguna bi tav'ihi ikrar ve itiraf itmegun. " kahbi 
kullanihr. 2) isbat vasitasi yazili delil ise hakim bunlan i'lamda aynen dercetmelidir. Fakat yazih 
delillerin davayi ilgilendirmeyen yonleri varsa, bunlann yazilmalan gerekmez. Bazi i'lamlarda karara 
esas teskil eden fetvalar veya kanun hukumleri aynen kaydedilmistir. 3) isbat vasitasi sahitlik ise 
durum eski ve yeni devre ait i'lamlarda farkhlik gostermektedir. ilk donemlerde sahitlerin isimleri, 
cinsiyetleri, mensup olduklan din ve bulunduklan adres i'lama yazihr ve sahitlerin davaliyi 
tanidiklanna isaret olunduktan sonra sahadet beyanlan aynen kaydedilirdi. Son devre ait i'lamlarda bu 
konunun uzerinde daha ciddi olarak durulmus ve sahitlerin gizli veya agik tezkiye edildiklerinin 
yazilmasindan baska tezkiye edenlerin durumlan da i'lama kaydedilmeye baslanmistir.59 Zira 
Cemaziye'l-ahir 1283/11 Ekim 1866 tarihinde Sultan Abdulaziz gerek gizli ve gerek agik olarak 
sahitleri tezkiye eden sahislann butun aynntilanyla Ser'iiyye Sicillerinde tanitilmasi yolunda kadilara 
bir ferman gondermistir. 4) Davanin isbat vasitasi yemin veya yeminden kagma (nukul) ise, hakimin 
teklif ettigi yeminin suretini i'lamda gostermesi gerekir. Zira teklif olunan yeminin usulune uygun 
olmamasi ve dolayisiyla davalmin yemin etmesi veya yeminden kagmmasinin hukme esas teskil 
edememesi ihtimali mevcuttur. Butun Ser'iye Sicillerinde, davah veya davacimn dini inancinin yeminin 
seklinde etkili oldugu gorulmektedir. Yani herkese dini inancina uygun yemin ettirilmistir.60 

fff) Butun bunlardan sonra hakim, i'lam metninin sonunda, davanin isbat vasitalanna gore ayn 
ayri kahp ifadelerle karanni agiklar. Eger i'lamdaki isbat vasitasi ikrar ise hakim karanni ifade igin 
"ilzam" ibaresini kullanir. "red ve teslim etmek uzere merkum AN Aga'ya ilzam olundugu." gibi. 

Eger davada isbat vasitasi sahitlik ise bu durumda kararda "tenbih" ifadesi kullanihr. "def ve 
teslime vekil-i merkum. ye tenbih olundugu." gibi. 

Her ikisinde de "hukmolundu, kaza olundu" ve benzeri ifadeler de kullanilabilir. Butun bunlar 
"hakimin hukmettim, iddia olunan seyi ver demek gibi sozlerle dava konusu seyin davaliya ilzam 
kihnmasi" demek olan ve "kaza-i ilzam" yahut "kaza-i istihkak" denilen karar gesidi igin kullanilan 
ifadelerdir. Hakimin davaciyi "hakkin yoktur" "munazaa etmemelisin" "gibi sozlerle davadan men'ettigi 

109 



ve "kaza-i terk" denilen kararlarda ise ". muarazadan men" olundugu, "bi vech-i Ser'T muarazadan 
men" olundugu." gibi ifadeler kullanihr. Kullanilan bu tabirlerin tesbitiyle i'lamlann diger Ser'iiyye Sicili 
kayitlanndan kolaylikla ayirt edilebilecegi hususuna onemle isaret etmek isteriz.61 

Bilindigi gibi Mahkemenin verdigi kararlara i'lam denmesinin sebebi, Mahkeme kararlannda 
muhatabin icra makamlan olmasindandir. Yargi gorevini ifa eden Mahkemeler verdikleri kararlan, icra 
makamina bildirmek (i'lam etmek) zorundadir. Osmanli Ser'iiyye Mahkemelerinde de ayni kaide 
gegerlidir. Kadilar verdikleri kararlan icranin basi olan padisaha veya onun mutlak vekili addedilen 
sadrazama i'lam etmek zorundadirlar. 

iste bu sebeple, ozellikle hicri XI. asnn sonlanndan i'tibaren i'lamlann karar kisminda "huzur-i 
al'ilerine i'lam olundu", "tenbih olundugu huzur-i dusturanelerine i'lam olundu" veya 'Mehmed Qavus 
iltimasiyla huzur-i alilerine i'lam olundu. El-Emru li men lehu'l-emr" ifadeleri kullamlmaya baslanmistir 
ve yine bu sebebledir ki soz konusu tarihten itibaren i'lamlann basinda "Ma'n1z-i dai-i Devlet-i 
Ahyeleridir ki.", 'Ma'ruz-i dai-i devam-i omurleridir ki." veya benzeri ifadeler kullamlmis ve bazen da 
i'lamlann basinda sadece "Ma'ruz" ifadeleri zikredilmistir. Bazi arastirmacilar bu ifadeler sebebiyle, 
i'lamlar ile i'lamlardan tamamen farkh bir beige gesidi olan "ma'ruz" veya "ma'ruzati" birbirine 
kanstirmislardir. Bu konunun dikkatle kavranmasi, i'lam ile ma'ruzun birbirinden aynlabilmesi igin 
zaruridir. Zaten bazi ara§tirmacilar tarafindan Fatih'e, bazilan tarafindan ise Kanuni Sultan 
Suleyman'a atfedilen Kanunname'de de bazi onemli Mahkeme kararlannin "dergah-i muallaya arz 
edilecegi" agikga belirtilmekte ve hangi kararlann icra makamina i'lam edilecegi tafsilath olarak 
zikredilmektedir.62 

ggg) Tarih, ya Arapga olarak yaziyla yazihr veya bugunku tarih atma sekillerine benzer bir 
sekilde yazihr. i'lamlarda daha ziyade "fi 28 Sa'ba.ni'l-Muazzam sene 1169" stilinin kullanildigini 
goruyoruz. 

hhh) i'lamlarda huccetlerde oldugu gibi sonda ve suhudij'l-hal bashgi altinda sahitler listesinin 
verilmesi sart degildir. isbat vasitasi sahitlik ise i'lamin iginde veya sonunda sahitlerin ismi yazilabilir. 
ilk donemlerde tipki hucccetler gibi i'lamlarda da sonda sahitlerin yazildigini goruyoruz. Son 
zamanlarda ve ozellikle ikrar veya yemine dayanan i'lamlarda sahitler hig zikredilmemektedir. Konusu 
sikayete bagli suglar olan i'lamlarda sikayet edenlerin isimlerinin zikredildigi de vaki'dir. Kisaca bu 
konuda i'lamlann huccetlerden farkh oldugu, hatta son donemlere ait Sicillerde altinda sahitler 
olanlann huccet, olmayanlann ise i'lam olduguna hemen karar verilebilecegini de onemle ifade 
edelim, Ancak bu, i'lamlann altinda sahitlerin hig zikredilmeyecegi manasina da alinmamalidir.63 



i'lama ait ozellikleri kisaca ozetledikden sonra, simdi de konulanna gore i'lam gesitleri uzerinde 

duralim, i'lamlar konulanna gore genellikle su isimlerle anihrlar. Borg ikran ile ilgili i'lamlar; alacagin 

ispatina iliskin i'lamlar; karsi tarafa yemin teklifini (tahlif) ihtiva eden i'lamlar; alacagin te'ciliyle alakah 

i'lamlar; kefalet, havale ve istihkak i'lamlan; muhayyerlik hakkina ait i'lamlar; hurriyetin isbati ile ilgili 

110 



i'lamlar; icare i'lamlan; vakif i'lamlan; evlenme ve bosanmaya dair i'lamlar; ta'zir cezasi i'lamlan; 
iffete iftira (kazf) , igki igme (sirb) ve zina cezasi (hadler) ile ilgili i'lamlar; bina kesif i'lamlan; maktulun 
kesfi i'lamlan; diyet i'lamlan yazih bulunan ve huccete benzeyen bir alacak i'lamlan; kisas i'lamlan; 
Musluman olma veya dinden gikmaya (irtidad) dair i'lamlar; sulh i'lamlan; Ramazan ayinin tesbitine 
iliskin i'lamlar; hirsizhk sugu ve cezasi (hadd-i sirkat) ile ilgili i'lamlar ve benzerleri. 

O halde yukandaki konulardan birine dair olup da kadinin karanni ihtiva eden butun belgeler 
i'lamdir. Basinda "ma'ruz" diye yazilmis olmasi, huccet gibi altinda "suhudu'l-hal" bulunmasi veya hig 
sahit zikredilmemesi, girizgahda "ma'ruz-i devlet-i aliyyeleri.." ifadesinin yer almasi, onun i'lam 
olmadigini gostermez; i'lam olabilmesi igin kadinin karanni ihtiva etmesi yeterlidir. 

§imdi de onemli i'lam gesitlerinden birini zikredelim: 

isbat vasitasi sahitlik olan, sonunda suhudu'l-hal yazih bulunan ve huccete benzeyen bir alacak 
i'lami (iSBAB, 2-110/43a). 

"isbu yazih belgenin duzenlenmesine sebeb olan Mahmud oglu Mehmed Bese adli kasap, §er'ii 
Mahkeme meclisinde Mustafa oglu Osman Bey adli davalmin huzurunda soyle iddiada bulundu: Adi 
gegen Osman'in zimmetinde olgusu ve miktan aramizda ma'lum olan ve bizzat benden satin alinan 
koyun eti bedelinden, butun hesaplar yapildikdan sonra 2020 akge alacagim mevcuttur. Hatta Osman 
Bey bu yazih belgenin duzenlenisinden bir gun once 2020 akge bana borcu oldugunu sahitlerin 
huzurunda ikrar eylemistir. Durumun sorularak soz konusu meblagm tarafima ifasi igin Osman'a 
tenbih olunmasim taleb ederim. Durum davahya sorulup da o da inkar edince davacidan iddiasini 
isbat edecek delil istenmistir. O da Musluman ve durust olan sahislardan istanbul'da Evliya 
Mahallesinde oturan Mustafa oglu Abdullah'i ve Veled Karabasi Mahallesi'nde oturan ibrahim oglu 
Hasan'i sahitlik etmek uzere §er'ii meclise getirmistir. §ahitlere durum soruldukdan sonra 'Gergekten 
Osman Bey'in koyun eti bedeli olarak davaciya 2020 akge borcu vardir. Bu belgenin duzenlenis 
tarihinden bir gun once bizim huzurumuzda ikrar ederek bizi de sahit gostermistir. §u anda da ayni 
seye sahidiz ve sahadet ederiz' diye hukuken gegerli olan sahadet beyaninda bulunmuslardir. §ahitler 
tezkiye edilip sahitlikleri kabul edilince geregine karar verilmis, davahya gerekli tenbihte bulunulmus, 
sonra da durum talep uzerine sicile kaydedilmistir. 

Zil-kade 1127/1715. 

Ahmed Qelebi oglu Mehmed 

Abdullah Celebi oglu Abdullah 

§a'ban oglu Mustafa Qelebi 

Katip Ahmed oglu Ebu Bekir". 

Davada isbat vasitasi sahitlik oldugu igin "tenbih" lafzinm kullanildigina dikkat gekmek istiyoruz. 

Ill 



cc. Ma'ruzlar ve Digerlerinden Farklan 

§er'iyye Sicillerinde huccet ve i'lamlardan farkli ve genellikle ifade ve sekil i'tibariyle i'lamlarla 
kanstinlagelen bir beige gesidi de ma'ruzlardir. Ma'ruz kelime anlami itibanyla arz edilen sey 
demektir. Terim olarak ise biri asil digeri tali olmak uzere iki manasi mevcuttur. Tali manasi sudur: 
i'lamlann birgogu icra makamna hitaben yazilarak onlara arz edildiginden i'lamlara da Ma'ruz adi 
verilebilmektedir. Mesela istanbul Muftulugu §er'T Siciller arsivindeki hususi Ma'ruz defterleri birer 
i'lamat defterleridir. Zaten kataloglarda da i'lamat defteri olarak kayda gegirilmistir. Ancak bu 
Ma'ruzlann iginde asil anlamiyla Ma'ruz olanlar da vardir. HicrT XI. asirdan sonra gogu i'lamlar 
"Ma'ruz-i Dai-i Devlet-i Aliyeleridir ki.," diye baslamaktadir. Bazi arastirmacilar, ozellikle ceza 
hukukuna ait olan ve basinda Ma'ruz diye yazih bulunan i'lamlan, naibler tarafindan kadilara arz 
edilen sorusturma zabitlan olarak vasiflandirmislardir. Bu yerinde bir tesbit degildir. Zira bunlar ceza 
hukukuna iliskin Mahkeme i'lamlandir ve naibler tarafindan icra makamlanna (padisaha, sadrazama) 
arzedilmis kararlardir. Zira onemli kararlann icra makamina" arz edilmesi usulu, Fatih'in 
Kanunnamesi'nde yer aldigi gibi, Osmanli Devleti'nin son zamanlanna kadar ayni an'ane 
surdurulmustur. Takvim-i Vekayi"nin her sayisinda irade-i seniyyeye arz edilip tasdik edilen kisas 
kararlanna rastlamak her zaman mumkundur. Aynca sakk-i §er'T kitaplanndaki i'lam ornekleriyle 
Ma'ruz diye kaydedilen i'lamlar tipatip benzerlik arz etmektedir. Ma'ruzun farkli bir beige olarak asil 
ma'nasi sudur: Kadi tarafindan kaleme alindigi halde kadinin karanni ihtiva etmeyen ve huccet gibi 
hukuki bir durumun tesbiti agisindan yazih delil olarak kabul edilemeyen ve sadece kadinin icra 
makamlanna idari bir durumu arz ettigi yazih kayitlara veya halkin icra makamina yahut kadiya 
hitaben yazdigi sikayet dilekgelerine denir. Kisaca astm uste yazdigi bir istegi veya bir durumun arzini 
havi yazih beige ve kayitlardir. Bu 

na Ma'ruz dendigi gibi ariza veya arz da denir ve genellikle gogulu olan Ma'ruzat kelimesi 
kullanihr.64 

Kadi tarafindan kaleme alinan ma'ruzlann bazen ma'ruz diye kaydedilen i'lamlardan farki, 
bunlann kadinin karanni ihtiva etmemesidir. Kadi bu tip ma'ruzlarda su konulan ilgili icra makamlanna 
arz eder: Vezirler, gevredeki kadilar veya muftulerin husn-i halini arzederek bunlann taltifini taleb 
edebilir (husn-i h8l ma'ruzlan); saki ve benzeri kimselerin su-i halini arz ederek gereginin yapilmasim 
talep eder (su-i hal ma'ruzlan); bosalan gorevleri icra makamina bildirir (cihat-i mahlule ma'ruzlan); 
ferag edilen veya kaldinlan gorevleri (cihetleri) arz eder (cihat-i mefruga ve merfua ma'ruzlan); 
merkezi idareden kendisine gonderilen emirlerin ulastigini bildirir; mulazemete dahil olan kadi ve 
alimlerin durumunu arz eder; tutuklulann sahverilmesi, vali ve kadilann vefati veya berat talebi gibi 
muhtelif mevzulann arzini ihtiva edebilir.65 

Mesela bir ma'ruz soyledir: 

"izzetli, devletli ve saadetli Sultamm sag olsun, Ben Haskoy sakinlerindenim. §u anda adi 
gegen koyde yol kesiciler peyda oldu. Benim evimi agip mal ve esyami galdilar. Sultanimdan rica 

112 



ediyorum ki bazi sahislardan supheleniyorum, Bostanci Aga'ya yazili emir verirseniz durumu arastinr. 
Ferman Sultanimindir. 

idris oglu Seyyid Omer." 

Gergekten bu yazili sikayet uzerine padisahin mutlak vekili olan Sadrazam, Bostancibasi 
Aga'ya su emri vermistir: 

"izzetlu Boslancibasi Aga Hazretleri ma'rifeliyle teftis ve tefehhus olunub mazanne ve sanklar 
ahz ile huzura ihzar oluna buyruldu. 

FiC. 1085 93." 

dd. Muraseleler 

Kadilar yukanda zikredilen yazili belgeler disinda da bazi resmi yazismalarda bulunabilirler. 
Mesela merkezden gelen bir ferman veya buyrultu uzerine, herhangi bir sanigin yakalanmasi igin 
mahallin voyvodasina veya kethudasina resmi bir yazi yazabilirler. Yahut tayin edildikleri kadilik 
gorevini yine resmi bir yazi ile her hangi bir naibe devredebilirler. iste Ser'iye Sicillerinde yer alan ve 
kadinin kendisine denk veya daha asagi rutbedeki sahis yahut makamlara hitaben kaleme aldigi 
yazili belgelere murasele veya gogulu olan muraselat adi verilmektedir. Muraseleler genellikle ya 
sanigin Mahkemeye celbi istegini havi muraseleleri veya degisik konulara dair muraseleler 
olabilirler.66 

2. Baska Makamlardan Sadir Olan ve Sicile Kaydedilen 

Belgeler 

§er'iyye Sicillerindeki kayitlar sadece kadilar tarafindan kaleme alinan ve yukarda zikredilen 
belgeler degildir. Zira merkezde ve hem de ozellikle tasrada her hangi bir beylerbeyine, yahut eyalete 
veyahut sancak ve kazaya merkezi idare tarafindan gonderilen ve hukum denilen yazili emirlerin 
gogunlugu hep kadilara hitaben yazihrdi. Kadilar §er'T islere memur olduklan gibi bulunduklan yerde 
yurutme gucunu de uzerlerine almislardi. Kadi da kendisine padisah tarafindan gonderilen fermanlan, 
beratlan ve benzeri emirleri, sadrazam, beylerbeyi ve kazaskerlerden gelen buyrultular ve ilgili devlet 
teskilatlanndan kendisine gonderilen diger yazili belgeleri §er'iye Sicillerine kaydederlerdi. §imdi 
kadilann Sicillere kaydettigi bu belgelere de kisaca goz atahm. 

A. Padisahtan Gelen Emir ve Fermanlar 

Padisahtan gelen emir ve fermanlan iki ana grupta toplayabiliriz; 

Birincisi: Padisahin kendisine islam hukuku tarafindan taninan igi bos yasama yetkisine 

dayanarak veya icra kuvvetinin basi olarak kaleme aldigi ve §er'iiyye Sicillerinde "evamir ve feramin" 

diye zikredilen hukumlerdir. Padisah ya ihtilafh olan bir Ser'T meselede mevcut goruslerden birini tercih 

113 



ettigini kadiya bildirir; ya §er'T hukumlerin icrasini te'yid igin yazih emir gonderir veya duzenleme 
yetkisi bulunan sahalarda bazi duzenleyici kaideleri Divan-i Humayun'un telhisi uzerine tanzim eder 
ve durumu kadilara bildirir. §er'iye Sicillerinde bulunan ve istanbul kadihgmda yapildigi gibi bazen 
kendileri igin hususi defterler tutulan bu kayitlar, Osmanli hukukunun da basta gelen 
kaynaklanndandir. Mustakil bir defter tutulmadigi zaman, bazen §er'iiyye Sicillerinin basina, bazen 
ortasina, bazen de diger kayitlardan aynlmasi igin ters olarak Sicillere kaydedilir. Bunlara misal olarak 
arpatevziTve ihtikarla ilgili birfermani zikredilebilir (iS-l-25/1 7-1 8). 

ikincisi; Yine padisahtan sadir olan, ancak birinci gruptaki gibi umumu degil hususi sahislan 
ilgilendiren ve vazife tevcihi, timar tefvizi, ticaret berati ve benzeri konulara iliskin olarak kaleme 
alinan ferman, berat ve nisanlardir. Bilindigi gibi Osmanli Devleti'nde kadilik, imamhk, hatiplik, miri 
arazi mutasarnfhgi veya benzeri gorevler, kazaskerlik ve sadrazamlik gibi makamlann inhasi ve 
padisahin ferman ve beratlan ile sahislara tevdi' edilmektedir. iste bu ferman ve beratlann bir sureti 
ilgili yerdeki §er'iiyye Sicillerine mutlaka kaydedilmektedir. Aynca bazi sahislara verilen muafiyet ve 
ticaret beratlan da bu grubun iginde ytiklu biryertutmaktadir. 

B. Sadrazam, Beylerbeyi ve Kazaskerden 

Gelen Buyrultular 

Osmanli Devletinde Padisah'tan sonra §er'T ve kanunT hukumleri icra ve takip ile gorevli olan 
makam, padisahin bir nevi mutlak vekili bulunan sadrazamlardir. Sadrazamlar padisahin emrine 
dayanarak, bazi hususlan kadilara hatirlatabilirler. iste §er'iiyye Sicillerinde bulunan kayitlardan biri 
de sadrazamlann yazih emirleri demek olan buyrultulardir. Aslinda buyrultu, sadrazam, kaptan-i 
derya, vezir, beylerbeyi ve kazasker gibi devlet erkaninin yazih emirlerine denir. 

Bazan beylerbeyi veya sancak beyinin de buyrultu gonderdigi, Ser'iye Sicillerindeki kayitlardan 
anlasilmaktadir. 

Ser'iyye Sicillerinde yer alan onemli bir buyrultu kaydi da, kazaskerlere ait kadi tayin 
buyrultulandir. Bazi ust rutbeli kadilar disindaki butun kadilann tayini kazasker tarafindan 
yapilmaktadir. 

C. Tezkereler; Temessukler ve Diger 
Kayitlar 

aa. Tezkereler 

§er'iyye Sicillerinde yer alan ve kadilann disindaki makamlar tarafindan kaleme alman bir diger 
beige gesidi de tezkireler ve temessuklerdir. Osmanli diplomatikasinda, daha ziyade ustten alta veya 
ayni seviyedeki makamlararasi yazilan ve resmi bir konuyu ihtiva eden belgelere tezkire denmektedir. 



114 



Ashnda ayni sehir ve kasabada bulunan resmi dairelerin birinden digerine yazdiklan yazilara tezkire, 
sehirler arasindaki yazismalara ise tahrirat denmesi son zamanlarda adet haline gelmistir. 

Ser'iye Sicillerinde yer alan birinci manadaki tezkereler, basta sadrazam olmak uzere yuksek 
devlet memurlannin ozel kalem muduru demek olan tezkereciler tarafindan kaleme ahnirdi. Mesela 
Anadolu Defterdarhgi'na bagh maliye kalemlerinden olup Anadolu Eyaleti'ndeki malt hukumleri 
kaleme alan makama Tezkire-i Ahkam-i Anadolu, Rumeli'ye ait malt isleri kaleme alan makama da 
Tezkire-i Ahkam-i Rumeli denilirdi. Haremeyn Muhasebeciligi veya Evkaf Muhasebeciligi de evkafa ait 
mali konularda tezkire verirdi. Bu makamlar, kendilerine berat ile bir cihet tahsis edilen sahislann 
eline, soz konusu berata dayanarak tezkire verirlerdi. Bu tezkirelerin bir sureti de, Ser'iiyye Sicillerine, 
mustenedi olan berat ile beraber mutlaka kaydedilirdi. Zira bu emirleri icra edecek olan makam ilgili 
mahallin kadilanydi. icra igin de sicile kayit sartti. 

bb. Temessukler 

Sozlukte bir ise siki tutunmak demek olan temessuk kelimesinin terim olarak birgok manalan 
mevcuttur. Borg igin alinan senede temessuk dendigi gibi, muahede ve sulhname gibi seylerde devlet 
veya muahedeyi yapan gergek yahut hukmi sahislar tarafindan verilen muhurlu kagitlara da denir. 
Ser'iye Sicillerinde temessukun manasi ise sudur: Miri arazide ve gayr-i sahih vakiflarda tasarruf 
hakki sahiplerine yetkili makam veya sahislar tarafindan verilen beige demektir. Yani temessuk, 
tasarruf vesikasi demek olur ki, sonralan tapu tabiri bunun yerine gegmistir. 

Yetkili makam ve sahislar, sahib-i arz denilen timar ve zeamet sahipleri, vakif mutevellileri, 
multezimler, muhassillar veya muhasebe kalemlerinden biri olabilir. Mesela bazi vakiflara ait 
temessuk belgeleri belli birzaman dilimi iginde darbhane-i amire nezareti tarafindan verilmistir. 

cc. Diger Kayitlar 

Ser'iye Sicillerinde bu zikredilenlerin disinda da kayitlar mevcuttur. Ancak zikredilenler Ser'iiyye 
Sicillerindeki kayitlann %90'ini teskil ettiginden ve geriye kalanlar fazla onem arz etmediginden, biz 
bu kadarla yetiniyoruz. 



1 Hezarfen, Telhis'ul-Beyan, Vrk. 135/A vd.; Ergin, Mecelle-i Umur, I/265 vd.; Zeydan, 
Nizam'ul-Kaza, 117-120; Uzungarsih, ilmiye Teskilati, 108 vd. 

2 Hezarfen, Telhis'ul-Beyan, Vrk. 133/B vd.; TevkiT Kanunnamesi, MTM, 1/541 . 

3 AN Haydar, Durer, IV/715-716; ilmiye Salnamesi, 140-152; Uzungarsih, ilmiye, 208 vd.; 
Krs. Mumcu/Ugok, 222-226. 

4 Hezarfen, Telhis'ul-Beyan, Vrk. 139/B vd. 

115 



5 TevkiT Kanunnamesi, MTM, 1/540; Uzungarsili, llmiye, 155 vd.; Merkez Teskilati 228-241. 

6 TevkiT Kanunnamesi, MTM, I/508-509, 540. 

7 Tevkii Kanunnamesi, MTM, 1/501-503, 540. 

8 Fatih Kanunnamesi, 16. 

9 127/ tarihli Tevcihat-i Menasib- Kaza Nizamnamesi, Dus. I. Zir. 1/313-320, 1331 Tarihli 
Hukkam-i Ser' ve Me'murin Ser'iye Kanuni Muvakkati, Dus. II. Ter. V/352 vd. md. 6. 7; 1332 Tarihli 

Kanuin Muvakkat, Dus. II. Ter. VI/184; Ali Haydar, Durer, IV/705; ilmiye Salnamesi, 154, 318; 
Uzungarsili, ilmiye, 160 vd. 

1 Mecelle, md. 1 784-I785; Ali Haydar, Durer, IV/657 vd. 

11 Akgunduz, Hey'et Ser'iye Sicilleri, c, I, istanbul 1988. 

12 TevkiT Kanunnamesi, MTM, 1/541; KanunT Kanunnamesi, MTM, 1/326-327; Uzungarsili 
ilmiye, 83 vd. 

13 Abdurrahman Seref, Tarih Musahabeleri, istanbul 1934, sh. 48; Okandan, 1/60-61. 

14 Ergin, Mecelle-i Umur, 1/273-274. 

15 Dus. I. Ter. I/4-7. 

16 1284 Tarihli Dvani-i Ahkam-i Adliye Nizamnamesi, Dus. I. Ter I/325 vd:, md. 2; 1284 
Tarihli SQray-i Devlet Nizamnamesi, Dus. I. 

17 Dustur, I. Ter. l/328vd. 

18 Dustur, I. Ter. I/342 vd., 349 vd. 

19 Dustur, I. Ter. I/352 vd., md. 4 vd.; Ergin, Mecelle-i Umur, I/273. 

20 1290 Tarihli Meclis-i tetkikat-i Ser'iye'nin Vezaifini Havi Talimat, Dus. I. Ter. IV/73-75 ve 
ozellikle md. I, 7. 

21 1292 Tarihli Fetvahane Nizamnamesi, Dustur, I. Ter. IV/76-77; 1279/1880 tarihli i'lamat-i 
§er'iye'nin Temyiz ve istisnafi hakkinda irade-i Seniyye, Dustur, I. Ter. Zeyl, 1/2; Karakog Tahliyeli 
Kavanin, 1/10-12; 1300/1882 Tarihli Mahakim-i §er'iye'den Verilen ilamati il Temyiz ve istisnaf 
Hakkinda Talimat, Dus. I. Ter. 7. yl. Ml/58; Karakog Tahliyeli Kavanin, 1/12-14. 

22 Karakog, Tahliyeli Kavanin, I/4-5; Dustur, II. Ter. V/352 vd.; ilmiye Salnamesi, 674 vd.; 

Uzungarsili ilmiye, 267 vd. 

116 



23 ilmiye Salnamesi, 652 vd. 

24 Takvim-i Vakayi, No: 2840; Karakog, Tahliyeli Kavanin, 1/6-7, 29 vd.; Ergin, Mecelle-i 
UrnQr, 1/274-275. 

25 Takvim-i Vakayi No: 3046 3847; Karakog, Tahliyeli Kavanin, I/6-7, 29 vd.; ResmT Ceride; 
No: 69, Kanun No: 469. 

26 Akgunduz Ahmed/Turk Dunyasi Arastirma Heyeti, Ser'iye Sicilleri, istanbul 1989, 1/13 vd.; 
Krs. Barkan, Kanunlar, l-XXXIII. 

27 Akgunduz/Hey'et, Ser'iye Sicilleri, 1/221-253. 

28 Akgunduz/Hey'et, Ser'iye Sicilleri, S/259-303. 

29 Akgunduz /Hey'et, Ser'iye Sicilleri, 1/31 1 -352. 

30 Akgunduz /Hey'et, Ser'iye Sicilleri, Hey'et, 11/1 vd. 

31 Debbagzade, Nu'man Efendi, Camiu's-Sak, Dersaadet 1214, 288-291, 298-310, 312, 335; 
Akgunduz/Hey'et, Ser'iye Sicilleri, 1/14-15, 11/100 vd., 

32 CurcanT, Seyyid Serif, Et Ta'rifat, Misir 1 938, sh 282; El-Fetaval-Hindiye, c 6, sh. 160 vd; 
Damad, Mecma'ul. Enhur, 2/559. 

33 El-Fetaval-Hindiye, 6/1 60 vd; Damad 2/559. 

34 El-Muncid, 17 Baski sh. 1 39; Mutercim Asim, Kamus-u Okyanus, c. 2 sh 262; AN Haydar, 
Dureru'l-Hukkam, 4/718. 

35 El-Muncid, 322; Bayindir, 1; 15 Zilhicce 1290 Tarihli Sicillaat-i Ser'iyeVe Zabt-i DeavT 
Cerideleri Hakkinda Ta'limat, md 1 vd; Dus. 1. Ter. c. 4, sh. 83-85; Mecelle, md 1814; Uzungarsih, 
ilmiye Teskilati, 116. 

36 Mecelle, md 1814; AN Haydar, Durer, 4/717, 720; Yaman, Ulku, 154; Uzungarsih. Ulku, 
366; ilmiye Teskilati, 116. 

37 Mutercim Asim, Tibyan-i Nafi' DerTercume-i Burhan-i Kati', c. I (Tekmile), sh136; Kamus- 
i Okyanus, 3/1094; AN Haydar, Durer, 4/719; Uzungarsih, ilmiye Teskilati, 116-117. 

38 Fetavay-i Hindiye, 6/160 vd.; Bayindir, 1-2. 

39 Suleymaniye Kutuphanesi, Laleli, Nu 93; Kendisinden gokga istifade ettigimiz ikinci eser 
1214'de istanbul'da basilmistir; uguncu eser 37 istanbul 1288'de basilmistir. 



117 



40 istanbul Muftulugu §er'T Siciller Arsivi; Bayindir, 2, 273-281; AN Haydar, 4/71 vd,; iS 1- 
334/1 1-12; Uluborlu §er'iye Sicili Nu A 27 (Konya Muzesi). 

41 Konya Muzesi, Isparta E 27, sh 100-101; Krs Debbagzade, 402 vd, 380 vd. 

42 AN Haydar, Durer, 4/717 vd; Bayindir, 2. 

43 AN Haydar, Durer, 4/718; JS1-65, 76, 97. 106, 135, 334, U6-802 (Emir ve ferman 
defterleri); Kasimpasa U6-465 (Maruzlar); Bayindir, 273 vd 

44 Dustur, 1. Ter, c. 1, sh 301-314, ozellikle bkz. md. 29-53; Dustur, 1. Ter, c. 4. sh. 83-85; 
1290 Tarihli Sicillat-i §er'iye Ta'limati, md. 5-18, Dus. 1 T. 4/83-85. 

45 Akgunduz, Ahmet, Mukayeseli islam ve Osmanli Hukuku Kulliyati, Diyarbakir 1986, sh 
774-782; Dus. 1. Ter 4/79-84; BOA, Dosya Usulu. HususT Mecelle Dosyasi, Nu. 517. Ali Haydar 
Durer, 4/719, 81 vd. 

46 Mesela bkz. Uzungarsili, ilmiye Teskilati, 108. 

47 Mecelle, md. 1676; Ali Haydar, Durer, 4/367, 718; Bilmen, Hukuk-i islamiye Kamusu, 
8/118; Krs: Uzungarsili, ilmiye Teskilati, 108; Bayindir, 12; 1276 Tarihli Mehakim-i §er'iye 
Nizamnamesi, md. 15 vd., 27 vd.; 1296 tarihli Senedat-i §er'iye Ta'limati, md. 16 vd. 

48 Ali Haydar, 4/718-719. 

49 Ali Haydar, Durer. 4/718-719; Bayindir, 12 vd. 

50 Debbagzade, 3-188, 160 vd.; B23-127/137, 141-142; B23-127/118;; Uzungarsili, 116-117 
55 Dus I. Ter., 1/301 vd. 

51 Dus, I. Ter. 4/83-85; Dus 1 . Ter. 4/78-82. 

52 B23-12711 14. 

53 Debbagzade, 3-188; 61. Ali Haydar, Durer, 4/718, Bayindir, 12 vd. 

54 Akgunduz, Ahmed, islam Hukukunda ve Osmanli Tatbikatinda Vakif Muessesesi, 
Diyarbakir 1986; 1276 Tarihli Mahakim-i §er'iye Niz. md. 15-20; Debbagzade, 189-220; Konya 
Muzesi, Burdur §er'iye Sicilleri, F25, sh. 214. 

55 Konya Muzesi, Burdur F25/214; vakfiye ornekleri igin bkz Debbagzade, 189 vd. 

56 1276 Tarihli Mahakim-i §er'iye Nizamnamesi, md 27 "hukum veya ilzami havi olan i'lamat- 
i §er'iye"; Ali Haydar, Durer, 4/718; Mecelle, md 1827; Bayindir, 3; Uzungarsili, ilmiye Teskilati, 108; 



118 



Debbagzade, 223 vd.; Mecelle, md 1827; AN Haydar, Durer, 764-768; 1296 Tarihli Ta'limatname, md. 
12; 1296 Tarihli Ta'limatname, md. 13-25. 

57 1296 Tarihli Ta'limat, md. 15: AN Haydar, Durer, 4/718; Debbagzade, 380 vd.; Bayindir, 3- 
4, 231; istanbul Muftulugu §er'iye Sicilleri Arsivi, Tatbik Muhurleri Defteri, Nu 7, vrk. 4b. 

58 AN Haydar, Durer, 4/769; Bayindir, 4-7; Bab Mahkemesi, 2-96137, 65, 125. 

59 AN Haydar, Durer, 4/868-869: Bayindir, 7 vd. 

60 Bayindir, 9, 181 vd.; is 1-334/11-12; AN Haydar, Durer, 4/869. 

61 AN Haydar, Durer, 4/769-770; Debbagzade, 252, 253, 255; AN Haydar, 4/770; Mecelle, md 
1786; AN Haydar: 4/659-662. 

62 Kanunname-i Al-i Osman, Tarih-i Osmani Encumeni Mecmuasi ilaveleri, istanbul 1330, sh 
70-72; Debbagzade, 223-340; B23-1271104; Erguney, Hilmi, Turk Hukukunda Lugat ve Istilahlar, 
istanbul, 1973,218; Bayindir, 18 vd. 

63 Bayindir, 1 1 ; B23-127 nolu Sicil defterlerindeki i'lamlar, iS-BAB, 2-88/50a. 

64 Fatih Kanunnamesi, Tarih-i Osmani Encumeni Mecmuasi ilaveleri, sh 70-72; Bayindir, 18 
vd.; ISI-25/1 vd.; Kasimpasa, 3-93/1 vd.; Debbagzade, 223-339, 341-370. 

65 Debbagzade, 341-370. 

66 Haskoy MahkemesM 9-9/39; Bayindir, 19, 254 



119 



Orneklerle Osmanh'da Ceza Yargilamasi / Dog. Dr. Abdulaziz Bayindir 
[s.69-82] 



istanbul Oniversitesi Mahiyat Fakultesi /Turkiye 

Osmanh Devleti'nde islam hukukunun hemen her mezhebine bagh vatandaslar olmakla beraber 
HanefT mezhebine bagh olanlar daha goktu. Bu yuzden yargi faaliyeti, bu mezhebe gore yurutulurdu.1 
Dolayisiyla Osmanh yargi hukukunun kaynaklan, Hanefi mezhebine ait fikih kitaplarmin kaza, dava, 
sehadet, ikrar, beyyinat, yemin, sulh ve vekalet bolumlerinde gegen hukumlerle, bazi bolumlerin (bab 
veya kitab) sonunda yer alan ozel hukumlerdir. Bunlann onemli bir kismi Mecelle'de2 yer almistir. 

Hanefi mezhebi disinda bir mezhebe bagh vatandaslar arasinda meydana gelen ve kendi 
mezheplerine gore hukme baglanmasi uygun gorulen davalarda, taraflar o mezhebin alimlerinden 
birini hakem tayin ederlerdi. O, kendi mezhebine gore hukmunij verir ve daha sonra hakim bu hukmu 
tasdik ederek yururluge koyardi.3 

Mahkemeler verdikleri belgelerin bir suretini, seriye sicili denen defterlere kaydederlerdi. Bu 
defterlerin Turkiye'de olanlan istanbul Muftulugu §er'iye Sicilleri Arsivi ile Ankara Etnografya 
Muzesi'ndedir. Bu yazi, bu siciller iginde yer alan maruzlar isiginda hazirlanmistir. 

Maruzlar, mahkemelere yapilan sikayetleri, kesif ve tahkikat raporlanni, naiblerin,4 daha gok 
ceza konulannda yuruttukleri sorusturmalan ve hakimin onayina sunduklan kararlan ile hakimlerin ust 
makamlara arzettikleri konulan igerir. Bu belgeler, bazi sicillerin ortasinda veya sonunda bulunurlar. 
Bu konuda tutulmus ayn defterler de vardir. 

I. Yarginin isleyisi 

Osmanh §er'iyye mahkemelerinde hukuk ve ceza ayrimi yoktu. Mahkemeler hem her turlu 
yargilama ile hem de noterlik isleriyle ugrasirlardi. Osmanhlarda ceza yargilamasimn isleyisini kisaca 
gormeye gahsahm. 

A. Yetki 

Hakimlerin yargilama yetkileri, cografi bakimdan sinirlandinhrdi. Bu, idari kurulus sinirlanna 
gore olurdu. Mesela Bursa kadisi ancak Bursa'nin merkezinde hukmedebilir, Bursa'ya bagh kaza ve 
livalarda hukmedemezdi.5 

Yer itibariyle yetkili mahkeme, davahnm ikamet ettigi yer mahkemesiydi. Ancak devamh ikamet 
sarti yoktu. Bir bolgede gegici olarak bulunan kisi aleyhine, o yer mahkemesinde dava agilabilirdi.6 

B. Vazife 

120 



Kaide olarak bir hakim, kazasi dahilinde meydana gelen her turlu davaya bakardi ama 
bakabilecegi davalann sinirlandinlmasi da mumkundij.7 Yargilamada kendilerine yardim etmek uzere 
hakimler, naib tayin ederlerdi. Sicillerden anlasildigina gore bunlar, genellikle ilk sorusturma 
islemlerini yurutmekle gorevlendiriliyorlardi. 

C. Taraflann Belirlenmesi 

Dava, bir kimsenin hakim huzurunda diger kimseden hak talep etmesidir. Hak talebinde bulunan 
kisiye davaci, karsi tarafa da davali denir.8 Mahkemenin davaya bakabilmesi igin, davacinin dava 
agmis olmasi sartti. Ancak davayi dilekgeyle agma sarti yoktu. Davacinin hakime bizzat muracaatiyle 
dava agilmis olurdu. 

§ahsi davayi gerektiren konularda magdur veya vekili, mahkemeye basvurup dava agardi. 
Kamu aleyhine islenen suglardan haberi olan her vatandas mahkemeye basvurup sahitlik yapmaya ve 
davayi takip etmeye yetkili idi. 

Tanizmat'tan sonra Usul-i Muhakemat-i Cezaiyye Kanunu ile savcilik (mud 

deT-i umumTlik) makami ihdas edilerek bu gibi konularda dava agma yetkisi savcilara verilmisti.9 

D. Yargilama Usulu 

Yargilama, davaci, davali, bunlann vekilleri (avukatlan) ve hakim arasinda, agik ve sozlu olarak 
yapihrdi. Bunlardan herbirinin gorevi ayriydi. Hig biri, digerinin yapmasi gereken faaliyeti yapamazdi. 

Hakimin ise el koymasi igin bakihrdi; eger sug ozel hukukun (hukuk-i ibad) ihlali sahasina 
giriyorsa, sahsi dava agilmasi gerekirdi. Sovme, hakaret, oldurme ve yaralama suglan ozel hukuka 
girerdi. Kamu hukukunun (Allah haklan) ihlali sayilan hirsizhk ve kazif (zina iftirasi) suglanna 
bakilmasi da sahsi dava agilmasina bagliydi. 

Topluma karsi islenmis suglarda dava kendiliginden var kabul edilir ve hakimin i§e el koymasi 
igin bir davanin agilmis olmasi sarti aranmazdi.10 Her vatandas bu konularda mahkemeyi haberdar 
edip davaya bakilmasim saglamakla gorevliydi.11 Yani boyle bir sugun islendigini goren hakim, tek 
basina olaya el koyabilecegi gibi her vatandas da mahkemeye basvurarak hakimi durumdan haberdar 
edebilirdi. Mahkemeye getirdigi sahitleri dinletebilir, olayi gormusse sahit olarak ifadesini verirdi. 
Haklannda ihbarda bulunulan kisi veya kisiler de mahkemeye getirilerek yargilama yapihr, sug 
ispatlanabilirse, gereken ceza verilirdi. 

1. ilk Sorusturma 

Asagidaki belgede gorulecegi gibi ilk sorusturma agik olarak yapihrdi. ilk sorusturmayi yapmak 
uzere gorevlendirilen naibin yaninda daima guvenilir kisiler (umena) bulundurulur ve naible beraber 
bu kisiler de mahkemeye gelerek neticeyi hakime bildirirlerdi. 

121 



2. Son Sorusturma 

Hakimin naib olarak gorevlendirdigi kisi, son karan vermeye yetkili degilse hakim davayi 
inceleyip sahitleri tekrar dinlemedikge yargilamayi sonuglandiramazdi. Ama naib, son karan vermeye, 
yani yargilamaya yetkili ise hakim, onun dinledigi sahitlerin ifadelerine dayanarak hukum verebilirdi.1 2 

E. Tutuklama 

Had ve kisas cezasini gerektiren suglarda, sahitler dinlendikten sonra, guvenilirliklerinin tespiti 
igin mahkemece yurutulmesi gereken tezkiye islemleri tamamlanincaya kadar, emniyet tedbiri olarak, 
davah tutuklanirdi.1 3 Bunun disinda, sadece sabikah kisiler ve kagmasindan endise edilenler, tedbir 
olarak tutuklanabilirlerdi. Tutuklulann, guvenilir kiselerin kefaletiyle serbest birakilmasi ise her zaman 
mumkundCi.14 

Ortada ciddi bir sebep yokken bir kisinin hurriyetini baglamak dogru olmazdi. Zaten Osmanh 
yargi sisteminin hapishanelerle tanismasi, Ceza Kanunname-i Humayunun (1274/1858) gikmasindan 
sonra olmustur. Bu kanun, buyuk olgude 1810 tarihli Fransiz Ceza Kanununa dayaniyordu.15 

F. Yargilama 

Yargilamanin agik olmasi zorunluydu.16 Ceza yargismm butun safhalan agik olur, yargilama 
sirasinda hazir bulunan kisilerin isimleri kaydedilirdi. Bu, yarginin tohmet altina sokulmasini onlerdi. 
Aynca Mecelle yururluge girmeden once, mahkemelerin verdigi Nam ve huccetlerin muhtevasi 
sahitlerle ispat edilmez veya onlann bir sureti ser'iye sicilinde bulunmazsa ispat vasitasi 
sayilmazdi.17 Bu sebeple hakimler, sahitlik yapabilecek dogru ve guvenilir kisileri, yargilama 
sirasinda dinleyici olarak bulundururlardi.18 Bunlann adi, ilam ve huccetlerin sonuna, suhudu'l-hal 
bashgiyla yazihrdi. 

Yargilama usulu basit ve karann gecikmesine sebep olacak seylerden oldukga uzakti. Davaci, 
ya bizzat gelip davasini ikame eder veya bir sahsi beraberinde getirerek onu kendisine vekil tayin 
edip mahkemeye vekaletini tescil ettirirdi. Eger mahkemeye yalniz vekil gelmisse iki sahitle vekaletini 
ispat etmesi gerekirdi.19 Bir avukatlik muessesesi olmadigindan herkes diledigi sahsi, yargilamayi 
yurutmek uzere kendine vekil tayin edebilirdi.20 

Durusma sirasinda hakim, once davaciya davasini anlattinr21 ve ifadesini kagit uzerine 
kaydederdi. Davayi duzeltme hususunda ona yardimci olmazdi. Ancak, dava agma usulunu bilmeyen 
kimseye gerekli usulu ogretmesi igin ehil birzati gorevlendirebilirdi.22 

Eger dava, daha once yaziyla tespit edilmisse, davacinm yuzune karsi okunarak muhtevasi 
kendisine tasdik ettirilirdi. Sonra hakim davahya yonelir: 



122 



"Davaci senden su sekilde dava ediyor, ne dersin?" diye sorardi.23 Davali iddiayi kabul ve itiraf 
ederse hakim, ikrara dayanarak karanni verirdi.24 Davali cevabmda davacimn iddiasini reddettigi 
takdirde, hakim davacidan davasini ispat etmesini isterdi. 

G. ispat Vasitalan 

ispat vasitalan sahitlik, yemin ve yeminden kaginma (nukul) idi. Mecelle'nin kabulune kadar 
yazili belgelerin dogrulugu, sahitlerle ispat edilmedikge ispat vasitasi olarak kabul edilmiyordu. 
Boylece, sahte beige duzenlenerek mahkemenin aldatilmasinin onune gegilmek isteniyordu. ikrar, bir 
ispat vasitasi degildi. Qunku ispat, kabul edilmeyen bir iddianin dogrulugunu ortaya gikarmak igin 
yapilir. ikrar ise, iddiayi kabul etmektir. iddia kabul edildikten sonra artik ispatina gerek kalmaz. 

Had cezalan, ya ikrar veya sahitlerle sabit olurdu. ikrar, davalinin sugu kabul etmesidir. Zinaya 
dair ikrar, davalinin hakim huzurunda, dort ayri kere zina yaptigini itiraf etmesiyle olurdu. Diger 
cezalann tatbik edilebilmesi igin, davalinin hakim huzurunda bir kere ikrarda bulunmasi yeterliydi.25 

Davali kendisine isnad edilen sugu kabul etmedigi takdirde, sahitlerle ispat olunmasi gerekirdi. 
Zina davasini ispat igin dort erkek sahit, diger hadler ile kisas davalanni ispat igin iki erkek sahit sart 
kosulurdu.26 

Davalinin sugsuzlugunu ispat etmesi diye bir kavram yargilamada yer almazdi. Qunku bir seyin 
yoklugu ispat edilemez. Davalinin iddiayi reddetmesi, savunmasi igin yeterliydi. 

Maddi tazminati gerektiren davalarla tazTr davalan, ya ikrar ile veya yeminden nukul ile yahut 
sahitlerle sabit olurdu. Burada iki erkegin sahitligi yeterli oldugu gibi bir erkekle iki kadinin sahitligi de 
yeterli gorulurdij.27 

Sirf Allah hakki olan zina, igki igme ve hirsizhk cezalanyla, Allah hakkinin fazla oldugu zina 
iftirasi cezasi ve Ii'an'i28 gerektiren davalarda davali tarafa yemin verilmezdi. Bu konuda fikihgilann 
ittifaki vardir.29 Cunku davalinin yeminden kaginmasi (nukul), o konuda susmasi demektir. Sukut ise 
kesin bir ikrar ve itiraf sayilmayacagindan, burada bir suphe dogmus olur. Oyleyse, suphe ile dusen 
bu gesit suglann ispatmda, supheli bir sey ispat vasitasi olamaz. 

Haddi gerektiren suglar, davalinin ikrar ve itirafiyla karara baglanmis olsa, davali gerek infazdan 
once ve gerekse infaz sirasinda ikranndan cayabilirdi. Bu durumda infaz yapilamazdi. Dava karara 
baglanmadan davali ikranndan caysa, ikrara dayanilarak karar verilemezdi.30 

Haddi gerektiren suglardan sadece hirsizhk davasinda, galinan mal konusunda davahya yemin 
teklif edilirdi. Eger yemin etmekten kaginirsa gahndigi iddia edilen mail tazmin etmesi gerekirdi. Fakat, 
bu sekilde el kesme cezasi verilmezdi. Ancak hirsizhk yapmak suretiyle o mall aldigini itiraf ederse, o 
takdirde el kesme cezasi da verilebilirdi.31 



123 



Ceza yargilamasinda vicdani delil diye bir sey kabul edilmemistir. Qunku, insan seref ve 
haysiyeti her seyden ustun sayahyordu. Sug isledigi kesin olarak ispat edilmedikge kisi 
cezalandinlmamaliydi. 

H. Karsi Dava 

Davah, davacimn iddiasini kabul veya reddedecek yerde, davayi hukumsuz kilacak bir karsi 
dava agabilirdi. Agilan karsi dava da diger davalar gibi sonuglandinhrdi. 

L Taraflan Sulha Davet 

Akraba arasinda meydana gelen veya taraflann anlasmaya arzulu olduklan sezilen davalarda, 
hakim hukmetmekte acele etmezdi. Bir veya iki kere taraflara, sulh olmalanni ve birbirleriyle 
anlasmalarim tavsiye ederdi. Qunku, verecegi hukum yerli yerinde de olsa davaci ile davali arasinda 
dusmanligin dogmasina sebep olabilirdi. Bu mahzurun ortadan kalkmasi igin taraflann anlasmalarim 
saglamak daha iyi olurdu.32 

Taraflar sulh olmayi kabul ederlerse hakim, sulh hukumlerine uygun olarak iki tarafi uzlastinr ve 
sulh olduklanna dair ellerine birer beige verirdi. Davanin gereksiz yere suruncemede kalmasina 
sebep olacagindan hakim, ikiden fazla sulh teklifinde bulunamazdi. Taraflar sulha yanasmazlarsa 
yargilamayi sonuglandinrdi.33 

J. Hukum 

Hukum son karar anlamina gelir. Hakim yargilamayi islam hukukuna gore sonuglandinrdi. 
Verdigi hukum hem kendini hem de taraflan baglardi. ilamin yazihp verilmesi, karann tamamlayici bir 
unsuru degildi.34 

Hukmun sebebi ve sartlan olustuktan sonra hakim, hukum vermeyi geriye birakamazdi.35 
Durusmanin sonucuna gore derhal hukmetmek hakimin goreviydi. Hukmu sebepsiz yere geciktirirse 
gorevden ahnmayi hakederdi. Qunku, adaleti zamaninda yerine getirmemek zulum sayihrdi.36 

Hakim ug yerde hukmunu geciktirebilirdi: 

1- §ahitlerle ilgili guvenilirlik sorusturmasi (tezkiye islemleri) yaptiktan sonra, mesru bir sebepten 
dolayi sahitlerin yalan soylediklerinden suphelenirse, tahkikati yeniden yapmak ve sahitlerin 
durumlarim iyice arastirmak igin, guvendigi bir kisiyi gorevlendirir ve sonug ahncaya kadar hukmunu 
geciktirirdi. 

2- Hakim, taraflann sulh olmalanndan umitli ise bir veya iki kere sulh teklifinde bulunur ve bu 
esnada hukmunu geciktirmis olurdu. 



124 



3- Hakim, dava ile ilgili hukuki hukmu iyice bilemeyip kendi sehrindeki fakihlerden sordugu halde 
aldigi cevaplara guvenemez de baska sehirde bulunan fakihlere soracak olursa, cevabi ahncaya 
kadar hukmu geciktirirdi.37 

Hakim, yumusak bir dille hukmu tefhim eder. Aleyhine hukmettigi tarafin kalbinin kinlmasini ve 
kendi hakkmda kotu du§unce beslemesini onlemek igin ona, "Senin yaptigin savunmayi inceledim. 
Fakat ser'i hukum boyle oldugundan senin aleyhine hukmolundu. Baska sekilde hukmetmem mumkun 
degildi." demeli ve gerekgeyi anlatmaliydi. Boylece onun da gonlunu almis olurdu.38 

K. ilamin Duzenlenip Taraflara Verilmesi 

Hakim, hukmunu verdikten sonra, gerekgesiyle beraber hukum ve tenbihi ihtiva eden bir Nam 
duzenleyip davaciya ve gerekiyorsa davaliya birer nusha verirdi. ilamin bir suretini de kendi korumasi 
altinda bulunan sicile kaydederdi. 

Halk, gogu defa hakimler hakkmda ileri geri laflar eder. Dolayisiyle, aleyhine hukum verdigi 
tarafin, kendine haksizhk yapilmadigi kanaatine vanp hakimi halka sikayet etmesine engel olmak igin, 
verdigi hukmun gerekgesini ilama yazmasi gerekirdi. Boylece haksiz gikan taraf, aleyhine nasil hukum 
verildigini gorup ser'i hukumlere ve yargilama usullerine uygun olup olmadigim anlamak igin ilami, 
ulemaya gosterebilirdi. Bu yolla yargi denetlenmis olurdu. Asagida gorelecegi gibi ulemamn yargiyi 
denetleyebilmesini saglamak igin onlara belli bir dokunulmazlik taninmisti. Bazan devletin 
mudahalesine de ihtiyag duyulabilirdi. Yargilamada bir yanhshk sabit olursa yeniden dava 
agilabilirdi.39 

L. Cezanin infazi: 

inceledigimiz ser'iye sicillerinde cezalann infazi ile ilgili bir kayda rastlanmamistir. 

II. Ceza Yargilamasi §artlan 

Ceza yargilamasmin yapilabilmesi igin davanm suresi iginde agilmasi, gaibligin ve 
dokunulmazhgin kalkmasi gibi sartlar aranirdi. 

A. Dava Agilmasi §arti 

Kisas, diyet, hirsizhk ve kazif (zina iftirasi) davalan ile hakaret, sovme, dovme, adam oldurme 
ve tazminati gerektiren tazir suglanna bakilabilmesi igin magdurun mahkemeye muracaat edip dava 
agmasi gerekirdi. Hirsizhk ve kazif disindaki had davalan ile bazi tazir suglanna bakmak igin dava 
sarti aranmazdi. Qunku bu gibi hususlarda dava agilmis sayihrdi. Her vatandas bu konularda 
mahkemeye muracaat ederek davayi takip edebilirdi. 

B. Ceza Davasinin Suresi igerisinde Agilmasi 



125 



Sahsi davayi gerektiren durumlarda, zaman asimi soz konusu olmazdi. Fakat devlet bu konuda 
bir sure koyabilirdi.40 Kamu davasi agilmis sayilan suglarla ilgili yargilamanin yurutulebilmesi igin, 
ozursuz olarak aradan uzun bir sure gegmemis olmasi sartti. Bu suglar, bir haramin islenmesine 
sebep olan davranislarla, had cezasinin gerektiren suglardan bazilandir. 

1- Bir Yasagin (Haramin) Cignenmesine Sebep Olan Suglar 

Buyuk bir gunahin islendigine sahit olanlann, en az bes gun iginde mahkemeye basvurmalan 
gerekirdi. Ozursuz olarak bu sureyi gegirirlerse, daha sonra yapacaklan basvuru ve sahitlik kabul 
edilmezdi. Mesela: Evli olmadiklarim bildikleri bir erkekle kadinin, kan-koca gibi yasadigina tanik 
olanlar, ozursuz olarak bes gun igerisinde mahkemeye basvurup sikayette bulunmazlarsa, bundan 
soraki basvuru ve sahitlikleri kabul edilmezdi. 41 Bu, davaya bakilmamasi degil, sahitligin kabul 
edilmemesi anlamindadir. Cunku, sahitler bu davranislanyla bir kotulugun devamina razi olduklanni 
gostermislerdir. Boyle buyuk bir gunahin islenmesine gozyummamn sahitligi kabul edilmezdi. 

2- Had Cezasini Gerektiren Suglar 

Bunlar, yalniz Allah hakki olarak kabul edilen zina, sarap igme, igki igerek sarhos olma, yol 
kesme ve hirsizhk suglandir. Bu gibi hadiselere sahit olanlar sahitlik yapmakla, hadiseyi gizleme 
arasinda serbesttiler. Eger hadiseyi gizlemeyeceklerse, suresi igerisinde mahkemeye basvurmalan 
gerekirdi. Bir kisinin evvela hadiseyi gizlemesi, sonra mahkemeye basvurup sahitlik yapmaya 
kalkismasi, igindeki bir kotulugun, kin ve dusmanhgin kendisini tahrik ettigini gosterir. Bu davranisiyla 
sahit, itham altina girdiginden, onun bu konudaki ihbar ve sahitligi kabul edilmezdi. 42 

Eger gecikme, agik bir ozre dayaniyorsa, basvuru kabul edilerek davaya bakihrdi. Mesela 
davali, hakimi bulunmayan bir yerde olup onu hakim huzuruna goturmek gecikmeye sebep olmussa, 
bu bir ozur sayilir ve davaya bakihrdi. 

Ebu Hanife, gecikme konusunda bir zaman belirtmemis, bunu hakimlerin takdirine birakmistir. 
Cunku gecikme, bir ozre dayah olabilir. Ozurlerfarkli olgulerde degerlendirilirler. Dolayisiyla, bunun bir 
zamanla sinirlandinlmasi imkansizdir. Konunun, hakimin gorusune birakilmasi gerekir. 

Ebu Yusuf ve Muhammed, olay vukuundan itibaren meydana gelen bir aylik gecikmeyi, davaya 
bakilmasina engel saymislardir.43 Uygulamada, bir aylik gecikme esas ahnmistir.44 

Hirsizhk sugunda davali, butunuyle Allah hakki (kamu hukuku) sayilan hirsizhktan ve bir kul 
hakki (ozel hukuk) olan malm, sahibine odettirilmesinden sorumluydu. Zaman asimi, davahya 
hirsizhktan dolayi el kesme cezasinin verilmesine engel olurdu. Ancak malm tazmini igin hukuk 
davasmm agilmasim etkilemezdi.45 



126 



iffetli ve namuslu bir kimseye zina iftirasinda bulunmak (kazif), had cezasini gerektiren bir 
sugtur. Bunda Allah hakki fazla olmakla birlikte, iftiraya ugrayan kisinin hakki da soz konusu oldugu 
igin boyle bir davaya bakilmasi, magdurun sikayetine baghdir. §ikayetin gecikmesi, davaya 
bakilmasina engel degildi.46 

igki igme sugunda davaya bakilabilmesi igin, henuz igki kokusunun agizdan gitmemis olmasi 
sarti aranirdi.47 imam Muhammed, bir aylik gecikmeyi igki igin de gegerli saymistir. 

Davahnin sugunu itiraf etmesi halinde zaman asimina bakilmazdi.48 

C. Gaibligin Kalkmasi §arti 

Davah mahkemeye gelmekten ve vekil gondermekten kagindigi gibi, zorla getirilmesi de 
mumkun olmazsa, bu durumda ozel yargilama usulu uygulanarak giyabinda hukum verilirdi. 

D. Dokunulmazligin Kalkmasi 

§arti 

Mahkemelerden bazilan, bir kisim sahislar hakkinda ceza davasma bakamaz ve suglan sabit 
olsa dahi tutuklama karan veremezlerdi. Bunlann hepsi, ilim adami sifatini tasiyan kisilerdi. 

IV. Mehmed'e ait Ceza Kanunnamesi'nin birinci fashnda soyle denmektedir: 

"Kaza, tedris, tevliyet, mesihat, imamet, hitabet ve bunun gibi makam ve gorev sahiplerine tazir 
lazim gelse etmeyeler. Hemen bir dahi boyle etmeye duyu kadi unfle (sertce) soylemek ol makulelere 
tazirdir. Hapsedecek yerde etmeyup Dergah-i mualla'ya (Saraya) arzedeler. Ancak agir sug isleyip 
kefil bulamayip firar itimali olsa ol zaman hapsedeler."49 

Kamu hukuku sahasina giren suglarda, devlet baskaninin dokunulmazhgi vardi. Ancak sahsi 
dava gerektiren kisas ve tazminat gibi davalarda, devlet baskani dokunulmaz degildi.50 Bunlar 
dismda kimsenin dokunulmazhgi yoktu. 

III. §er'iye Sicillerinden 

Ornekler 

A. Hadd-i Kazif (Zina iftirasi) 

Davasi 

Hudud = hadler su bes sugtan ibarettir: Zina, zina iftirasi, igki igme, yol kesme ve hirsizhk. 
Bunlara verilen cezalar agir ceza sayildigi igin yargilamada gok hassas davranihrdi. Basit bir suphe 
bu cezalann dusmesine yol agardi. Cunku Allah'in Elgisi soyle demistir: imkan buldukga suphelerle 

had cezalarmi dusurun.51 Yanilarak affetmek, yanilip ceza vermekten iyidir.52 

127 



Hadd-i kazif (zina iftirasi) davasi ile ilgili bir beige: 

"Davutpasa kurbunda Bayezid-i Cedid Mahallesi'nde sakin, zuemadan multezim Ahmed Aga b. 
Abdullah, meclis-i ser'-i serife ihzar ettirdigi konsusu sipahi el-Hac Mustafa b. Ahmed mahzannda, 
'mezbur Mustafa, bir gece mukaddem kubeyl-i isada menzili kapusu onunde bana bi'l-muvacehe kafir 
ve kizilbas ve zani ve avret kapadirsin deyu setm ve kazf idub ve bana ar lahik olmagla muceb-i 
ser'isin taleb iderim.' deyu ba'de'd-da'va ve'l-inkar muddei-i mezbur, muddeasina, mahalle-i 
mezburede sakin el-Hac Bekir b. Ahmed ve Ahmed b. Mehmed nam kimesneleri ikame, anlar dahi 
edayi sehadet itmeleriyle mahallerinde tezkiye igun kibel-i ser'-i seriften Muhammed Emin Efendi irsal, 
ol dahi mahalle-i mezbureye vanp tezkiye itdikde yigirmitokuz nefer mazbutu'l-esamT muslimTn, 
sahidan-i mezburanin kizb ile ma'ruf olmayubudulden olduklanni ihbar itmeleriyle sehadetleri ser'an 
makbule oldukdan sora mahalle-i mezbure ahalisinden imam Suleyman Efendi ve Kasabilyas vaizi 
§eyh Hasan Efendi ve Nailipasa Camii vaizi diger es-§eyh Hasan ve BayezTd-i CedTd 

Camii Hatibi es-Seyyid Abdurrahman Efendi ve el-Hac Ahmed ve el-Hac Suleyman ve el-Hac 
ibrahim ve yemisci es-Seyyid Musa ve sipahi el-Hac Omer ve kayyim el-Hac Mehmed ve Omer Aga 
nam onbir nefer sikattan muslimTn, meclis-i ser'-i serife hazirun olub mezbur Ahmed Aga igun muhsan 
ve zinadan afTf oldugunu ala tariki's-sehade haber virmeleriyle mucebiyle mezbur Sipahi el-Hac 
Mustafa'ya mezbur Ahmed Aga'nin talebiyle ser'an hadd-i kazif olan seksen degenek darbi lazim 
geldigi huzur-ialTlerine ilam olundu. Fi 24 Rebiulevvel, 11 80. "53 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Davacmin Adi ve Adresi: Davutpasa yakininda Bayezid-i Cedid Mahallesi'nde oturan, 
zuemadan multezim54 Abdullah oglu Ahmed Aga. 

b Davahnm Adi: Sipahi 55el-Hac Mustafa b. Ahmed 

c- Davahnm Mahkemeye Gelmesi: Bunu "mahzannda" kelimesi gostermektedir. 

d- Olayin Tarihi: "... tarih-i ilamdan yani karartarihinden bir gece once. 

e- Davacmin iddia ve Talebi: "...Adi gegen Mustafa, bir gece evvel, yatsidan once evinin kapisi 
onunde yuzume karsi; kafir ve kizilbas ve zani ve kadin kapatirsin diye sovup zina iftirasinda (kazf) 
bulundugu igin utandim, gereken cezanin verilmesini taleb iderim." diye dava agtiktan sonra..." 



f- Davahnm Cevabi: "...ba'de'd-da'va ve'l-inkar." Yani davah iddiayi reddettikten sonra. 

g- Davayi ispat Talebi: Davaci iddiasini ispat igin sahit getirmistir. "...Adi gegen davaci, 
davasina, adi gegen mahallede oturan Ahmed oglu Haci Bekir ve Mehmed oglu Ahmed admdaki 
kisileri sahit getirdi, onlar da sahitlik yaptilar..." 

128 



h- Sahitlerin Tezkiyesi 

Tezkiye, sahitlerin guvenilir kisiler olup olmadigim belirlemek igin mahkemece yurutulen bir 
islemdir. Bu belgede tezkiye memuru olarak Muhammed Emin Efendi gitmis, sahitler hakkinda 
mahallinde guvenilirlik sorusturmasi (tadil ve tezkiye) yapmistir. isimleri zapta gegirilmis tam 29 
kisinin, sahitlerin durust ve guvenilir kisiler oldugunu belirtmesi uzerine, yaptiklan sahitlik kabul 
edilmistir. Bunu gosteren ifadeler belgede soyle yer almaktadir: 

"... Bulunduklan yerde tezkiye igun mahkeme tarafmdan Muhammed Emin Efendi gonderilmis, o 
da o mahalle vanp tezkiye ettiginde isimleri zabit altina ahnmis yirmidokuz Musluman, o iki sahidin 
yalanciliklannin bilinmediginden guvenilir olduklanni bildirmeleriyle sahitlikleri mahkemece kabul 
edildikten sora... " 

i- Davacinin Ahlaki Durumunun Arastinlmasi 

Sug, (hadd-i kazif) zina iftirasi oldugu igin, davahya ceza verilmesi, davacinin zina tohmetinden 
tamamen uzak olmasina baghdir. Bu sebeple, semtin ileri gelen ve sozune guvenilir kisilerinden, 
davaci Ahmed Aga'nin durumu sorulmus, isimleri kayith 11 kisi, onun namuslu ve zina tohmetinde 
uzak oldugunu haber vermistir. Belgenin konu ile ilgili ifadeleri soyledir: 

"...§ahitlerin sahitligi gegerli sayildiktan sora adi gegen mahalle ahalisinden imam Suleyman 
Efendi ve Kasabilyas vaizi 

§eyh Hasan Efendi ve Nailipasa Camii vaizi diger es-§eyh Hasan ve BayezTd-i CedTd Camii 
Hatibi es-Seyyid Abdurrahman Efendi ve el-Hac Ahmed ve el-Hac Suleyman ve el-Hac ibrahim ve 
yemisci es-Seyyid Musa ve Sipahi el-Hac Omer ve kayyim el-Hac Mehmed ve Omer Aga adinda 
guvenilir onbir Musluman, mahkemeye gelip adi gegen Ahmed Aga'nin namuslu ve zinadan uzak 
olduguna sahitlik yaparak haber vermeleriyle..." 

j- Karar: Sahitlerin ifadesine dayanlarak, davahnin aleyhine karar verilmistir. 

".yapilan islemler sonucunde adi gegen sipahi Haci Mustafa'ya, davaci Ahmed Aga'nin talebiyle 
hadd-i kazif olan seksen degenek darbi lazim geldigi." 

k- infaz Kaydi: infaz kaydi yerine ilgili makama hitap eden su cumle yer almaktadir: "...huzur- 
lalTlerine Nam olundu." 

I- ilarn Tarihi: Fi 24 Rebiulewel, 1 1 80 h. 

B. Hirsizlara Tazir Davasi 

Kur'an ve sunnette belirli bir hukmu olmayan suglara verilen cezaya tazir cezasi denir. Hirsizhk, 

haddi gerektiren suglardandir. Kur'an'da bunun cezasi el kesmedir. Ancak bu cezanin verilmesi sugun 

butun unsurlannin olusmasina baghdir. Sugun unsurlan olusmadigi takdirde hirsiza ne ceza 

129 



verilecegi Kur'an ve sunnette gegmemektedir. Mesela hirsiz, hakim onune gikmadan galdigi mail 
sahibine geri verir56 veya sugu once itiraf sonra inkar eder yahut saniklardan biri hirsizhgi kabul, 
digeri inkar eder,57 sahit de bulunmazsa el kesme cezasi verilemez. Hakimin takdirine gore, 
durumuna uygun tazir cezasi verilir. Asagida boyle bir beige yer almaktadir. 

Isa Kapusu kurbunda Sancaktar Hayreddin Mahallesi'nde sakin sipahi kalemi sakirdlerinden el- 
Hac Suleyman nam kimesnenin gegen Qarsanba gicesi mahalle-i mezburede vaki menzilinden 
mabeyn odasinda makful dolabda gekmece iginde mahfuz dortbuguk kise akgesi zayi' olmagla 
mazannalan olub Oskudar'da ahz ve isbu Qarsanba guniarz odasinda huzur-ialilerine ihzar olunan 
mukaddemen hizmetkan Suleyman bin Abdullah mezbur el-Hac Suleyman muvcehesinde istintak 
olundukda isbu hazirlar olan cullah kalfasi Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi AN ile ittifak edub 
vakt-i mezkurda ugumuz ma'an menzili-i mezbura varub isbu cullah Hasan bana arka virmekle ben 
dahi divar tamina gikub ve dehlizin direk basina ip baglayub ve ipi zukaka saliverub mezbur Hasan 
dahi tama gikub ve sipahi AN geru gidub ve ben baggede olan nerdibani geturub ve dehlize tayayub 
ve dehlize gikub ve ota penceresin bicak ile agub mabeyn otasina girub ve kerpeden ile dolabin 
kilidini ve gekmeceyi dahi kirub mezbur el-Hac Suleyman'a reddeyledigimiz binbesyuz kurusluk 
miktan altun ve beyaz akgeyi alub Hasan'in dukkaninda ugumuz taksim eyledik deyu takrir ve mezbur 
Hasan dahi husus-i mezkur, minval-i mesruh uzre olduguni tasdik idub lakin sipahi AN cevabinda 
meblag-i mezbur kendi sandigi iginde gikan besyuz kurus mikdan akge igun mezbur Hasan... igine 
koyub bana hifz eyle deyu virmekle ben dahi sanduka koyub iginde akge olduguni bilmez idim deyu 
husus-i mezkurda ittifaki olduguni inkar lakin olmikdar akgenin sikelinden mahsus olmasi emr-i 
mukarrer iken zahir olmagla ol dahi mazanna-i tohmet olmagin mezburun Suleyman ve Hasan ve 
Ali'den mustahik olduklan tazirleri hususunda emir ve ferman hezreti men lehu'l-emrindir. FT Cumadi'l- 
ahire, (1180).58 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Davaci: isa Kapusu yakininda Sancaktar Hayreddin Mahallesi'nde sakin sipahi kalemi 
sakirdlerinden el-Hac Suleyman. 

b- Davahlar: Suleyman bin Abdullah, cullah kalfasi Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi AN. 

c- Davacinin iddia ve Talebi: Gegen Carsamba gecesi yukandaki adreste vaki evinden mabeyn 
odasinda kilitli dolabda gekmece iginde mahfuz dortbuguk kese akgenin galinmasi. 

d- Olay Tarihi: Karar tarihinden bir hafta onceki Carsamba gunu. 

e- Davalilarm Mahkemeye Celbi. "Carsamba gunu arz odasinda huzurunuza gikanlan..." 

f- Davali Suleyman Bin Abdullah'in Cevabi: "...el-Hac Suleyman'in yuzune karsi 
konusturuldugunda; "Burada bulunan cullah kalfasi Hasan ve Horhor'da handa sakin sipahi AN ile 
anlasip belirtilen zamanda ugumuz birlikte adi gegen eve vardik. Cullah Hasan bana arka verdi ben 

130 



de duvann ustune gikip dehlizin direk basina ip bagladim, ipi sokaga saldim, Hasan da dama gikti ve 
sipahi AN geri gitti. Ben bahgede olan merdiveni getirip dehlize dayadim. Dehlize gikip oda 
penceresini bigak ile agtim. Mabeyn odasina girdim. Kerpeten ile dolabin kilidini ve gekmeceyi kirdim. 
el-Hac Suleyman'a geri verdigimiz binbesyuz kurus miktan altun ve beyaz akgeyi aldim. Hasan'in 
dukkaninda ugumuz taksim eyledik deyu ikrar etti." 

"Davah Hasan da olayin anlatildigi gibi oldugunu tasdik etti." 

"Davali sipahi Ali cevabmda meblag-i mezbur kendi sandigi iginde gikan besyuz kurus mikdan 
akge igun mezbur Hasan... igine koyub bana korumam igin verdi ben dahi sandiga koyub iginde akge 
oldugunu bilmez idim dedi..." 

Karar: "... Ali olaya kanstigini inkar etmekle birlikte o mikdar akgenin agirhgindan anlasilmasi 
gerektigi agiktir. Bu sebeple tohmet altna girmis olacagindan Suleyman ve Hasan ve Ali'nin hak 
ettikleri tazirleri hususunda emirveferman hazreti men lehu'l-emrindir..." 

g- infaz Kaydi: Belgede infaz ile ilgili kayit yoktur. Onun yerine ilgili makama hitap eden su 
cumle yer almaktadir: "... tazirleri hususunda emirveferman hezreti men lehu'l-emrindir." 

h- ilarn Tarihi: FT Cumadi'l-ahirel 1 80. 

C. Kisas Davasi 

Had ve kisas cezalan, en agir cazalardir. Hirsizhk sebebiyle birinin elinin kesilmesi yahut kisas 
yoluyla olum cezasi verilmesi vs. gok onemli bir olaydir. Bir yanilmanin oldugu infazdan sonra 
anlasihrsa geri donulmesi mumkun olamaz. Bu yuzden kadinlann sahitligiyle bu cezalar verilmezdi.59 
Qunku, onlann sahitliginde bir gesit suphe vardir. Yanilma ve unutmalan gok olur. Belleme ve 
kavramalan zayiftir. Had ve kisas cezalannin verilmemesi ve dogabilecek suphelerle dusurulmesi 
yargilamada esasti. §uphe ile dusen bir ceza supheli bir delille sabit olamazdi. Bunun boyle olmasi 
cezanin dusmesini kolaylastirmak ve davahya durumuna uygun daha hafif bir ceza vermek igindi.60 

Had ve kisas davalannda bizzat gorgu sahidinin sahitlikte bulunmasi icapeder. Baskasi namina 
sahitlikte bulunanlar (sehadeh'ale's-sehadeh) ile kadi mektuplan bu davalarda delil olmazdi.61 Bu 
davalarda sahitlikte bulunanlar olse veya kaybolsalar, hakim onlann ifadelerine dayanarak karar 
veremezdi. infaz konusunda da durum ayniydi. Henuz ceza infaz edilmeden sahitlerde korluk veya 
dilsizlik gibi sahitlige engel bir hal meydana gelse, infaz durdurulur; yargilamamn yenilenmesi ve yeni 
sahitlerin dinlenmesi gerekirdi.62 

Kisas karanni igeren bir beige: 

"Mahruse-i Galata'ya tabi Kasaba-i Besiktas'da Sinanpasa-yi atik Mahallesi ahalisinden olub 
Ahigelebi Mahkemesi'nden olan kesif Nairn mantukunca istanbul'da Suleymaniye Tabhanesi'nde 
cerThan vefat eden dergah-i Ali yenigerilerinin yirmibes boluge mahsus oda neferatindan ibrahim 

131 



Bese b. Abdullah'in veraseti zevce-i menkuhe-i metrukesi sahibe-i arzuhal Ayise bint-i Abdulkadir ile 
mezbure Ayise'nin batnindaki hamle ba'de tahakkuki'l-inhisari's-ser'i zati, katTI-i muteveffa-yi 
mezburun liebeveyn er karmdasi AN ve Hum er karmdasi Suleyman b. Mehmed tarifiyle muarrefe olan 
zevce-i mezbure Ayise hatun, meclis-i ser'-i enverde ehan-i mezkuran AN ve Suleyman dahi hazir 
olduklan halde yine Dergah-i AIT yenigerilerin yetmisbes cemaat yoldaslanndan olub derun-i 
arzuhalde mezkuru'l-isim olan ismail Bese b. Hasan muvacehesinde isbu Nam tarihi senesi Zilkadeti's- 
serife'sinin onikinci gunu ki Carsanba gunu ba'de salati'z-zuhr mahruse-i mezkurede Valide Cami-i 
Serifi Suku'nda vaki' etmekci firm i onunde, tank-iamda isbu mezbur ismail Bese, bir siyah kabzah sis 
tabir olunur alet-i cariha ile bigayr-i hakkinamden, kesf Nami natik oldugu uzre zevcim mezbur ibrahim 
Bese'nin arkasindan, sag tarafindan bir yerinden darb ve cerh-i mushin ile mecruh ve sahib-i firas 
eyledigini ahrar-i rical-i muslimTnden marru'z-zikr Sinanpasa mahallesi sakinlerinden el-Hac AN b. 
Muhammed ve yine mahruse-i mezkureye tabi Tophane'de Firuzaga Mahallesi'nde sakin Bigakci Halil 
Bese b. Muhammed nam kimesneler sehadetleriyle mezbur ismail Bese muvacehesinde vech-i ser'i 
uzre isbat eyledikde sahidan-i mezburan mahallerinden vech-i ser'i uzre ta'dTI ve tezkiye olunmagin 
sehadetleri kabul olunup cerTh-i mezkur ibrahim Bese'nin cerh-i mezkurdan muteessiren yevm-i 
mezkurda kubeyl-i magribde vefat eyledigini dahi saniyen tabhane-i mezkure sakinlerinden lede't- 
tezkiye adaletleri zahir olan Molla Osman b. ibrahim ve Muhammed b. Saban 

nam kimesneler sehadetleriyle yine mezbur ismail muvacehesinde vech-i ser'i uzre ba'de'l-isbat 
ve'l-kabul katl-i mezburun mucib-i kisas olmagla mucebiyle zevce-i mezbure kebire olub haml-i 
mezkurun validesi olmagla talebiyle ve ehan-i mezkuran dahi bi'l-velaye talebleriyle katil mezbur 
ismail Bese'ye kisasen kaved iktiza eyledigi sekiz gun mukaddem Mahkeme-i Bab'da zabt ve tescil 
olunmustur. Ferman-ialilerine Nam olunur. Fi 16 Zilhicce 1 1 16"63 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Davaci: "Galata'ya bagh Besiktas Kasabasi'nda Sinanpasa-yi Atik Mahallesi ahalisinden 
katledilen kisinin esi Abdulkadir kizi Ayise, anababa bir erkek kardesi AN ve ana bir erkek kardesi 
Mehmet oglu Suleyman. 

b- Davaci Ayse'nin Kimlik Tespiti: "Katledilen kisinin, anababa bir erkek kardesi AN ve ana bir 
erkek kardesi Mehmet oglu Suleyman'in tamtmasiyla tanman olenin esi Ayise hatun..." 

c- Davahnin Adi ve Mahkemeye Gelmesi: Saraya bagh yenigerilerin yetmisbes cemaat 
yoldaslanndan olub dilekgede adi gegen Hasan oglu ismail Bese'nin yuzune karsi... 

d-Olay Tarihi: 12 Zilkade 116. 

e- Davacinm iddia ve Talebi: "...isbu Nam tarihi senesi Zilkade ayinin onikinci Carsamba gunu 
ogle namazindan sonra Galata'da Valide Cami-i Serifi Carsisi'nda bulunan ekmekci finni onunde, ana 
caddede, adi gegen ismail Bese, siyah kabzah sis adi verilen, yaralayici alet ile haksiz yere, 



132 



taammuden, kesf Naminda yazili oldugu gibi kocam ibrahim Bese'nin arkasindan, sag tarafindan bir 
yerinden darb ve agir bir yara ile yaralayip yataga mahkum ettigini..." 

f- Davalimn Cevabi: Bu belgede davalinm cevabi yer almamistir. 

g- Davacinin Yaralama iddiasimn ispati: "...Hur Musluman erkeklerden Sinanpasa Mahallesinde 
sakin Muhammed oglu el-Hac AN Galata'ya tabi Tophane'de Firuzaga Mahallesi'nde sakin 
Muhammed oglu Bigakci Halil Bese adindaki kimselerin sahitligi ile adi gegen ismail Bese'nin yuzune 
karsi ispat eyledikde..." 

h- Yaralamamn olume yol agtigimn ispati "... adi gegen ibrahim Bese'nin, aldigi yaranin tesiriyle 
ayni gun, aksam namazindan biraz once oldugu tabhanede (sifayurdu) bulunanlardan, guvenilirligi 
tespit edilen ibrahim oglu Molla Osman ve §aban oglu Muhammed adli kimselerin sahitligi ile ismail'in 
yuzune karsi mesru ispat yapihp kabul edildikten sonra..." 

i- §ahitlerin Tezkiyesi 

Hem yaralama hem de olume sahitlik eden kisilerle ilgili mahkemece bir tezkiye islemi yapihp 
sahitlerin guvenilir oldugunun tespit edildigi, belgede agikga yer almaktadir. 

"...adi gegen iki sahit, mahallerinden seriata uygun olarak guvenilir olduklan belirlenip tezkiye 
olunmakla sahitlikleri kabul edilip..." 

Yaranin tesiriyle oldugune sahit olanlann tezkiyesi, ilamda su ifadelerle yer almistir: 

"... yapilan tezkiye ile guvenilirlikleri ortaya gikan..." 

j- Karar: "...adi gegen ismail'in yuzune karsi yasal olarak ispat yapihp mahkemece kabul 
edildikten sonra yapilan katlin kisas cezasini gerektirmesi sebebiyle maktulun esi bulug yasina varmis 
olub hamile oldugu gocugun annesi olarak talebiyle ve adi gegen iki kardresin de gocugun velisi 
sifatiyla talepte bulunmalanyla adi gegen katil ismail Bese'ye kisas cezasi gerektigi..." 

k- infaz Kaydi 

Belgede infaz ile ilgili bir ifade yer almamakta onun yerine ilgili makama hitap eden su cumle yer 
almaktadir. "...Ferman-ialilerine Nam olunur. "." 

I- llam Tarihi: Fi 1 9 Zilhicce 1 1 1 664 

Karar ilam tarihinden sekiz gun once verilmis, Nam daha sonra yazilmistir. Bu husus belgede su 
sekilde gegmektedir: "... ismail Bese'ye kisas cezasi gerektigi sekiz gun once Bab Mahkemesi'nde 
zabt ve tescil olunmustur..." 

Olum olayinin oldugu gun kisas cezasi karan verilmis olmaktadir. 

133 



D. Diyet Davasi 

Diyet, kasden olmayarak adam oldurme veya bazi organlann, kasith yahut kasitsiz telef 
edilmesi halinde odenen tazminattir. Maruz defterlerinde bu konuda gok kayit vardir. O kayitlardan biri 
soyledir: 

"Dergah-i AN yenigerileri neferatindan Mehmed Bese b. Ahmed nam kimesnenin sag elinin 
bileginin ust tarafindan bir yerden cerhi, bur-i tarn hasil olmagla zikrolunan elinin vasati ve hinsir ve 
binsiri barmaklan bi'l-kulliye amel-mande ve muattal ve ibham ve sebbabe barmaklan sell ve 
batslanna halel tari oldugu hala ser-i cerrahin fahru'l-muderrisini'l-kiram Hayyazade Ahmed Efendi'nin 
ve ba ferman-i Alisan ehl-i hibre tayin olunan Osman Efendi ve es-Seyyid 

Muhammed Efendi'nin haberleriyle ba'de't-tahakkuk merkum Muhammed Bese meclis-i ser'de 
mumcu Muhammed Bese mubaseretiyle, Ahigelebi Mahkemesi'ne ihzar olunan Feyzullah Bese b. 
Omer nam kimesne mahzannda Isbu tarih-i ilamdan dokuz ay mukaddem vilayet-i Anadolu'da 
mahruse-i Erzurum'da Gurcukapusu nam mahalde vaki' meydan yerin onunde bigayr-i hakkinamden 
kihg ile merkum Feyzullah Bese sag elimin bileginin ust tarafindan bir yerden darb ve cerh idub bur'-i 
tarn hasil olmagla zikrolunan elimin vasati ve hinsir ve binsir barmaklan bi'l-kulliye amelmande ve 
muattal ve marru'z-zikr ibham ve sebbabe barmaklanm sell ve batslanma halel tari olmagla muceb-i 
ser'isin taleb iderim.' deyu dava, ol dahi inkar idub muddeT-yi merkum ber minval-i muharrer 
muddeasini lede't-tezkiye adaletleri zahir olan es-Seyyid ismail b. es-Seyyid Yusuf ve es-Seyyid AN b. 
Osman nam kimesneler sehadetleriyle ber nehec-i ser'i b'il-muvacehe isbat itmegin mucebince 
zikrolunan ug adet esabi-i muattalamn diyet-i ser'iyyeleri olan cem'an gumusten ugbin dirhem ve 
salifu'l-beyan ibham ve sebbabe barmaklan igun hukumet-i adli iktiza etmekle merkum, abd farz 
olunub zikrolunan ibham ve sebbabe barmaklannda olan eser-i mezkur ile adem-i beyninde 
kiymetinden sudus tefavutu olmagla gumusten sudus-i diyet-i recul olan bin altiyuz altmis alti dirhem 
ve sulusan dirhem ki min haysu'l-mecmu ser'an dortbin altiyuz altmisalti dirhem ve sulusan dirhem 
iktiza eyledigi huzur-ialT'lerine Nam olundu. el-emr limen lehu'l-emr. Fi min C. ahire 1 160"65 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Davaci: Saraya bagh yenigerilerden Mehmed Bese b. Ahmed. 

b- Davah: Feyzullah Bese b. Omer. 

c- Davacinm iddia ve Talebi: ". Feyzullah Bese, Erzurum'da Gurcukapusu denen yerdeki 
meydanin onunde haksiz yere ve kasith olarak kihg ile sag elimin bileginin ust tarafindan bir yere 
vurup yaraladi. Yara tarn olarak iyilesti ama elimin orta, serge ve bu ikisi arasindaki parmaklan 
tumuyle is goremez oldu. Bas parmagimla isaret parmagim ise golak ve tutamaz hale geldigi igin 
seriata gore ne gerekirse onu talep..." 



134 



d- Bilirkisi Raporu "... davacimn sag elinin parmaklannin iddia ettigi gibi oldugu, bas operator 
doktor Hayyazade Ahmed Efendi'nin ve mahkemece bilirkisi tayin olunan Osman Efendi ve es-Seyyid 
Muhammed Efendi'nin haberleriyle tahakkuk ettikten sonra." 

e- Davahnin cevabi: Davah iddiayi reddediyor. 

f- iddianin §ahitlerle ispati: "... Davaci iddiasinin, yukanda yazildigi gibi oldugunu Seyyid Yusuf 
oglu Seyyid ismail ve Seyyid Osman oglu Ali adli kimselerin sahitligi ile davalinin yuzune karsi ispat 
edince..." 

g- Sahitlerin Guvenilirliklerini Tespit: "Yapilan tezkiye ile guvenilirlikleri ortaya gikan..." 

h- Karar: "... mucebince davacimn gahsamaz hale gelen ug parmagimn diyeti olan toplam ugbin 
gumus dirhem ve yukanda agiklanan bas parmak ile isaret parmagi igin hukumet-i adl gerekli 
oldugundan davaci, bir an igin kole yerine konup bu parmaklarda olan sakathgin varhgi ile yoklugu 
arasinda kolenin degerinin altida biri kadar fark oldugu ortaya giktigindan bir erkegin gumusten 
diyetinin altida biri olan bin altiyuz altmis alti dirhem ve ugte iki dirhem ki toplam dortbin altiyuz 
altmisalti dirhem ve ugte iki dirhem gerektigi makaminiza arzulundu..." 

i-Tarih: FTmin C. ahire 1160" 

E. Tazir Davasi 

"Uskudara tabi Bulgurlu Karyesi'nde sakin Salih b. Eyyub nam kimesne meclis-i ser'-i serifte 
hasmi Halil b. Abdullah mahzannda mezbur Halil, tarih-i ilam gunu bigayr-i hakkin sille ve yumruk ile 
darb ve yakami yirtub irzimi hetk etmekle mucebini taleb iderim, deyu ba'de'd-da'va ve'l-istintak ve'l- 
inkar mezbur Salih mudde'asini beyandan izhar-i acz itmekle istihlaf olunmagin mezbur Halil'e yemin 
teklif olundukta yeminden nukul etmegin mucebiyle mezbur Halil'e ser'an tazir lazim geldigi ba'de't- 
tescil bi'l-iltimas huzur-i alilerine ilam olundu. Fi Ca 1178" 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Davacimn Adi ve Adresi: Uskudur'a bagli Bulgurlu koyunden Eyyub oglu Salih. 

b- Davahnin Adi: Abdullah oglu Halil. 

c- Davahnin Mahkemeye Gelmesi: Bunu gosteren "... mahzannda..." kelimesidir. 

d- Olay Tarihi: "... Tarih-ilam gunu." Yani bugun. 

e- iddia ve talep: "... Halil, bugun haksiz olarak, sille ve yumruk ile dovup yakami yirtti. Beni 
kuguk dusurdu. Geregini talep ederim..." 

f- Davahnin Cevabi: iddiayi red. 

135 



g- Davaliyi Yemine Davet: "... Davaci Salih, iddiasini ispattan aciz kaldigini agiklayinca davali 
yemine davet edildi... " 

h- Davahnin Yemin Etmemesi: Halil'e yemin teklif edilince yeminde kagindi (nukul). 

i- Karar: Davahnin yeminden kaginmasi ustu kapah itiraf sayilarak Halil'e tazir cezasi 
gerektigine karar verildi. 

j- infaz Kaydi: infaz kaydi bulunmamakta onun yerine su ifade gegmektedir: 

" bad'et-tescTI b'il-iltimas huzur-i alTlerine Nam olundu..." 

k- ilam Tarihi: Cemaziyelahir 1178. 

F. Cinayet Kesfi Tutanagi 

"Oskudar'da Gulfem Hatun Mahallesi'nde sakin Ali b. Muhammed nam kimesne meclis-i ser'de 
bast-i kelam idub sulbi oglu Hafiz Ahmed'i Yenimahalle'de sivaci Farsih nam zimminin menzili 
onunde, tarik-i amda, kubeyl-i magribde gaib ani'l-meclis berber Abdullah nam 

kimesne amden bigak ile darb ve katl itmekle kibel-i ser'den muayene olunmak matlubumdur, 
didikte canib-i ser'den me'zunen irsal olunan mevlana Salih Efendi daileri izzetlu Bostancibasi Aga 
tarafindan mutaayyen gukadar Hasan kullanyla mahall-i mezbura varub muslimun mahzarlannda 
maktul mezburun etrafina ba'de'n-nazar filhakika sag koltugu altindan ve arkasinin ortasindan bigak 
yarasiyla mecmhen bulundugu lede'l-kesf ve'l-muayene zahir ve numayan oldugunu mevlana-yi 
mezbur mahallinde tahrir ve maan mursel umena-i ser'le meclis-i ser'e gelub ala vukuihi inha eyledigi 
mubasir Cukadar Hasan kullan iltimasiyle ber muceb-i ferman-i ali66 huzur-i alTlerine ilam olundu. Fi 
25 Rebiulevvel 1179"67 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Oldurulen kisinin babasinin kesif talebi: "Oskudar'da Gulfem Hatun Mahallesi'nde oturan 
Muhammed oglu Ali adh kisi mahkemeye basvurup 6z oglu Hafiz Ahmed'i Yenimahalle'de sivaci 
Farsih adh zimminin68 evi onunde, ana yolda, gunesin batmasindan biraz once, burada bulunmayan 
berber Abdullah adh kisi taammuden bigak ile vurup oldurdu. Mahkemenin kesif yapmasini telip 
ederim dedikte..." 

b- Kesfe Giden Gorevliler "... Mahemece yetkili olarak gonderilen Salih Efendi ile Bostancibasi 
Aga tarafindan gorevlendirilen gukadar69 Hasan, olay mahalline varup..." 

c- Kesfe Katilan Vatandaslar 

Mahkemenin tohmet altmda kalmamasi igin davanin taraflanndan hig biri gorevli ile basbasa 
brakilmaz. Ceza yargisinin her safhasi halka agik olur. Mahkeme, kesfe gonderdigi gorevlilerin yanma 

136 



umena-i ser' denen guvenilir kisiler katar. Bunlara olay mahallinden kisiler de eklenir. Bu belgede her 
iki islemin yerine getirildigini gosteren ifadeler vardir. 

Olay mahallinden kisilerle ilgili ifade: 

"... olay mahalline vanp muslumanlann huzurunda, adigegen olunun organlanna bakildiginda..." 

Umena-i ser'i gosteren ifade: 

"... birlikte gonderilen umena-i ser ile mahkemeye gelip olayi oldugu gibi anlattigi..." 

d- Raporun Muhtevasi 

"...katledilen kisinin organlanna bakildiginda, gergekten sag koltugu altindan ve arkasinin 
ortasmdan bigak yarasiyla yaralandigi ortaya gikmis ve durum gozle gorulerk tespit edilmis ve Salih 
Efendi tarafindan mahallinde yazilmis..." 

e- Raporun Mahkemeye Arzi 

"...Cukadar Hasan'in bildirmesi ile mahkemenizin emri geregi makama arzolundu." 

f- Raporun tarihi: Fi 25 Rebiulevvel 1179 

G. Yukandaki Cinayet Davasinm Sulh ile Sonuglanmasi 

"Medine-i Uskudar'da Ahmedgelebi Mahallesi'nde sakin iken ber vech-i atT mecruhen katl 
olundugu lede'l-kesf zahir olan Hafiz Ahmed b. AN b. Ahmed'in babasi ve hasren varisi ile Abdullah b. 
Huseyin b. Osman'in babasi ve tarafindan ber vech-i ati sulha vekil oldugu sahideyn ile sabit olan 
mezbur Huseyin muvacehesinde, "Muvekkil mezbur Abdullah tarih-i ilamdan ug gun mukaddem 
kubeyl-i magribde medine-i mezburede Yenimahalle'de, tarik-i am uzerinde oglum mezbur Hafiz 
Ahmed'i arkasindan ve sag koltugu altindan bi gayri hakkin amden bigak ile darb ve cerh ve katl 
eyledi, deyu davaya tasaddi eyledigimde, ol dahi inkar etmekle beynimizde ba'de vukui'l-munakasa 
beynimize muslihun tavassut idub dava-yi mezkuremden vekil mezbur ile an-inkarin beni yuz kurus 
uzre sulh eylediklerinden ben dahi sulh-u mezburu kabul ve bedel-i sulh meblag-i merkum yuz kurusu 
vekil mezbur yedinden tamamen ahz ve kabz ve oglumun dem ve diyetine muteallika amme-i 
daavTden muvekkil mezbur Abdullah'in zimmetini ibra ve iskat eyledim, didikte vekil mezbur dahi 
tasdik eyledigi tescil-i ser'i olunub kat'i-niza eyledikleri mubasir kullan iltimasiyla huzur-i alTlerine ilam 
olundu. Fi 28 Rebiulevvel 1179"70 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

a- Sulhun Taraflan: "... Oldurulen Hafiz Ahmed'in babasi ve tek varisi AN ile Abdullah'in babasi 
ve tarafindan asagidaki gibi sulha vekil oldugu iki sahit ile sabit olan Huseyin..." 



137 



b- Araya iyi Niyetli Kisilerin Girip Taraflan Baristirmalan: 

"...aramizda karsihkh suglamalar yapildiktan sonra araya iyi niyetli kisilerin girip butun 
davalardan, adi gegen vekil ile beni yuz kurus uzre sulh eylediklerinden..." 

c- Sulhun Sekli 

Sulh ug sekilde olur: Birinde davah iddiayi kabul etmez, davaci da ispattan aciz kalir, aradaki 
niza bitsin diye sulh yapihr ki, buna "an inkarin sulh" adi verilir. Digeri, davahnin idiayi kabul 
etmesinden sonra yapilan sulhtur, ona da an ikrarin sulh adi verilir. Uguncusij ise davahnin iddiayi red 
veya kabul yerine sukut etmesi uzerine yapilan an sukutin sulhtur.71 

Bu belgede, oldurulen Ahmed'in babasi Huseyin, katil zanhsi Abdullah'a karsi taammuden adam 
oldurme davasi agmis, Abdullah sugu kabul etmemis, davaci da iddiasini ispat edememistir. Bu 
sebeple buradaki sulh, "an inkarin sulh"tur. Huccetin ilgili kismi soyledir: 

"..."Muvekkil Abdullah, Nam tarihinden ug gun evvel gunesin batmasindan biraz once 
Uskudar'da Yenimahalle'de, ana yol uzerinde oglum Hafiz Ahmed'i arkasindan ve sag koltugu 
altindan, haksiz yere taammuden bigak ile vurup yaraladi ve oldurdu, diye iddia ettiginde, o da inkar 
etmekle aramizda karsihkh suglamalar olduktan sonra..." 

d- Sulh Bedeli 

iddia sahibinin sulha razi olmak igin istedigi bedele sulh bedeli denir. 

"...davamdan, Abdullah'in vekili ile an-inkarin beni yuz kurus uzre sulh eylediklerinden ben dahi 
sulhu kabul ve sulh bedeli olan yuz kurusu vekilin elinden tamamen ahz ve kabz..." 

e- Nizanin Sona Erip Davanin Sonuglanmasi 

Yapilan sulh nizayi sona erdirip davayi sonuglandirmaktadir. Bu durum belgede su sekilde ifade 
edilmektedir: 

"...oglumun kan ve diyetine iliskin butun davlardan muvekkil Abdullah'in zimmetini akladim dedi 
ve bunu davah vekili de kabul etti. Bunun mahkeme siciline kaydedildigi ve aradaki nizayi bitirdikleri 
mubasir vasitasiyla huzur-i alTlerine ilam olundu. "..." 

f- Sulh Tarihi 

Fi 28 Rebiulevvel 1179 

Olay 25 Rebiulevvel'de olduguna gore dava dort gun sonra sulh ile sonuglanmis olmaktadir. 

h- Yaralama Olayinda Kadinlann Bilirkisiligi 

138 



"Uskudar'da Kefge Mahallesi'nde sakine Ummijgulsum bint-i Huseyin nam hatun meclis-i ser'de 
takrir-i kelam idub gaibani'l-meclis Basibuyuklij karyesinden Suleyman, Dogancilar Meydan'nda 
menzil-hane karsisinda tarik-iamda iki memem ortasina bigak ileamden darb ve cerh idub firar itmekle 
kesf ve mu'ayene ve yedime Nam ita olunmak matlubumdur didikde mezbure Ummugulsum'un azasi 
nisa taifesine irae olundukda fi'l-vaki iki memesi ortasindan bigak yaresiyle mecruhe oldugu 
mute'ayyene olmagin bi'l-iltimas huzur-ialilerine i'lam olundi el-emru limen lehu'l-emr. FT 21 Zilhicce, 
1 1 78"72 

Bu belgenin temel ogeleri soyle siralanabilir: 

Yaralanan kadinin kesif ve muayene talebi: "Uskudar'da Kefge Mahallesi'nde oturan Huseyin 
kizi Ummijgulsum adli hatun mahkemede soze baslayip, burada olmayan Basibuyuklu koyunden 
Suleyman, Dogancilar Meydam'nda menzilhane karsisinda ana yolda iki memem ortasina bigak ile 
kasden vurup yaraladi ve firar etti. Kesif ve muayene ve elime Nam verilmesini talep ederim, 
dedikte..." 

Davacmm kadinlara muayene ettirilmesi: Ummugulsum'un azasi kadinlara gosterildiginde 
gergekten iki memesi ortasindan bigak yaresiyle yarali oldugu belirlenmis olup." 

a- Raporun Mah kern eye Arzi: "...bi'l-iltimas huzur-ialilerine i'lam olundi." 

b- Raporun Tarihi: FT 21 Zilhicce, 1178. 

IV. Ceza Yargilamasi Prensipleri 

A. Davahnin Hak ve 

Hurriyetlerinin Korunmasi 

Ceza davalannda davah igin sanik kelimesi kullamlmaz. Sug ispatlanmadikga veya davali, 
yanhs tavirlanyla supheleri uzerine gekmedikge, onu tohmet altina sokacak bir ifadeye yer verilmez. 
Davali igin sanik kelimesinin kullamlmasi onu isin basinda zan altina sokmak olur. Bu da mahkemenin 
tarafli davrandigi anlamina gelir. Kur'an, sug sabit olmadikga kisiyi zan altina sokmayi yasaklamistir. 
Allah Taala soyle buyurmustur: 

"Muminler! yoldan gikmis biri size bir haber getirirse gergegi ortaya gikarmaya gahsin; yoksa 
bilmeden birtoplulugu suglarsiniz da yaptiginiza pisman olursunuz." (el-Hucurat 49/6) 

Davahnin hak ve hurriyetlerini korumaya yonelik prensipler sunlardir: 

1- Biraet-i Zimmet Asildir 

Yani insanin sugsuz ve borgsuz olmasi ana prensiptir. Cunku insan dunyaya sugsuz ve borgsuz 
olarak gelir. Sug veya borg, sonradan dogar. Dolayisiyle bir sugun veya borcun varhgini iddia edenin 

139 



onu ispat etmesi gerekir. Cunku delil, yeni bir seyi iddia edenden istenir.73 iddia, zann-i galib 
doguracak sekilde ispatlanmahdir. Bu sebeple ispatin en az iki sahitle olmasi sart kosulmustur. 

Herkesin sahitliginin kabul olunmamasi, sahitler hakkinda guvenilirlik sorusturmasimn (ta'dil ve 
tezkiye islemlerinin) zorunlu tutulmasi, hakimin objektif delillerle bagh kilinip haksizliga sapmasini 
onleyici tedbirler alinmasi ve yargilamanin her safhasimn agik olmasi sarti davalmin hak ve 
hurriyetleri igin bir koruma olusturmaktadir.74 

2- §ek ile YakTn Zail Olmaz 

§ek: iki ihtimalden biri digerine agir basmayacak sekilde bir seyin varligi veya yoklugu hakkinda 
suphe dogmasidir. Davali, baslangigta sugluluk suphesi altindadir. 

Zan ve Vehim: iki ihtimalden birini digerine tercih ettirecek bir sebep olmakla beraber ikinci taraf 
da muhtemel gorunurse tercih edilen tarafa zan, ikincisine de vehim denir. Davalmin suglulugu 
konusunda bazi isaret ve deliller bulunmakla beraber sugu ispat igin yeterli gorulmedigi zaman davali 
zanli duruma dusmus olur. 

Zann-i Galib: iki ihtimalden ikincisi muhtemel gorunmezse vanlan kanaate zann-i galib denir. 
Zann-i galib kesin bilgi yerine geger. Cunku insan, gogu zaman ancak bu kadanni basrabilir. Bu, 
suglulugun iki durust ve guvenilir sahitle ispat edilmesi halidir. §ahitler yalan soylemis olabilirler ama 
gogu zaman yapacak baska bir sey yoktur. 

YakTn (kesin bilgi): Olmasi veya olmamasi kesin, yahut zann-i galible sabit olan seydir.75 Bu da, 
davalmin baslangigta sugsuz kabul edilmesi halidir. Cunku, insan sugsuz olarak dunyaya gelir. 
Herkesin sug islemesi mumkun ise de, elde kesin delil olmadan hig kimse suglu sayilamaz. 

"§ek ile yakin zail olmaz" prensibine gore bir seyin varligi kesin olunca, aksi ispat edilmedikge, 
ortaya gikan bir suphe sebebiyle o seyin yokluguna hukmedilemez. islam Hukuku'nun dortte ugu veya 
daha fazlasi bu kaideye uygundur.76 

Ceza yargilamasinda suphe, daima davali lehine kullamlmistir. Had ve kisas cezalan da suphe 
ile duser.77 

B. Nizamin Korunmasi 

Ceza yargilamasi, kisi hak ve hurriyetlerini koruma yaninda, nizami korumaya da yonelik 
olmalidir. Bu konuda asagidaki tedbirler ahnmistir. 

1- Sabikalilar 

Sabikahlar, tazir cezasmi gerektiren bir sug isnadiyla hakim onune gikanhrlarsa hakim tek 
sahitle veya kendi bilgisine dayanarak hafif cezalar verebilir.78 

140 



2- Sugustu Haller 

Sugustu hallerde suglu, her fert tarafindan cezalandinlabilir. Asiri gidilmez ve cezalandirmanin 
sugustu oldugu ispat edilirse, bir sug dogmaz. Mesela, gece kapiyi agip eve giren bir yabanciyi, ev 
sahibi oldururse bundan sorumlu olmaz. Fakat sug islenip bittikten sonra, ceza konusunda sadece 
mahkemeler yetkilidir.79 

3- Cevre Guvenliginin Saglanmasi 

Bir mahalle veya koyde, yahut bir kervansarayda faili meghul bir cinayet islendigi taktirde, o 
yerin halki, ya sugluyu bulurlar veya ozel olarak yapilan yargilama sonucunda olunun kan bedelini 
odemek zorunda kalirlar. Buna kasame denir. 

Kasame kisaca soyle yapilir: 

Mesela bir koyde, kimsenin mulkij olmayan mahalde oldurulmus bir insan cesedi bulunur ve 
olunun velisi, "Onu siz oldurdunuz" diyerek hakimin huzurunda, koy halki aleyhine dava agip kasame 
telebinde bulunursa, hakim koylulere, iddia karsisinda ne diyeceklerini sorar. Koyluler iddiayi 
reddederlerse olunun velisi koyun erkeklerinden elli kisiyi segerek hakime gosterir. Hakim, bunlardan 
her birine yemin teklif eder. Bunlar da, oluyu kendilerinin oldurmedigine ve katilini de bilmediklerine 
yemin ederler. Eger hepsi boyle yemin ederse, butun koy halkina olunun diyeti pay edilir. iglerinde 
yemin etmekten kaginanlar olursa hakim bakar, eger olunun velisi kisasi gerektiren bir iddiada 
bulunmussa bu kisiler yemin edinceye veya oldurduklerini itiraf edinceye kadar hapsedilirler. Fakat 
olunun velisi diyet cezasi verilmesini gerektiren bir iddiada bulunmussa o takdirde, kirn yemin 
etmekten kaginirsa, butun diyet ona odettirilir. 

Kendine yemin teklif olunan kisi, katilin kirn oldugunu bilirse, yemin ederken, "Onu ben 
oldurmedim, falandan baska katilini de bilmem." diye yemin eder.80 

4- Halkin, Suga Engel Olmasi 

Hata yoluyla meydana gelen olumlerde kan bedeli (diyet), suglunun erkek akrabasi veya 
galisma arkadaslan arasinda taksim edilerek 6denir.81 Merisinde zaran kendisine dokunacagi igin her 
fert, yakinlanni ve galisma arkadaslanni uyarmayi ve sug islemelerine engel olmayi kendine gorev 
bilir. 

5- Suglulann Takibi ve Mahkeme Onune Cikanlmasi 

Kamu hukukunun (Allah haklan) ihlal edildigini goren herkes, mahkemeyi haberdar etmek ve bu 
konuda zaten agilmis sayilan davayi takip etmek zorundadir.82 



141 



Butun bunlar, nizami korumaya ve insanin gevresinde olup bitenlere karsi duyarh olmasina 
yonelik prensiplerdir. Boylece herkes kendini, yerine gore polis, jandarma yahut bir savci gibi sorumlu 
gorecek ve hig kimse, "nemelazim" diyemeyecektir. Yoksa zarar kendine de dokunur. 

C. Hakikat'in Arastinlmasi 

Ceza yargilamasinda hakikatin arastinlmasina onem gosterilmis ve bu konuda objektif kistaslar 
getirilmistir. Qunku hig kimsenin seref ve haysiyeti, bir hakimin vicdani kanaatine terkedilemez. Bir 
kisiyi cezalandirabilmek igin, suglulugunun kesin olarak ispati gerekir. ispat vasitalan hem hakimi, 
hem taraflan baglar. Her sug ile ilgili olarak sugun kendisi, davali, davaci ve sahitler hakkinda 
yapilacak tahkikat islemleri, butun incelikleriyle fikih kitaplannda tespit edilmis ve islenen sugun 
gesidine gore butun unsurlannin tesekkulune onem gosterilmistir. Ceza yargilamasinda hakimlerin 
takdir yetkisi son derece dardir. Cunku, hakimin kanaati elle tutulur, gozle gorulur bir sey degildir. 
Davali sandalyesinde oturan da, hakimlik makamini isgal eden de insandir. Bunlardan biri sug 
islemisse digeri de isleyebilir. O halde hakimin, sug isleyerek makamimn golgesine siginmasina engel 
olmak gerekir. 

Yargilamada tarn bir esitlik ve tarafsizlik esas alinmis ve ceza yargilamasimn butun safhalannm 
halka agik olmasi prensip haline getirilmistir. 



D. Verilecek Ceza ile Ceza Yargilamasi Arasindaki iliski 

Hafif cezalarla agir cezalar ayni degildir. Bir kisiye vurulacak birkag sopa veya verilecek kisa 
sureli hapis cezasiyla el kesme, organ kesme veya olum cezalan bir tutulamaz. islam Ceza 
hukukunda had ve kisas cezalan en agir cezalardir. infazdan sonra bir hata tespit edilirse, onun 
telafisi mumkun olmaz. Dolayisiyle boyle davalarda hakime, cezayi dusurecek bir suphe arama gorevi 
verilmis ve sugun tereddutsuz ispat edilebilmesi igin ozel tedbirler ahnmistir. Mesela, zina iddiasinm 
ispati igin zina fiilini gormus dort erkegin, sahit olarak dinlenmesi sart kosulmustur. §uphe konusunda 
bile hakimin takdir yetkisi simrlandirilmis, hangi seylerin cezayi dusurecek supheler oldugu tek tek 
sayilmistir. Bu konuda, davahya ve sahitlere sorulacak sorular, butun agikhgi ile fikih kitaplannda yer 
almistir.83 

Ona dua ve selam olsun Allah'in Elgisi soyle demistir: 

"imkan buldukga suphelerle had cezalanni dusiJrun.84 Yanilarak affetmek, yanihp ceza 
vermekten iyidir.85 

Had ve kisas cezalannda, kadinlann sahitligi kabul edilmez. Qunku heyecana kapihp 
yanilmalanndan suphe edilir. Diger suglar, medeni yargilamada oldugu gibi, iki erkek veya bir erkek, 
iki kadinin sahitligi ile ispat edilebilir. Hatta bazi hafif cezalarda, kadin olsun, erkek olsun guvenilir bir 

tek kisinin sahitligi yahut hakimin bilgisi yeterli g6rulmustur."86 

142 



E. Yargida Cabukluk ve Ucuzluk 

Yargilama sirasinda, hakikatin arastinlmasina dikkat gosterilmekle beraber, yargilamanin bir an 
once sonuglandirilmasi, sistemin bir ozelligidir. Yargilama, sade ve basit usullerle yapilir. Gecikmeye 
sebep olabilecek hususlar tamamen ortadan kaldinlmis oldugundan sonug kisa zamada 
alinabilmektedir. 

Yukardaki belgeler, gerekli tahkikatin yapilip davanin gogunlukla bir gunde sonuglandinldigini 
gostermektedir. Zaten ser'iye sicillerinde bir gunde sonuglanmamis dava bulmak oldukga zordur. 
Yukanda sulh ile sonuglanan cinayet davasi dismdaki davalar agildigi gun karara baglanmstir. 
Cinayet davasinda karann gecikmesi, taraflan baristirmamn zaman almasindan dolayidir. 

Tanzimat'tan sonra, Nizamiye mahkemeleri'nde uygulanmak uzere, Avrupa'dan alinan kanunlar 
bir tarafa birakilacak olursa, Osmanli mahkemelerinde butunuyle islam hukukunun uygulandigi ortaya 
gikmaktadir. Bu mahkemelerin galismalarim gunumuze aktaran ser'iyye sicilleri bu konuda kesin bir 
delil olusturmaktadir. 

Tanzimat'tan sonraki gelismeler bir kenara birakihrsa, Osmanli yargilama hukukunun, mevcut 
yargilama hukuku sistemlerinden higbirine benzemedigi gorulmektedir. 



1 26 §aban 1255/3 Kasim 1839 tarihinde yaymlanan Gulhane Hatt-i Humayunu'nda soyle 
denmektedir: "Cumleye malum oldugu uzre Devlet-i aliyyemizin bidayet-i zuhurundan beru ahkam-i 
celile-i Kur'aniyye ve kavanin-i ser'iyyeye kemaliyle riayet oldugundan." (Dustur l/1-Birinci tertip). 

2 Kisaca "Mecelle" diye taninan Mecelle-i Ahkam-i Adliyye, Ahmet Cevdet Pasa 
baskanhginda bir ilmT heyet tarafindan hazirlanmis, 1869-1876 tarihleri arasinda bolum bolum 
yururluge konmus, 1926'da Turk Medeni Kanunu'nun gikanlmasiyla yururlukten kaldinlmistir. islam 
hukukunun aynT haklar, borglar hukuku ve hukuk muhakemeleri usulu bolumlerine ait 16 kitaptan 
olusur. (Daha genis bilgi igin bkz. Osman Ozturk, Osmanli Hukuk Tarihinde Mecelle, ist. 1973, s, 2- 
82). 

3 AN Haydar, Hoca Emin Efendizade (61. 1355 H. /1936 M.) Dureru'l-hukkam serhu 
Mecelleti'l-Ahkam, istanbul 1330, IV/694. 

4 Osmanhlarda hakimler, davalara bakmak ve yargilamayi yurutmek uzere, baskalanna 

vekalet verme yetkisine de sahiptiler. Hakimin, gorevi konusunda kendisine vekil olarak tayin ettigi bu 

kisilere naib ismi verilirdi. Naiblerden bir kismi, tipki hakim gibi yargiya da yetkili olurlardi. Ancak bu 

yetkiyi vermek, sadece belli makamlarda bulunan kadilara aitti. Bunun disindaki naibler, hakimin 

emrinde, sorgu hakimleri gibi gorev yapan kimselerdi. Bunlar, davayi, sahitleri ve taraflann iddia ve 

itiraflanni dinlemeye, sahitler hakkinda guvenilirlik sorusturmasi agmaya (ta'dTI ve tezkiye islemlerini 

yurutmeye) yetkili olabilirlerdi. Bu sekilde, davacinm sahitleri var midir, yoksa yalan mi soyluyor, 

143 



sahitleri varsa, davaya uygun sahitlik edebiliyorlar mi, davaya uygun sahitlik edebiliyorlarsa gtivenilir 
midirler, vs. gibi konularda hakimlere yardimci oluyorlardi. Bu naibler, hakimin verdigi yetkiye gore 
gorev yapiyor fakat hukum veremiyorlardi. Hakim de, bu gibi naiblerin dinledigi sahitleri tekrar 
dinlemedikge hukum veremezdi. Gorevlendirme konusunda butun yetki hakime aitti. Bunlan istedigi 
zaman ve istedigi konuda gorevlendirir ve arzu ettigi zaman da gorevden alabilirdi. (Bkz. Abdulaziz 
Bayindir, islam Muhakeme Hukuku, Osmanli Devri Uygulamasi, istanbul 1986, s. 20, 89-91). 

5 AliHaydar, IV/691. 

6 Mecelle 1807; Ali Haydar, IV/708, 709. 

7 Bkz. Mecelle m. 1801. 

8 Mecelle m. 1613. 

9 Bkz. Usul-i Muhakemat-i Cezaiyye Kanunu m. 1 ve dorduncu fasil m. 20, 22-25 (Dustur, 
IV/135, 136). 

10 Abdulaziz Bayindir, islam Muhakeme Hukuku, Osmanli Devri Uygulamasi, istanbul 1986, 
s. 112, s. 134 ve dorduncu bolum, 143 numarali dipnot. 

11 TimurtasT, Muhammed b. Abdullah, TenvTru'l-ebsar, IV/601; Alau'd-din Muhammed b. Ali 
el-HaskefT, Durru'l-muhtar, IV/601, (Bu iki kitap ibn AbidTn'in VI. cildin kenanndadir), tarih ve yeryok. 

12 Bayindir, s. 89 vd. 

13 ibn Abidin, Redd'ul-ale'd-durr'il-muhtar serhu tenvTr'il-ebsar, 111/177, tazir; tarih ve yer yok. 

14 Konu ile ilgili hukumler Mecelle'nin 612, 642, 663 ve devami maddelerinde geger. 
Uygulama ile ilgili kayitlar maruz sicillerinde yer ahr. 

15 Velidedeoglu, Hifzi Veldet, Kanunlastirma Hareketleri ve Tanzimat, 198, ist. 1940; metin 
igin bkz. Dustur, 1/537. 

16 Mecelle m. 1815. 

17 Mecelle m. 1821'e gore, usulune uygun, yalan ve uydurma olmaktan uzak bir sekilde 
duzenlenmis Nam ve huccetler ispat vasitasi sayihr. Ayrica bkz. Ahmed b. Muhammed el-Hamevi (61. 
1098 h. /1687 m.), 

Gamzu 'uyuni'l-besair ale'l-Esbah ve'n-nezair., I/338, Matbaa-i Amire. 

18 Damad, Osmanli kazaskerlerinden Abdurrahman b. Mehmed, Mecma'u'l-enhur, 11/157, 
istanbul 1310; Ali Haydar, IV/676. 

144 



19 Mesela, bkz. Ahigelebi Mahk., 7/273 numarah sicil, vr. 1-a (istanbul Muftulugu Arsivi). 

20 Dava vekilligi ile ilgili hukumler igin bkz. Mecelle m. 1516'dan 1520'ye kadar. 

21 Mecelle m. 1816. 

22 Damad, 11/159, bu son gorus Ebu Yusufa aittir. 

23 Molla Husrev, Muhammed b. Feramuz, Dereru'l-hukkam, II/4099, istanbul; Mecelle m. 
1816. 

24 Mecelle m. 1817. 

25 Damad, I/544, 559; Omer Hilmi, 104, m. 89. 

26 Bayindir, s. 158ve 163. 

27 Bayindir s. 158, 164, 205, 220 aynca kitabin belgeler bol. no, 7 ve 23. 

28 Erkek kansinin zina ettigini veya gocugun kendinden olmadigim iddia eder ama iddiasini 
ispat igin sahit getiremezse ozel bir yargilama ile kan kocanin arasinin aynlmasina karar verilir. Buna 
lian denilir. Bununla ilgili hukumler Nur suresinin 6. ayetinden 10. ayetine kadar geger. 

29 Damad, II/256. 

30 §emsu'd-din es-SerahsT, el-Mebsut, XVI/117, Misir 1324; Molla Husrev, 11/411, 412. 

31 el-HaskefT, IV/654. 

32 SerahsT, XVI/1 10; Mecelle m. 1 826; AN Haydar, I V/763. 

33 Damad, 11/160; Mecelle m. 1826. 

34 AN Haydar, IV/727. 

35 Mecelle m. 1828. 

36 Damad, 11/160. 

37 AN Haydar, IV/770, 771 . 

38 Damad, 11/158; AN Haydar, IV/767. 

39 Bkz. Feyzullah Efendi, §eyhulislam (61. 1115 h. /1703 m.), Fetava-yi Feyziyye s. 286, 287, 
Matbaa-i Amire; Mecelle m. 1837'den 1840'a kadar. 



145 



40 AN Haydar, IV/692; Bir ornek olmak uzere bkz. ist. Bab Mah. 2/11 vr. 29-b. (istanbul 
Muftulugu Arsivi). 

41 AnkaravT, §eyhulislam Muhammed b. Huseyin, Fetava'l-Ankaravi, 1/406, M. Amire, 1281. 

42 Alauddin el-KasanT, Bedai'us-sanai'f TtertTb'is-serai', VII/46; Molla Husrev, II/85. 

43 KasanT, VII/47. 

44 AnkaravT, I/406. 

45 Konu ile ilgili bir ornek igin bkz. istanbul Bab Mahkemesi, 2/96 numarah sigil, v. 37-a. 
(istanbul Muftulugu Arsivi). 

46 KasanT, VII/47; el-Haskef? 11/1 58; Molla Husrev, N/85. 

47 Ibn AbidTn, c. 11/159. 

48 Molla Husrev, N/85. 

49 Ahmet Lutfi 78, 79. Metin kismen sadelestirilmistir. 

50 TimurtasT, el-HaskefT ve ibn AbidTn (ugu bir arada), 111/158, sehadehale'z-zina'dan bir 
onceki konu. 

51 Molla Husrev N/81 ; Damad, N/545, 546. 

52 TirmTzT, K. Hudud, 6. 

53 ist. Mahkemesi, I/24 numarah sicil, s. 142. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

54 Zuama, zaTm kelimesinin goguludur, buyuk timar sahibi demektir. Timar sahibi, savaslarda 
belli sayida ath suvari bulundurma zorunluluguna karsihk tahsis edilen devlet arazisinden vergi alma 
hakkina sahip kisi demektir. Multezim, bir bolgenin belli bir vergisini toplama hakkini agik artirma ile 
alan kisiye verilen isim. 

55 Asker, ath asker, suvari. 

56 Bu Ebu Hanife ile imam Muhammed'in gorusudur. (Bkz. Omer Nasuhi Bilmen, Hukuki 
islamiyye ve Istilahati Fikhiyye Kamusu, IN/287, par. 801, istanbul 1967). 

57 Bu Ebu Yusuf'un gorusudur. (Bkz. Bilmen, a.g.e. c. IN/286, par. 799). 

58 istanbul Mahkemesi, 1/25 numarah arz sicili, s. 193. (istanbul Muftulugu Arsivi). 



146 



59 KasanT, VI/279; Feyzullah Efendi, §ehadetu'n-nisvan, 303; Qatalcali AN Efendi, 
§eyhulislam, (61. 1103 h. /1962 m.) Fetava-yi AN Efendi (AN Efendi), I/346, tarih ve yeryok. 

60 SerahsT, XVI/1 14; KasanT, VI/279. (Bu iki kaynaktaki bilgiler birlestirilerek yazilmistir). 

61 KasanT, VII/47, Osmanlilarda mahkemelerin gahsmalarimn simdiki gibi olmadigim, 
davacilar, hakimi hangi saette ve nerede bulurlarsa orada davalanna bakildigini goz onunde 
bulundurmak gergkir. 

62 Ali Haydar, IV/524. 

63 ist. Bab Mahkemesi, 2/192 numarah sicil, v. 78-a. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

64 Belgede 16 Zilhicce tarihi gegmektedir. Ancak olay, Mam tarihinden 8 gun once, 12 
Zilhicce gunu meydana geldigi igin tarihin hatali oldugu ve 19 Zilhicce olmasi gerektigi ortaya gikar. 

65 istanbul Bab Mahkemesi, 2/192 numarah sicil, v. 73-a. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

66 "Ber muceb-i ferman-i alT" kadi efendiye hitaben, "emriniz geregince" demektir. 

67 Uskudar Kadihgi, 6/466 numarah sicil v. 53-b. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

68 Gayrimuslim vatandasin. 

69 Ayak islerine bakan gorevli. 

70 Uskudar Kadihgi, 6/466 numarah arz defteri, v. 53-b. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

71 Bilmen, VIII/7, paragraf 13. 

72 Uskudar Mahkemesi., 6/466, vr. 38-a. (istanbul Muftulugu Arsivi). 

73 Beyyine hilaf-i zahiri isbat igundur. (Mecelle m. 77). 

74 Bu konuyu tamamlayan iki prensip daha vardir: Bir seyin bulundugu hal uzere kalmasi 
asildir (Mecelle m. 5); Sifat-i anzada aslolan ademdir. (Mecelle m. 9). 

75 Ali Haydar, I/39. 

76 HamevT, I/85, yukandaki prensibin agiklanmasi sirasinda zikrolunuyor. 

77 Konu ile ilgili bir ornek igin istanbul Muftulugu Arsivi'nde bulunan istanbul Mahkemesi, 
1/25 numarah arz sicili, s. 137'de kayith tazTr baslikh maruza bakilabilir. Burada kazif davasinda, 
magdurda beliren bir suphe uzerine davahya, had yerine tazir cezasi verildigi gorulmektedir. 

78 Bilmen, IN/23. 

147 



79 TimurtasT, el-Haskeff ve ibn AbidTn, 111/181, AnkaravT 1/144. 

80 Omer Hilmi, Mi'yar'u'l-Adalet, (izahu'l-cinayat fi Ahkami'l-kisas ve'd-diyat ile birlikte) 
139'dan 170. maddeye kadar. istanbul, 1328. Burada ve diger fikih kitaplannda konu genis olarak 
agiklanmistir. 

81 Molla Husrev, 11/156 vd. 

82 TimurtasT ve el-Haskeff, IV/601 . 

83 Bkz. Molla Husrev, 11/1; Damad I/544, 545. 

84 Molla Husrev, c. II, s. 81 ; Damad, c. II, s. 545, 546. 

85 Tirmizi, K. Hudud, 6. 

86 Bilmen, c. Ill, s. 323. Konu ile ilgili bir ornek igin istanbul Muftulugu Arsivi'nde bulunan 
istanbul Mahkemesi, 1/25 numarali arz sicili, s. 155'de kayith maruza bakilabilir. Burada Bahgekpusu 
geki'ci ve kantarcisinin gekilerinin 30 okka noksan geldigi bizzat hakim tarafindan tespit edildigi igin 
bunlann Bogazkesen Kalesi'ne hapsine karan verildigi gorulmektedir. 



148 



Osmanlilarda Zina Sugu ve Cezasi /Yrd. Dog. Dr. Ismail Acar [s.83-90] 

Dokuz Eylul Oniversitesi Mahiyat Fakultesi /Turkiye 

Giris 

Karahanhlann X. asirda islamiyet'i kabulunden itibaren XX. asnn baslannda Osmanh Devleti'nin 
yikilmasina kadar kurulmus olan Turk Devletleri, bazi adet ve geleneklerini korumakla birlikte islam 
hukukunu esas almislardir. En uzun yasayan Turk Devletlerinden birisi olan Osmanh'da da islam 
hukuku uygulanmistir.1 Osmanh padisahlan gesitli donemlerde toplu olarak veya munferit olaylar igin 
Ser'i hukukun kendilerine verdigi yetkiyi kullanarak kanunnameler yayinlamislardir. Bu kanunnameler 
Osmanh hukukunun incelenmesi igin en onemli hukuki malzemeyi olusturur.2 Dolayisiyla burada en 
fazla uzerinde duracagimiz konu Osmanh Kanunnamelerinin ilgili maddeleri ve onlann yorumu 
olacaktir. islam hukukunun teorik gahsmalan diyebilecegimiz fikih kitaplan az gok her devirde 
yazilmis ve islam ulkelerinin ortak kulturu olmustur. Osmanhlar da kendilerini bu ortak kulturun 
dismda gormemislerdir.3 

Yuksek Otorite makamindaki Divan-i Humayun ve padisah, islam hukukunun kendilerine verdigi 
yasama yetkisi ile bazi sahalarda kanunname adi altinda onemli hukukT duzenlemeler yapmislardir. 
Osmanh kanun koyucusu, ozellikle arazi rejimi, zaman asimi ve ta'zir cezalan gibi konularda aynntih 
hukumler igeren 750'den fazla Kanunname hazirlamistir. Fatih Kanunnameleri, KanunT'ye ait 
Kanunnameler ve III. Murat Kanunnamesi bunlann genel ve en meshur olanlandir.4 

Osmanhlann, kamu hukuku alaninda islam? esaslar yaninda kanunnameleri, ozel hukuk 
sahasinda ise fikih ve fetva kitaplanni kanun seviyesinde degerlendirdikleri5 soylenebilir. Boylece 
mahkemelerde, kanunnameler ile fetva kitaplan, kadilann muracaat kaynagini olusturmustur. 

islam hukuku, Osmanh Devleti'nde resmT hukuk sistemi olarak kabul edilmekle birlikte, 6 
Turklerde devlet geleneginin kendisine mahsus ozelliklerinden de ister istemez etkilenmistir. 
Genellikle islam hukukunun agikga hukum vazettigi alanlarda, HanefT ekole ait gorusler esas ahnarak 
uygulamaya gidilmistir.7 Agikga hukum bulunmayan, dolayisiyla da "ulu'l-emr"e yasama yetkisi 
taninan sahalarda, belli bir yasama proseduru takip edilerek, "orfT hukuk" diye bilinen kanunnameler 
duzenlenmistir.8 Fikih kitaplanndaki cezaT hukumler, genellikle nazariyatta kalmis ve tatbikatta orfT 
hukukun da kaynagi olan padisahin iradesine bagh olarak yerini alma sansina sahip olabilmistir. 
Dolayisiyla bir Osmanh fakihi tarafindan yazilmis herhangi bir fikhT eserdeki cezaT hukumlerin her 
halukarda Osmanh ceza hukuku oldugu soylenemez. Ozellikle ceza davalannda, kadilann hukum 
verirken kaynak olarak kullanacagi kanun maddeleri/kanunnameler, Fatih'ten sonraki donemde daha 
agik ve net bir sekilde ortaya konmus9 ve KanunT devrinde de resmen kadilara teblig edilmistir.10 

Osmanh Devleti'nin gergek manada igte ve dista taninan devlet haline gelmesi ve orfT hukukun 
gelismesinin donum noktasi, Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet 1451-1481) devri ile baslar. Bu 

149 



sebeple kanunname tedvini bu donemden itibaren ciddi manada mevcuttur.11 Fatih oncesi devre ait 
tetkikler de bu gorusu dogrular mahiyettedir.12 Bu doneme ait bazi kanun ve layihalar olsa da 
konumuz ile ilgili ilk yazili kanun maddeleri, Fatih'in UmumT Kanunnamesi'nin ilk faslinda karsimiza 
gikmaktadir.13 

Fatih'ten sonraki devirde yapilan kanunlar -Tanzimat Devri'ne kadar- birbirine benzer, aralannda 
gok azfark vardir. Fatih'in hazirlamis oldugu bu kanunname daha sonraki kanunnamelere de onculuk 
etmistir.14 Bu sebeple biz, Fatih Sultan Mehmed'in "Kanun-i PadisahT"15 adli kanunnamesinin 
konumuzla ilgili bolumlerini esas alarak, degerlendirmeleryapacagiz. 

I. Fatih-Tanzimat Devri 

Arasi Kanunnamelerdeki 

Zina Sugu ve Cezasi 

A. Fatih Devri 

Birgok kanun metninde oldugu gibi, Osmanli kanunnamelerinde de zina sugunun tarifi 
yapilmamistir. Zina ve zinaya yol agan sebepler fashnin birinci maddesinde: "Eger bir kisi zina kilsa, 
seriat huzurunda sabit olsa."16 ifadesinden zina sugunun islam hukukunda tarif edildigi sekilde 
yorumlandigim anlayabiliriz. Genel hatlanyla islam hukukuna gore zina sugu: "Mukellef bir kimsenin 
cinsel birlesmeyi mesru kilacak hukukT bir akit olmaksizin karsi cinsten bir sahis ile cinsel iliskide 
bulunmasidir."17 seklinde tarif edilebilir. HanefT mezhebine gore ise zina sugu; "Nikah, mulkiyet veya 
mulkiyet suphesi olmaksizin bir adamin bir kadmla normal yolla cinsel birlesmede bulunmasidir."18 
bigiminde tarif edilir. HanefT mezhebi, homoseksuellik ve livata fiilini zina sugunun disinda ayn bir sug 
olarak telakki ettigi igin Osmanli kanun koyucusu da zina ile benzer diger cinsel suglann cezalanni 
birbirinden ayirmistir. Sugun tarifindeki diger unsurlan fikih kitaplannin ilgili bolumlerine havale ederek 
konumuza donuyoruz. 

Fatih Kanunnamesinde yer alan maddeler, gok az degisiklikle 1839 yihna kadar yururlukte 
kalmistir. Asil nushasmi goremedigimiz kanunnamenin birinci maddesinde; zina eden evli bir erkegin 
sugu sadece para cezasi ile belirlenmistir.19 II. Beyazit Kanunnamelerinde de -bunun asil metni 
elimizde mevcuttur- ibare ayni sekildedir. Ancak Yavuz Sultan Selim'in (1512-1520) Kanunnamesi20 
ile birlikte, zina cezasini duzenleyen birinci maddenin metnine; "siyaset olunmadigi takdirce"21 ibaresi 
girmistir. KanunT'ye ait Kanun-i SultanT'de ise bu ibare; "lakin ala vechi's-§er' recm kilmalu olmasa"22 
seklini almistir. Hatta bu ibare bazi KanunT Kanunnamelerinde bile yoktur.23 Fatih ve II. Beyazit 
kanunnamelerinde bu ibarelerin olmayisim, gerek gorulmedigi igin konulmamistir, seklinde 
yorumlamak, iyimser bir yaklasimdir. Kanaatimizce mesele bu kadar izahla halledilebilecek olmaktan 
ote olup tartismaya agiktir.24 Diger maddelerde zina iftirasi halinde25 takdir edilen ceza yine para 
cezasidir. Fikih kitaplannda zina iftirasi sugu (kazf) igin formule edilmis olan cismanT cezadan26 
(sopa) soz edilmemektedir. islam hukukgulannin (klasik fikih kitaplannda) takdir ettigi zina sugundan 

150 



mahkum olmus olan evlilere verilen recm cezasimn ilk kanunname metinlerinde hig zikrinin 
gegmemesi, kanunnamelerde yer alan cezalann recm cezasimn yerine ikame edildigi fikrini 
desteklemektedir. Aynca birinci maddenin metninde yer alan "Seriat huzurunda sabit olsa" kaydiyla 
birlikte zina suguna para cezasimn takdir edilmesi de bu fikre destek vermektedir. 

Fatih Kanunnamesinden itibaren Tanzimat'a kadar butun kanunnamelerde zina sugunun 
cezasim duzenleyen birinci faslin birinci maddesinde yer alan kanunda yapilan bir diger kuguk 
degisiklik; bin akgeye gucu yeten bir kisinin zina sugundan mahkum olmasi halinde 300 akge curm 
olan para cezasi, KanunT devrinden itibaren 400 akgeye gikarilmis olasidir.27 Kadilann takdir yetkisi 
igine giren ta'zir28 cezalan, padisahin emri ile ve sadece para cezasi formunda degistirilerek takdir 
edilmektedir. Bu yaklasim, islam Hukuk nazariyesi agismdan sekil ve igerik bakimindan kuskusuz bir 
yeniliktir.29 

Kanunnamelerde, zina sugunu isleyenlerin cinsiyetlerine, medenT hallerine ve gelirlerine gore 
siniflandinlarak ayn ayn cezalar takdir edilmistir: Bekar bir erkek ile bekar bir kizin zina suglan igin 
takdir edilen ceza aymdir.30 Evli bir kadin zina ettiginde, mali durumuna gore degisen para cezalan 
takdir edilmistir. Zengin ise evli erkege uygulanan para cezasina, fakir veya orta halli ise derecesine 
gore bekarlara uygulanan para cezasina garptinlacagi belirtilmistir.31 

Fatih Kanunnamesi'nin ilk ug maddesinde takdir edilen cezalar para cezasi niteligindedir. 
CismanT herhangi bir ceza mevcut degildir. Klasik fikih kitaplannda zikredilen recm (taslayarak 
oldurmek) veya celde (sopa veya kirbag benzeri seylerle dovmek) gibi cezalardan bahis yoktur. 
Sadece bazi maddelerde "kadi ta'zir ura" ifadesi kullamldiktan sonra "agag basina bir akge curm 
alma" veya "agag basina iki akge curm ahna"32 gibi ifadelerle kadimn takdir edecegi sopa cezasi da 
hemen para cezasina gevrilerek infaz edilmesi gerektigi belirtilmistir. 

islam hukukgulannca uzerinde fazla durulmayan zina suguna tesebbus fiilinin cezasi, 
kanunnamelerde yer almistir. Zina suguna tarn tesebbus, zina sugu gibi telakki edilerek, zina sugu igin 
takdir edilen cezamn aynisi ile tecziye edilmistir.33 Kolelerin zina sugu islemeleri halinde, hurlere 
verilen cezamn yansi ile cezalandinlmalari hukme baglanmistir. Yine medeni hali ile mali durumu 
gozetilerek para cezasi ona gore takdir edilmesi gerektigi ifade edilmistir.34 Sozlu cinsel taciz ile zina 
tesebbusu asamasina ulasmayan fiilT tacizler de sug kabul edilip ceza tayin edilmistir. Bu durumda 
cezamn tayini kadiya havale edilerek tayin edecegi ta'ir cezasimn karsihginda her bir sopa igin bir 
akge para cezasi tespit edilmistir.35 

Buraya kadar tadat edilen suglan, Osmanli tebaasmdan bir Musluman degil de bir gayrimuslim 
islerse, medeni hali ve diger durumlara gore Musluman igin yukanda takdir olunan cezalann yansi 
ona uygulanacagi ifade edilmistir.36 

B. II. Beyazit'tan Tanzimat Devrine Kadar Yururlukte Kalan 

Kanunnamelerdeki Zina Sugu ve Cezasi ile ilgili Hukumler 

151 



Fatih'ten sonraki devirlerde mantik ve metot ayni kalmak uzere, konumuzla ilgili kanunlar 
detaylandinlmistir. Fatih'in Kanun-i SultanT'sinde yer alan zina sugu ve cezasi ile ilgili hukumler 
hemen hemen Tanzimat Devrine kadar gok az degisiklikle ayni fasilda yerlerini korumuslardir. Daha 
sonraki padisahlarca yapilan kanunnamelerde zina suguna iliskin hukumler ilave niteligindedir. 
Adindan da anlasilacagi uzere, bu konudaki uygulamalanyla dikkat geken padisah KanunT Sultan 
Suleyman'dir.37 

Bu devirde konumuzla ilgili en dikkate deger kanun maddeleri, zorla irza gegen kisilere 
uygulanacak olan cezalann para cezasi olarak degil de cismana ceza olarak tayin edilmis olmasidir. 
Rizasi olmaksizin kiz veya kadin kaginp onunla cinsel birlesmede bulunan erkege ceza olarak cinsel 
organinin kesilmesi takdir edilmistir. Bu duruma razi olup sirf cinsel birliktelik igin erkekle beraber 
kagan kadin veya kiza da ceza olarak cinsel organinin daglanmasi cezasi 6ng6rulmustur.38 Burada 
cebir yoluyla kadinm teslim alinmasi durumunda ona herhangi bir cezanin gerekmeyecegi kanun 
metninde belirtilmistir. 

Onceki kanunnamelerde sozlu sarkintihgin cezasi tayin edilmisti. Daha sonra fiilT sarkintihk da 
kanunnamelerde sug olarak tespit edilmis ve taciz'in derecesine gore ceza takdir edilmistir. FiilT cinsel 
taciz boyutuna ulasan sarkintihk suglannda cezanin bir kismi kadinm takdirine birakilmis, geri kalan 
kismin cezasinin tayini igin olaym padisaha havale edilmesi hukme baglanmistir. Burada diger 
cezalardan farkli olarak hapis cezasi ile karsilasmaktayiz. FiilT cinsel tacizi tespit edilen sahis; ta'zir 
cezasina garptinldiktan sonra hapsedilecek, sonra da bu durum padisaha bildirilecektir.39 Sozlu veya 
fiilT sarkintihk cariyeye yapildiginda bu fiil de sug kabul edilmis ve sadece para cezasi takdir 
edilmistir.40 

Dul bir kadinm zina sugu islemesi halinde, bekar erkeklere takdir edilen cezanin aynisi ile 
tecziye edilecegi,41 evli Musluman bir bayanin zina etmesi ve sugunun sabit olmasi halinde, Fatih 
Kanunnamesi'nin birinci maddesinde evli erkekler igin tayin edilen para cezalarma garptinlacagi 
kaydedilmistir.42 Zina eden kisi bekar kiz olursa, onun cezasi da bekar erkeklerin cezasi gibidir.43 
Zina eden kisilerden biri bekar digeri evli ise, herkesin kendi medeni durumu igin takdir edilmis cezaya 
garptinlacagi belirtilmistir.44 Goruldugu gibi, kadinlann zina sugunun cezasi erkeklerden ayn olarak 
tespit edilmekle birlikte buyuk oranda erkek igin takdir edilen cezanin aynisi kadin igin de takdir 
edilmistir. Hatta kadinm sugunun cezasi erkege izafe edilerek karara baglanmistir. 

Genellikle erkekler uzerinden tespit edilen cezalandirma yonteminde erkeklerin lehine 
denilebilecek bir iki madde vardir. Kendi evinde kansini baska bir erkekle zina halinde yakalayan 
erkek, kansini ve sug ortagini orada oldurur ve bu halin tespiti igin hemen mahalledeki sakinleri 
gaginp olaya sahit tutarsa, bu durumda koca aleyhine herhangi bir ceza davasi agilmaz. 

Oldurulen sug ortagi erkegin ve kadinm yakinlan da dava agma hakkina sahip degillerdir.45 
Evinde yabanci bir erkegi goren sahis, silahla o kisiyi yaralasa ve bu durumu tespit igin mahalle 
sakinlerini gaginp olaya sahit tutarsa, yaralayan adamm aleyhine dava agilamayacagi belirtilmistir.46 

152 



Evli bir kadin hakkinda baska bir erkekle beraber olduguna dair sayia yayilsa, bunun uzerine 
kocasi kadini bosasa, kadin da admin giktigi erkekle evlenmek istedigi takdirde bu nikahin 
kiyilmamasi gerektigi, eger kiyildi ise kadmin bu evliligi zorla sona erdirecegi ve bu nikahi kiyan kisiye 
de kadmin takdirine bagh olarak ciddi bir ta'zir cezasi verilecegi hukme baglanmistir.47 Bir erkekle 
beraber olduguna dair adi gikan kadini, sug ortagi ile halvet48 halinde gorduklerini kadi huzurunda 
sahitler ifade etseler, halvet halinde yakalanan kisilerin zina suglan sabit olmus olup durumlanna 
gore, diger maddelerde belirtilen zina sugu cezalanna garptinlacaklan ifade edilmistir.49 

Baska bir kimseye zina sugu isnadinda bulunan bir kimse, para cezasiyla degil, sadece kadmin 
takdirine gore cezalandinlacagi belirtilmistir. Kadmin takdir edecegi ceza aynca para cezasma 
gevri I meyecekti r. 50 

Zina ve zinaya yol agan sebepler de cezalandinlmis, hatta homoseksuel iliskiler ile diger tabii 
olmayan cinsel iliskiler sug kabul edilerek ceza tayin edilmistir. Hayvanlarla cinsel iliskiye girdigi tespit 
edilenlerin cezasi kadmin takdirine birakilarak ta'zir ile cezalandinlmasi istenmis, kadmin takdir 
edecegi sopa cezasi da her sopa basina bir akge olmak uzere para cezasma gevrilmistir.51 
Homoseksuel egilimi gagnstiracak bir tutum ile geng bir erkek gocuga sarkintihk edip onu open veya 
sozlu tacizde bulunan sahsa da kadmin takdirine bagh olarak verilecek sopa cezasinin karsihginda 
her bir sopa igin bir akge para cezasi almmasi ve yine kadmin gerekli gormesi halinde hapis cezasi 
dahi verebilecegi ifade edilmistir.52 

Zina fiilinde oldugu gibi, livata (homoseksuel/sodomy iliskiler) da sug sayilarak ceza takdir 
edilmistir. Bir bakima livata sugu zina suguna kiyaslanarak ceza takdir edilmistir. Zina suglanndan 
mahkum olanlara verilen cezalann benzerleri durumlanna gore livata sugunu isleyenlere de 
verilmistir. Livata sugunun failleri de medenT halleri ve maddT imkanlanna gore cezalandinlacagi 
belirtilmistir. Evli olup da bu sugu isleyenlerden zengin olanlar 300 akge, orta halli olanlar 200 akge, 
fakir olanlar 100 akge ve gok fakir olanlar da 50 akge para cezasi vermeleri gerektigi belirtilmistir.53 
Bu sugu isleyenlerin bekar olmasi halinde, zengininden 100, orta hallisinden 50 ve fakirinden de 30 
akge para cezasi tahsil edilecegi bildirilmistir.54 

Zina sugu ve cezasiyla ilgili uzerinde durdugumuz kanunname maddeleri, Tanzimat Devri'ne 
kadar uygulamada kalmistir. Genellikle Fatih'le baslayan kanun yapma faaliyeti gok fazla degismeden 
geliserek surmustur. 

Gunumuzdeki anlamiyla da ortusen zina suglan sadece para cezasi ile cezalandinlmis, bu 
sugun yaninda herhangi bir cebir veya siddet olmasi halinde suglu tarafa cismanT cezalann da takdir 
edildigi gorulmustur. Bu devirdeki zina suglulanna hapis cezasinin takdir edilmesi yok denecek kadar 
azdir. 

Kanunnamelerde zina suguna takdir edilen cezalar klasik Hanefi fikih kitaplanndaki zina suguna 

takdir edilen cezalara gore daha uygulanabilir gozukmektedir. Fatih'ten itibaren genellikle zina sugu 

davalannda cezalandirma yontemi, kanunnamelerdeki cezalar esas alinarak gergeklestirilmistir. Bu 

153 



devirde gok fazla ve koklu degisiklik olmadigi igin degisiklikleri genel hatlanyla degerlendirmeyi uygun 
bulduk. Bu sure igerisinde, salt zina sugu igin fikih kitaplannda ifade edilen cismanT cezalardan 
ozellikle recm'e (zinadan suglu bulunan sahsi taslayarak oldurmek) rastlanmaz. Fatih'ten Tanzimat'a 
kadar gegen surede nazarT hukuk anlayisina dayanarak Osmanh tarihi boyunca ilk ve son recm 
cezasi 1091/1680 tarihinde uygulanmistir.55 Onemine binaen bu olayi ilgili kaynaktan iktibas etmeyi 
faydali goruyoruz. 

Silahdar Findikh Mehmet Aga'nin naklettigine gore, hadise soyle cereyan etmistir: "Aksaray'da 
Murat Pasa Camii civannda oturan ve ayakkabicilik yapan emekli bir yenigerinin kansi, evlerine yakin 
bir yerde ipek dukkani sahibine asik olur. Bir gun etrafta kimse yok iken kadin firsatini bulup adami 
evine ahr. Durumdan haberdar olan mahalle sakinleri kadinin evini basarlar (sorumluluk ve gunahini 
sahitler geksin). Onlar topluca; cinsel birlesme halinde bulduk diye iftira edip, kadinla adami apar 
topar bir alay kalabalik ve gurultu ile Rumeli Kazaskeri BeyazTzade Ahmet Efendiye getirirler. O da 
gorduk diyenlerin sahitlikleriyle kadinin recmedilmesine, dukkanin sahibinin de oldurulmesine 
hukmedip bas vezire gonderir. O da konuyu ozetleyerek padisaha arz eder. Geregi yerine getirilsin 
diye hatti humayun sadir olur. 

Osmanhlarda zina suguna recm cezasinin uygulanmasi Osmanh Devleti'nin zayifladigi bir 
doneme rastlamasi ilgi gekici bir noktadir. Zina davalannda ilgili kanunname maddelerine dayanilarak 
o tarihe kadar ya cezalar para cezasi seklinde tatbik edilmis, ya da recm cezasi uygulaniyor oldugu 
halde bu cezayi gerektirecek bir sugla kimse kadi karsisina gikanlmamistir. Birinci sikkin daha 
kuvvetle muhtemel oldugu kanaatindeyiz. Zira kanunnamelerde gok detayli bir sekilde zina sugunu 
isleyenlere tatbik edilecek cezalar tasnif edilmistir.56 

II. Tanzimat Sonrasi Osmanh Hukukunda Zina Sugu ve Cezasi 

Osmanh hukuk tarihi boyunca ceza hukuku alaninda en fazla degisiklik Tanzimat sonrasi 
donemde olmustur. Bu sebeple sozu gegen devirde ceza hukuku alaninda konumuzla ilgili bolumler 
uzerindeki degisikliklerin daha detayli ele ahnmasimn faydali olacagi kanaatindeyiz. 

3 Kasim 1839'da padisah adina Mustafa Resit Pasa'nin okuyup ilan ettigi Gulhane Hatt-i 
Humayunu ile Tanzimat hareketi baslayinca, ilk adim olarak bir ceza kanunu yapilmistir.57 Bu kanun, 
fermanin okunmasindan yaklasik yedi ay sonra 3 Mayis 1840 tarihinde kabul edilerek yururluge 
girmistir. Kanun, Sultan II. Mahmut zamaninda yapilan ve sadece memurlan ilgilendiren ceza 
kanununun aksine butun vatandaslan igine ahyordu. Aynca bu kanunla hem ser'T hem de orfT cezalar 
birlestirilerek ceza hukukunda butunluk saglanmistir.58 Tanzimat'in bu ilk ceza kanunu; mukaddime, 
hatime, 13 fasil ve 41 maddeden olusmaktadir.59 Ancak hazirlanan bu kanun metninde konumuzla - 
zina sugu- ilgili hukumler yer almamistir. Burada ceza hukuku agisinda en onemli gelisme; 
Tanzimat'la birlikte padisahlann sirf kendi iradelerine dayah ceza verme yetkilerine bir simrlama 
getirilmis ve "cezalann kanumligi ve hakimin hukmune mustenit bulunmasi" prensibi ortaya 
konulmustur.60 

154 



Kisa bir sure sonra 14 Temmuz 1851' de bu ilk kanunun yerine, yeni bir kanun (Kanun-i Cedid) 
yapilarak yururluge girmistir. Bu kanun ile suglar sahsTlikten gikip mulkTIige dogru yonelmeye 
baslamistir. Ornegin, daha onceki kanunlara gore, kisas gerektiren bir sugu magdur tarafm 
varislerinin affetmesi ile tamamen dusebilirken, bu yeni kanunla birlikte benzer suglarda sugluyu, 
devletin takip etmesi hukme baglanmis oldu. Yine de zina sugunu duzenleyen kanunlar, eski 
hukumlere tabi olmaya devam etti. Dolayisiyla Tanzimat'in ilk yillannda duzenlenen 1840 ve 1851 
tarihli ceza kanunlan zina sugunun cezasini igermiyordu.61 

Daha sonra 9 Agustos 1858'de, 1810 tarihli Fransiz Ceza Kanunu esas alinarak hazirlanan 
"Ceza Kanunname-i Humayunu" yururluge girdi.62 Fransiz Ceza Kanunu'nun bazi yerleri aynen 
Turkge'ye gevrilerek yeni ceza kanununa aktanlmis, bazi yerleri de ser'T hukuka gore duzenlenmistir. 
Fakat ne mehaz kanunun ne de ser'T hukukun zina sugu ile ilgili hukumleri, yeni kanuna alinmistir. 
Kanun yururluge girdikten iki yil sonra 1860 yilinda, kanunun ikinci babmm "hetk-i irz edenlerin 
mucazati" bashgini tasiyan uguncu faslma zina sugunun cezasi ilave edilmistir. Zina davalannda 
eslere esit davranmayan Fransiz Ceza Kanunu'ndan63 esinlenilerek yapilan bu ilavede, koca lehine 
daha musamahakar davranilmistir.64 Sunu da agikga belirtmek gerekir ki, zina davlannda tarih 
boyunca hep kadin daha fazla suglanmis ve ilk ceza verilen kadin olmustur. Bu durum, neslin saghkli 
bir sekilde devam etmesi ilkesi ile izah edilmeye galisilmistir. Fakat bu sug tek failli bir sug degildir. 
Erkek de bu sugta en az kadin kadar kusurludur. Zina davalannda hukuk onunde esitligin saglanmasi 
prensibi hala problem olarak varhgini devam ettirmektedir. 

1858 Tarihli Ceza Kanunname-i 

Humayunu'nda Zina Sugu ile ilgili Ceza Maddeleri 

Bab-i Sani Uguncu Fasil 

(Hetk-i Irz Edenlerin Mucazati Beyanindadir) 

Madde 197- Her kirn on bir yasindan asagi bir gocuga fiil-i sent icra eyler ise, alti aydan ekal 
olmamak uzere muvakkaten hapis cezasiyla mucazat olunur. 

Madde 198- Bir adam bir kimseye cebren fiil-i sent icra eder, yani irzma geger ise muvakkaten 
kurege konulur. 

ZEYL (3 Cemaziyeluhra 1277) 

Boyle cebren fiil-i sent icrasina tasaddi edip de yed-i ihtiyannda olmayan esbab-i mania 
hayluletiyle fiile gikamamis ise ug aydan ekal olmamak uzere hapis cezasi ile mucazat olunur. 

Madde 199- Cebren fiil-i sent icrasi, buna dugar olanlann uzerlerine hukumleri cari olan 
murebbileri veyahut velileri veyahut ayhkh hizmetkarlan tarafindan vuku bulur ise, bes seneden ekal 
olmamak uzere kurek cezasi hukmolunur. 

155 



Madde 200- Eger boyle cebren fiil-i senT henuz bir ere tezvig olunmamis kiz hakkinda vuku 
bulur ise, buna mutecasir (cesaret eden) olan kimse kurek cezasindan baska tazmin vermeye dahi 
mustehak olur. 

ZEYL 

Tezevvug edecegim diye igfal ile bikr-i baliganin bikrini izale edip de sonra almaktan istinkaf 
eden kimse kendisinden bedel-i tazmin-i bikr alindiktan sonra bir haftadan alti aya kadar hapsolunur. 
Fakat bu hukmun suduru izdivag vaadi ile igfali ya erkegin ikrar ve itiraf eylemesine veyahut kiz 
tarafinin isbat etmesine menuttur. 

Madde 201- Her kim zukur ve inasdan geng kimseleri idlal ve igfal ederek fuhsiyata tahrik ve 
igra ve esbab-i husulunu teshil etmeyi itiyat ederek adab-i umumiyeye munafi harekete cesaret eyler 
ise bir aydan bir seneye kadar hapis ile mucazat olunur. Ve eger bu suretle idlal ve igfal kaziyesi baba 
yahut ana veyahut vasi olan kimselerden zuhur eder ise alti aydan bir buguk seneye kadar hapis ile 
mucazat kihnir. 

ZEYL 

Bir hatun aleyhine irz davasi mutlaka zevcine ve zevci olmadigi halde velisine ait olup bu 
suretle lede'd-dava (dava esnasinda) irtikab-i fiil-i senT-i zina eyledigi tahakkuk eden hatun, ug aydan 
ekal ve iki seneden ziyade olmamak uzere hapis ile mucazat olunur. §u kadar ki zevg tekrar zevcesini 
almaga razi olarak bu cezanin hukmunu iskat edebilir. Boyle fiil-i sent ile mahkume olan hatunun bu 
fiilde seriki olan sahis dahi kezalik ug aydan iki seneye kadar hapis ile cezalanir. 

Ve bundan baska kendisinden bes mecidiye altinmdan yuz mecidiye altinma kadar ceza-i nakdT 
ahnir. Ve bu serik-i tohmet aleyhinde kabule sayan olabilecek delail, fiil-i mezkuru icra halinden 
veyahut bir muslumamn hanminde bulunmakliktan veyahut kendi tarafindan yazilmis olan mekatip ve 
evraktan dahi istinbat olunabilir. Ve bu maddenin hukmu ancak bir hatunun irtikab-i fiil-i senT-i zina 
edip de zevci veya velisi tarafindan irz davasi vukuuna muallak olup Devlet-i Aliyenin bu misullu 
fuhsiyat hakkinda el'yevm mer'T olan zaptiye nizamati ahval-i adiyyede kema-kan cari olacagindan 
ona kat'T sumulu yoktur. Zevcesiyle birlikte sakin oldugu hanede diger hatun ile zina fiil-i kabihine 
me'luf olan ve zevcesinin sikayet-i vakiasi uzerine fiil-i mezkuru irtikabi tahakkuk eden zevc bes 
mecidiye altinmdan yuz mecidiye altinma kadar ceza-i nakdT ahzi ile mucazat olunur. 

Madde 202- Mugayir-i ar ve haya alenen fiil-senT icrasina ictisar eden sahis ug aydan bir seneye 
kadar hapis olunur ve bir mecidiye altinmdan on mecidiye altinma kadar ceza-i nakdT ahnir. 



ZEYL 



156 



Zukur ve inasdan geng kimselere harf-endazhk edenler (soz atari) bir haftadan bir aya kadar ve 
elleriyle sarkintihk eyleyenler bir aydan ug aya kadar hapis olunur. Nisa kiyafeti ile makarr-i nisvan 
olan mahallere girenler mucerred bu fiilden dolayi ug aydan bir seneye kadar hapis olunurlar ve boyle 
tebdil-i heyetle girmis olduklan yerde kanunen isbu cezadan esed bir cezayi mucip olan bir cinayet 
veya cunhaya ibtidar (tesebbus) etmis ise ol fiilin cezasi ile cezalanirlar.65 

Bu devirde, zina ve benzeri suglar igin takdir cezalar para cezasi olmaktan gikmis, hapis ve 
kurek cezasina gevrilmistir. Konumuzla ilgili en dikkate deger gelisme: Zina davalannin sadece 
magdur olan aile bireyleri tarafindan agilmasi ile zina sugunun ispatmda karinelerden hareketle 
kadiya sugu tespit etme yetkisinin verilmis olmasidir. 

Batili hukuk sistemlerine gegis, sanayi inkilabi ve benzer olaylann etkisiyle Tanzimat sonrasi 
Osmanh ceza hukukunda, degisim hiz kazanmistir. Ceza Kanunname-i Humayunu 1911 ve 1914 
yillannda iki defa daha degisiklige ugramistir.66 1911 yihnda yapilan degisiklikle; zina yapan kocanin 
cezasi sadece para cezasi olmaktan gikanlmis, yeni degisiklikle erkegin de kadin gibi hapis cezasi ve 
ayni derecede cezaya garptinlmasi hukme baglanmistir.67 Bu tarihten itibaren, zina ile ilgili hukumler 
T.C.K'nin yururluge girdigi 1926 yilma kadar uygulanmistir.68 

Sonug olarak Osmanhlar, zina suglannin cezalandinlmasinda kendilerine has bir tutum takip 
etmislerdir. Her zaman islam dinine gondermede bulunan Osmanh idarecileri, zina sugu ve cezasi 
konusunda devrin sartlanna ve hukuk anlayisma uygun olarak hukumler vazetmisler, bunu yaparken 
de islam kulturunden tamamen uzaklasmamislardir. islam hukukunun fakihlerce kendi sartlan 
igerisinde yorumlanmasindan ibaret olan fikih kitaplanndaki hukumlere uyma konusunda daha hur 
davranmislardir. Boylece ceza hukuku alanmda gok ciddi gelismeler olmustur. Yapilan 
gahsmalar/kanunnameler genel hatlan itibanyla islam hukukunun felsefesine uygundur. Fikih 
kitaplanna uymamasi islam hukukuna yakin oldugunun kesin bir gostergesi degildir. Zira onlar da 
islam hukukunun temel kaynaklanndan esinlenerekyapilmis yorumlardir. 

Bu itibarla Osmanlilann zina suguna ceza olarak para cezasi vb. takdir etmeleri, suglulann 
cezalandinlmasi konusunda kolayhk saglamistir. Konumuzla ilgili suglann cezalandinlmasinda 
mumkun oldugunca cismanT cezalardan kaginmalan evrensel hukuk normlanna yaklasmanin ifadesi 
olarak degerlendirilmelidir. 



1 Coskun Ugok-Ahmet Mumcu-Gulnihal Bozkurt, Turk Hukuk Tarihi, Ankara 1996, s. 45-47; 
Halil Cin-Ahmet Akgunduz, Turk Hukuk Tarihi, istanbul 1995, I, 101. 

2 Abdulkadir§ener, "ictimaT Usul-i Fikh Tartismalan", AUiFiiE Dergisi, (1982), C. V, s. 231. 

3 Halil inalcik, Osmanli'da Devlet, Hukuk, Adalet, istanbul 2000, s. 39. 

4 Ahmet Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, istanbul 1990, I, 15. 



157 



5 Hayreddin Karaman, islam Hukuk Tarihi, istanbul 1989, s. 276. 

6 Cin-Akgunduz, a.g.e., I, 86-87; inalcik, Osmanli'da Devlet, 39; ibrahim HalebT'nin 
Multeka'l-Ebhur adh eseri 1648 ve 1687 yillannda kadilar igin resmT muracaat kaynagi olarak kabul 
edilmistir. (Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, I, 46-49.). 

7 ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Devleti'nin ilmiye Teskilati, Ankara 1965, s. 83, 89, 173; 
inalcik, Osmanli'da Devlet, s. 40; Joseph Schacht, islam Hukukuna Giris, gev. Mehmet Dag- 
AbdulkadirSener, Ankara 1977, s. 90. 

8 Cin-Akgunduz, a.g.e., I, 148-149. 

9 Elimizde mevcut en eski kanunname Fatih'e ait olanlardir. Ondan once Osmanh 
Kanunnamesi adi altinda elimize ulasmis beige mevcut degildir. Bkz., 0. Lutfi Barkan, "Kanunname", 
iA., VI, 186, 194; Halil inalcik, "Turk Devletlerinde Sivil Kanun Gelenegi", Turkiye Gunlugu, S. 58, s. 9. 

10 inalcik, Osmanli'da Devlet, s. 33. 

1 1 inalcik, Osmanli'da Devlet, s. 32; Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, I, 266. 

12 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, III, 85. 

13 Uriel Heyd, "Eski Osmanh Ceza Hukukunda Kanun ve Seriat", gev. Selahaddin Eroglu, 
AUiFD., S. XXVI, s. 635-636. 

14 Uriel Heyd, Studies in Old Ottoman Criminal Law, London 1973, s. 33. 

15 Eserin asil nushasi ulkemiz kutuphanelerinde yoktur. Asil nusha Viyana Kutuphanesinde 554 
numarada kayithdir. Genis bilgi igin bakiniz: Heyd, "Osmanlida Kanun ve Seriat" s. 635-636; Ayni 
yazar, Criminal Law, s. 7; inalcik, Osmanli'da Devlet, s. 33-34. Bu kanunnamenin ash ile ilgili karsit 
gorus igin bakiniz: AN himmet Berki, Fatih Sultan Mehmet Han, ts. Ankara, s. 230-240. 

16 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, I, 347-348; Omer Lutfi Barkan, XV. Ve XVI. Asirlarda 
Osmanh imparatorlugunda ZiraT Ekonominin HukukT ve MalT Esaslan (Kanunlar), istanbul 1943, s. 
387-388. 

17 ismail Acar, islam Hukukunda Zina Sugu ve Cezasi Uzerine Karsilastirmah Bir inceleme, 
DEU Sos. Bil. Ens. Yayimlanmamis doktora tezi, izmir 1999, s. 63-64. 

18 MavsilT, el-ihtiyar, VI, 79; ibrahim HalebT, Multeka'l-Ebhur, Beyrut 1989, I, 330. 

19 Birinci Fasil (Zina ve Zinaya Yol Agan Sebepler) Madde 1: "Eger bir kisi zina kilsa, seriat 
huzurunda sabit olsa, ol zina kilan evlu olsa ve dahi bay olursa ki bin akgeye dahi ziyadeye gucu 
yeterse, curm ug yuz akge ahna. Evsatu'l-hal olursa kirn alti yuz akgeye malik ola, curm iki yuz akge 

158 



ahna. Andan asagi gucu yeterse, curm yuz akge alma. Andan dahi asagi halli olursa, elli akge; andan 
daha asagi ki gayette fakiru'l-hal olursa, kirk akge curm ahna." (Osmanli kanunnamelerindeki cezaT 
hukumler su eserlerden karsilatirma sureti ile elde edilmistir: Akgun 

duz, Osmanli Kanunnameleri, I, 347-348; 0. Lutfu Barkan'in, XV. ve XI. Asirlarda Osmanli 
imparatorlugu'nda (Kanunlar), 387-388; Heyd, Ottoman Criminal Law, s. 56, 95. Bu itibarla bundan 
sonraki maddelere sadece tezimiz kaynak gosterilecektir.) Acar, Zina Sugu, s. 28. 

20 Uriel Heyd'in tespitine gore, bu ilave KanunT'nin Kanunnamesi ile baslar. Heyd, Ottoman 
Criminal Law, s. 56, 1/6 nolu dipnot. 

21 Akgunduz, Kanunnameler, III, 89. 

22 Akgunduz, Kanunnameler, IV, 296. 

23 Kanun-i PadisahT, Topkapi Sarayi, Revan No: 1935, vrk: 106-40/a. (Akgunduz, 
Kanunnameler, IV, 336, 403'ten naklen). 

24 Bkz. Coskun Ugok, "Osmanli Kanunnamelerinde islam Hukukuna Aykin Hukumler" C. IV, 
s. 61-68; in alcik, Osmanh'da Devlet, s. 21-22, 32, 104 Heyd, Kanun ve Seriat, s. 636; Aynca 
bakiniz, Joseph Schacht, islam Hukukuna Gin's, gev., M. Dag-A. Sener, Ankara 1977, s. 97-101. 

25 Madde 10: "Eger bir avret veya kiz, bana zina kildun dese, er inkar eylese, bu mezkurlann 
sozune itibar olunmaya. Ere and vereler; avrete kadi ta'zir ura. iki agaca bir akge curm ahna." Madde 
11: "Eger avrete er, ben sana zina kildum dese, avret munkire olsa, avret and ige. Ere kadi ta'zir ura. 
iki agaca bir akge curm ahna." Acar, Zina Sugu, s. 29. 

26 MavsilT, el-ihtiyar, IV, 93-96; HalebT, Multeka, I, 239-241 . 

27 Heyd, Criminal Law, s. 56. 

28 islam hukukunun temel kaynaklannda (Kur'an ve Sunnet) cezasi tayin edilmemis olan 
suglara, kadinin takdiri esas olmak uzere, verilen cezalara "ta'zir" denir. Bkz. CurcanT, AN b. 
Muhammed b. AN s-Seyyid ez-Zeyn Ebi'l-Hasen, et-Ta'nfat, Beyrut 1987, s. 91; Abdulaziz Amir, et- 
Ta'zTrfi'-Seriati'l-islamiyye, Misirtrz., s. 177-187. 

29 inalcik, Osmanh'da Kanun, s. 32-33. 

30 Madde 6: "Eger zina eden kiz olursa, onun curmu ergen gibi ola, azhkta goklukta ona 
itibar edeler.". 

31 Madde 2: "Eger zina kilan ergen (yetiskin bekar) olursa, bin akgeye dahi ziyadeye gucu 
yeterse, curm yuz akge ahna. Eger orta hallu olursa, alti yuz akgeye gucu yeterse, curm elli akge 
ahna. Andan asagi dort yuze gucu yeterse, kirk akge; gayet fakir olsa otuz akge curm ahna." Madde 

159 



3: "Eger avret zina kilsa, seriat katinda sabit olsa, gani olsa, er kinhgin (zina isleyen erkek igin takdir 
edilen para cezasi) vere. Orta hallu yahud fakTre olsa, ergenler gibi olur; kinhgin vere." Acar, Zina 
Sugu, s. 28. 

32 Bkz. 25 ve 35. dipnot. 

33 Madde 7: "Eger biregunun (birinin, baskasinin) evine girse, zina kasdina olursa, evlu 
curmun vere. Eger ergen ise, ergen curmun vere; ol zina eden gibi. Yukaru tafsil uzere ki beyan 
olundu" Acar, Zina Sugu, s. 29. 

34 Madde 8: "Eger kul-karavas (kole-cariye) zina kilsa, hur ve hurrenin nisfin vere. Adet 
cihetince bayagileyin, baylikda ve yoksullukda." Acar, Zina Sugu, s. 29. 

35 Madde 9: "ger biregunun avretin opse yahud dilese yahud yapissa, kadi ta'zir ura. Agag 
basina bir akge curm alma. "Acar, Zina Sugu, s. 29. 

36 Madde 13: "Eger zikrolunan ceraim kafirden sadir olsa, ganisinden gani muslumamn 
curmunun nisfi alma ve mutavassitu'l-halinden mutavassitu'l-hal muslumandan alinan curmun ve 
fakirden fakir muslumandan alinan curmun nisfi alma." Acar, Zina Sugu, s. 31 . 

37 Schacht, islam Hukukuna Giris, s. 98-99; inalcik, Osmanh'da Kanun, s. 21. 

38 Madde 24: "Eger bir kisi avret veya kiz kapsa, avretin ve kizin nzasi olmasa, erin zekerini 
keseler. Avrete ve kiza nesne demeyeler, curm almayalar. Eger avret veya kiz razi olup evinden tasra 
gitseler, anlann ferclerin daglayalar." Acar, Zina Sugu, s. 32. 

39 Madde 16: "Bir kisi avretin yoluna varup yahud evine girip sagin gekse veya donun veya 
destann alsa, bade's-subut muhkem ta'zir edup dahi haps edup Dergah-i Muallaya arz edeler." Acar, 
Zina Sugu, s. 31. 

40 Madde 31 : "Eger bir kisi bir kisinin cariyesine soylese veya opse, muhkem ta'zir olunup iki 
agaca bir akge curm alma." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

41 Madde 18: "Eger zina eden dul avret olsa, ergenler gibi curm vere; azhkta goklukta ona 
itibar edeler." Acar, Zina Sugu, s. 31 . 

42 Madde 20: "Eger evlu muslime avret zina etse, gani ise, ba'des-subut gani curmun vere. 
Eger orta hallu ise, ol hallu er curmun vere." Acar, Zina Sugu, s. 32. 

43 Madde 19: "Eger zina eden kiz oglan ise, onun dahi curmu heman ergen curmu gibidir." 
Acar, Zina Sugu, s. 32. 

44 Madde 22: "Eger zina edenlerden biri evlu biri ergen olsa, evluden evlu curmu, ergenden 
ergen curmu alma; hallerine gore." Acar, Zina Sugu, s. 32. 

160 



45 Madde 26: "Ve bir kimesne kendi avretin bir kimesne ile zina ederken bir yerde bulsa, 
ikisini bile katletse, heman evi igine cemeat getirip ishad etse, ol maktullerin varislerinin davalan 
istima olunmaya." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

46 Madde 27: "Veya bir kimesne kendi evinde bir ecnebiyi bulup alet-i harp ile galup mecruh 
etse, mecruh ettigine cemeat ishad etse anun dahi siyaseti sorulmaya." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

47 Madde 29: "Eger avretin biregu ile adi gekilse, (anu eh bosasa) ol adi gekilen avreti ol ere 
nikah etmeyeler, eger nikah akdi olmus ise filhal kadi tefrik ede cebren ve kahren, ve nikah eden 
danismendi dahi ta'zir-i belig edip muhkem hakkindan gele." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

48 Halvet: Issiz yer. Kan ile kocanin, i izinleri olmadikga uguncu bir sahsin muttali 
olamayacaklanndan emin bulunduklan bir yerde bas basa kalmalandir. (Mehmet Erdogan, Fikih ve 
Hukuk Terimleri Sozlugu, ist. 1998, s. 137). 

49 Madde 30: "Eger bir avretin bir er ile adi gekilse ikisini bir halvet yerde gorup sahadet 
etseler, kadi ta'zir ede. Zina kinhgin kema-kan alalar." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

50 Madde 33: "Ve dahi bir kisi ahar kimesneye; sen benim avretime veya cariyeme zina ettin 
dese, ispat edemese, ta'zir edip curm alinmaya." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

51 Madde 15: "Eger bir kisi hayvana varsa, muhkem ta'zir edup, agag basma bir akge curm 
alma." Acar, Zina Sugu, s. 31 . 

52 Madde 32: "Eger bir kisinin oglu (a) n opse veya yoluna vanp soylese, muhkem ta'zir edip 
agag basma bir akge curm alma. Eger haps dahi etseler kadi maslahat gordugu yerde ede." Acar, 
Zina Sugu, s. 33. 

53 Madde 34: "Ve eger akil ve balig bir kisi livata kilsa, evlu olup gani olsa, ug yuz akge curm 
alma. Mutavassitu'l-hal olandan iki yuz akge curm alma. Fakiru'l-halden yuz akge curm alma. Ve dahi 
asagi halliden elli veya kirk akge curm alma." Acar, Zina Sugu, s. 33. 

54 Madde 35: "Ve eger livata eden ergen olsa, ganisinden yuz, vasatindan elli, fakirinden 
otuz akge curm alma." Acar, Zina Sugu, s. 34. 

55 Joseph Von Hammer, Osmanli Devleti Tarihi, gev. Vecdi Burun, istanbul 1986, XII, 33. 

56 Kanunnamelerdeki cezaT kanunlardan zina sugu ve cezasi ile ilgili olanlannm islam Hukuku 
agismdan degerlendirilmesi hakkinda genis bilgi igin bkz. ismail Acar, "Osmanli Kanunnameleri ve 
islam Ceza Hukuku (I)", DEU. Mahiyat Fakultesi Dergisi, S. XVI, Yaz-Sonbahar 2001, s. 53-68. 

57 Ugok-Mumcu, a.g.e., s. 271. 

58 Ugok-Mumcu, a.g.e., s. 282. 

161 



59 Tahir Taner, Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku Kanunlan, (Tanzimat'in yuzuncu yil 
donumu munasebetiyle nesredilen kitaptan ayn basi) istanbul 1940, s. 6. 

60 Taner, Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku, s. 4. 

61 Naci Sensoy, "Zina Curmu", iUHF Mecmuasi., istanbul 1942, c. VIII, s. 77. 

62 Ahmet Gokgen, Tanzimat Donemi Osmanli Ceza Kanunlan ve Bu Kanunlardaki Ceza 
Mueyyideleri, istanbul 1989, s. 14. 

63 Zina davalannda kadm aleyhine olan tutum; ilk ortaya giktigi gunden 19. asnn baslanna 
kadar gayet etkili bir sekilde Fransiz Ceza Hukukunda kendisine yer bulmustur. 1810 tarihli Fransiz 
Ceza kanununda bu keyfiyet giderilmeye gahsilmissa da, yine kocanin lehine bir duzenleme 
yapilmistir. Bu tarihten itibaren, zina sugu sadece kanya has bir curum olmaktan gikmis, bazi kayit ve 
sartlar altinda kanya, koca aleyhine zinadan mutevellit takip hakki tamnmistir. (Sensoy, "Zina Curmu", 
s. 75) Ancak, Fransiz Ceza Kanunu'na gore, zina sug oldugu muddetge (1975 yilinda zina sug 
olmaktan gikanlana kadar) cezada esitsizlik devam etmistir. Genis bilgi igin bkz; Acar, Zina Sugu, s. 
18-19,51. 

64 Sensoy, "Zina Curmu", s. 77;. 

65 Gokgen, a.g.e. s. 151-152; Ahmet Akgunduz, Mukayeseli islam ve Osmanli Hukuk 
Kulliyati, Diyarbakir 1986, s. 864-866. 

66 Gokgen, a.g.e., s. 14. 

67 Serpil Cakir, Osmanli Kadm Hareketi, istanbul 1994, s. 140. 



68 Tanzimat'tan sonra en buyuk ve koklu degisiklik, 1926 yilinda TCK'nin yururluge 
girmesiyle olmustur. 1889 tarihli eski italyan Ceza Kanunu esas alinarak olusturulan bu yeni ceza 
kanunu halen yururluktedir. Zina sugu ve cezasini duzenleyen kanun maddeleri; 440-444. 
maddelerdir. Bu dort madde mehaz kanuna gore gok az degisiklikle TCK'da yerini almistir. 

ilgili kanunlardan 440, 441. maddeler 20. 06. 1933 tarihinde ve 440, 441, 442. maddeler 
de 09. 07. 1957 tarihinde az da olsa degisiklige ugramis, 441. madde 27. 12. 1996 tarihinde iptal 
edilmistir. (27. 12. 1997 tarihinde Anayasa Mahkemesi'nin 23. 9. 1996 tarih ve 1996/15 Esas ve 
1996/34 karar numarali karan geregince evli erkegin zinasmi ongoren TCK'nin 441. maddesi 
yururlukten kalkmistir.) Gerekli sure iginde yeni kanun gikanlamayinca yeni tasan kaduk kalmistir. 
Boylece 441. maddenin iptal sebebini olusturan "kanun onunde esitlik ilkesine aykinhk" durumu daha 
vahim boyutlara ulasinca 440. madde de Anayasa Mahkemesi'nin iptal karannin 13. 03. 1999 tarihli 
ResmT Gazetede yayimlanmasiyla yururlukten kalkmistir. (Kocanin zina sugunun duzenlendigi 

162 



TCK'nin 441. maddesi, Anayasa Mahkemesi'nin 23. 9. 1996 gunlu, Esas: 1996/153 Karar: 1996/34 
sayih karanyla, Anayasa'nin 10. maddesinde ongorulen "esitlik" ilkesine aykin bulunarak iptal edilmis 
ve iptal nedeni ile olusan hukuksal boslugun doldurulabilmesi igin de karann Resmi Gazete'de 
yayimlanmasindan baslayarak biryil sonra yururluge girmesine karar verilmistir. iptal karannin 27. 12. 
1996 gunlti, 22860 sayih Resmi Gazete'de yayimlanmasina ve yayim tarihinden itibaren bir yil 
gegmesine karsin, yasa koyucu tarafindan yeni bir duzenleme yapilamadigindan, kocanin zinasi sug 
olmaktan gikmis, buna karsihk, TCK'nin 440. maddesi uyannca kannin zinasi sug sayilmaya devam 
etmistir. 

TCK uygulamasinda kocanin, korunana taraf olmasi nedeniyle kanya gore ayricahkh 
duruma geldigi, bunun Anayasa'nin 10. maddesinde yer alan esitlik ilkesine aykin dustugu ileri 
surulerek iptali istenen 440. madde Anayasa Mahkemesi'nin 23. 6. 1998 gunlu, Esas: 1998/3, Karar: 
1998/28 sayih karanyla iptal edilmistir. (13 Mart 1999 gunlu 23638 sayih Resmi Gazete). 

iptal edilen bu iki kanunla hukukT bosluk meydana gelmis, aynhk ve terk halinde ceza 
indirimini belirleyen kanun anlamim yitirmistir. Bu sebeple Anayasa Mahkemesi, 442. maddenin 
uygulama olanagi kalmadigi gerekgesiyle onu da iptal etmistir. Boylece zina suguna ait cezalan 
duzenleyen maddelerin tamami iptal edilmistir. Geri kalan iki madde de zaten sikayet formu ve 
affetme ile ilgili hukumlerdir. 

Ceza Kanunu'nu bastan sona yeniden duzenlemeyi amaglayan Donmezer ve Yenisey'in 
beraber hazirladiklan yeni ceza kanunu tasansi da henuz kanunlasmamistir. Bu tasanda zina sugu 
ve cezasi 329 ve 330. maddeler olmak uzere iki maddeye indirgenmistir. Onceki maddelerin iptal 
nedenini olusturan esitsizlik giderilmistir. (Sulhi Donmezer-Feridun Yenisey, Karsilastirmali Turk Ceza 
Kanunu ve 1997 Tasansi, Gerekgeler, Alkim Yaymlan, istanbul 1998, s. 319-320, Gerekgeler igin bkz. 
ayni eser, s. 637-640). 



163 



Osmanh Hukukunda Para Cezalan / Dog. Dr. Mustafa Avci [s.91-106] 

Dicle Universitesi Hukuk Fakultesi /Turkiye 

I. Giris 

Sosyal hayati gekilebilir hale getirmekte yararlamlan hukuk duzeninin en son araci ve en agir 
yaptinmi olan cezalar, ilgili olduklan hak ve menfaatler (konulan) yonunden; bedenT, hurriyeti 
baglayici ve kisitlayici, haklari sinirlayici, onur kinci ve malvarhgim etkileyici olmak uzere tasnif 
edilirler.1 Tarihin ilk zamanlanndan beri cezadan beklenen yarar ve cezanin amaglan bakimindan 
kanunlara degisik cezalar konulmus, uygarhk duzeyi gelistikge cezalann nevileri artmis, zamanla 
hurriyeti baglayici olanlarla malvarligina yonelik cezalar, bedeni cezalann yerini almistir. 

Gunumuzde devletge kovusturulan suglann pek gogu ilkel donemlerde magdur tarafin 6g 
almasina birakilmisti. Og alma, olgusuz olmasi ve karsi 6g almayi tahrik etmesi nedeniyle toplumda 
devamh bansi kurmaya elverisli degildi. Sosyal hayat bu sebeple bansi uzun sure koruyabilmek igin 
failin, zarar gorenin kabilesine teslimi, kisas ve uyusma (composition) sistemlerini gelistirmistir. 

Uyusma, 6g alma hakki bulunan kisi veya ailesine, fail veya ailesi tarafmdan belirli bir miktar mal 
verilerek, onlan bu haklanni kullanmaktan vazgegirmek, yani bu haklanni satin almaktir.2 Uyusma 
bedeli onceleri hayvan, silah ve kiymetli esya iken,3 sonra para olarak belirlenmeye basladi. Bu 
sekliyle 6g almaya gore cezanin gelismis bir turu sayihr.4 Zamanla devlet uyusmayi zorunlu hale 
getirmis ve uyusma bedelinden bir kismini simsarhk bedeli olarak (Fredum) kendisi almis, iste bu 
kisim para cezalannin temeli olmustur.5 

"Sug teskil eden bir eylem sebebiyle, failine karsi toplumun kinama duygusunu belirten, onu 
maddi yararlanndan yoksun birakmayi amaglayan, yargi organinca hukmolunan, kusur ile orantili 
olmakla birlikte suglunun ekonomik durumu da gozetilerek cezanin amaglanm gergeklestirmek igin 
devlet hazinesine veya bir kamu kurulusuna bir miktar paranin odetilmesine para cezasi denir."6 Yani 
para cezasi denince sugta kullanilan, kullanilmak uzere hazirlanan ve sugtan hasil olan esyanm 
mulkiyetinin devlete gegirilmesi anlamma gelen musadere ve ozel hukuk olguleri iginde magdur tarafa 
odenen tazminattan ayn olarak bir kamu kurumu olan ve devlet hazinesine toplumun kinama 
duygusunun ifadesi ve gordugu zarann telafisi olmak uzere odenmesi gereken mali ve nakdi cezayi 
anlamakgerekir. 

Tarihin eski donemlerinden beri tespit edilebilen butun hukuk sistemlerinde para cezalanna 
rastlandigi gibi, Turklerin islamiyet oncesi hukuklannda da hirsizlik, muessir fiil, adam oldurme, kiz ve 
kadin kagirma suglannda fail kun denilen mali cezayi odeyerek olum cezasindan kurtulabilirdi.7 



164 



islam hukukunun birinci kaynagi olan Kur'an'da, diyet dismda para cezalanna sarahaten temas 
eden bir ayet tespit edemedik. 

Hz. Peygamberin uygulamalannda hukuki sorumluluk gergevesini asan ve ceza mahiyetinde 
olan mali yaptinm orneklerini soyle ozetleyebiliriz: 

1- Dahndaki meyveyi toplayip goturene dayak cezasina ek olarak suga konu malm degerinin iki 
katinin 6detilmesi.8 

2- Yitik develeri sahiplenmek maksadiyla alikoyan ve gizleyenlere, develerin degerinin iki katinin 
6detilmesi.9 

3- Hayvanlann koruma altindaki yer (hirz) disindan galinmasi halinde, dayak cezasina ek olarak 
degerinin iki katinin tazmin ettirilmesi.10 

4- Zekatini odemekten kaginan mukellefin, odemesi gereken tutara ek olarak malvarhginin 
yansinin hazine adina (ceza olarak) alinmasi tehdidi.1 1 

Hukukgulardan bazilan yukanda zikredilen hadislerle ilgili para cezasi uygulamalannin Asn 

Saadette mevcut oldugunu, ancak sonradan neshedildigini soylerler.12 ibn Teymiye, ibn 
Kayyim (6. 751/1350) ve Trablusi (6. 844/1440) ise nesih iddiasmi Rasit Halifelerin hadislerde bahsi 
gegen cezalan uygulamaya devam ettikleri gerekgesiyle reddeder.13 

Hukuk ekollerine gelince: Hanefilerden yalniz Ebu Yusuf (6. 181) para cezasinm caiz oldugunu 
kabul eder.14 Bu hukukguya gore, sugludan tahsil edilen para bir yerde muhafaza edilmeli, halini 
duzeltirse iade, duzeltmezse kamu yararma sarf edilmelidir. Mezhebin gorusu ozetle para cezalannin 
caiz olmadigi yonundedir.15 

imam Malik'in (6. 179) maslahat ilkesine dayanarak, hileli mal satmak, haram mal almak gibi 
suglara mali cezalar verilebilecegine dair igtihadi nakledilir. MalikT hukukgu Berzeli'ye (6. 844/1440) 
gore, baskasinin arazisine giren surii sahibinden hayvan basina16 belirlenecek bir miktar para 
cezasinm tahsili caizdir.17 imam §afiT'nin kadim igtihadina gore, zekat borcunu odemeyen 
mukelleften, zekat borcuna ek olarak malvarhginin yarisi zorla ahnarak hazineye irat kaydedilir, 
sonraki igtihadina gore ahnamaz.18 Hanbeliler dahndan meyve ve meradan hayvan galinmasi 
halinde suga konu malm degerinin iki kati para cezasi verilecegini soylemislerdir.19 Ebu Ya'la Ferra 
(6. 458), hirz veya nisap sartlanndan birinin eksik oldugu hirsizhk sugu ile yitik mail sahiplenmek gibi 
suglarda suga konu malm degerinin iki katinin para cezasi (garame) olarak verilmesinin cevazma 
isaret etmektedir.20 Para cezalarmi kabul etmeyenlerin genel gerekgeleri, idarecilerin halkm malina 
goz dikerek suiistimal etme tehlikesini gerekge gostermis,21 tecviz edenler ise zaten suiistimal 
edilmemesi sartmi da ileri surmuslerdir.22 Fikih kitaplannda fazla yer ayrilmayan ve pek sicak 
bakilmayan para cezalannin Osmanh uygulamasindaki yerine bu kisa giristen sonra gelebiliriz. 

165 



II. Osmanli Uygulamasi 
A. Klasik Donem 

1 . Kavram 

§er'i terim olarak "tazir bi'l-mal",23 "tazir bi ahzi'l-mal",24 "garame",25 Osmanli 
Kanunnamelerinde ise "curm-i cinayet",26 "curm", "cerime",27 curm ve cinayet resmi (ceraim) "28, 
"kinhk"29 veya "kinhk akgesi"30 denilen para cezalan31 ehli orfe verilmek uzere kadi tarafindan 
hukmedilen tazir nevinden yaptinmlardir.32 

2. Kanunlar 

A. Fatih Kanunlan 

aa) Teskilat Kanunu: Fatih'in teskilat kanunu olan Kanunname-i Al-i Osman, devlet erkanina 
verilecek cezalan, reayaya nispetle gok yuksek tutmus, 3. Bab Ahval-i Ceraim bashgi altinda 40. 
madde; cerime kanda subasilar igin 3000 akge, goz gikarmaya 1500, kol kirmaya 1000, bas yarmaya 
50 akge alina, 41. maddeye gore, bir kimseye fuhus ile sovene tazir cezasina ilaveten 40, birinin 
haremine bakana (ozel hayatin gizliligini ihlale) 20 akge cerime. 

ab) Ceza Kanunu: Fatih'in 893/1488 tarihli Ceza Kanunu olan Kanun-u Padisahi I. Fasil zina 
suguyla ilgili para cezalanni duzenlemistir. m.1'e gore: Evli olanin zinasinda, fail gani (1000 akgeye 
gucu yeten bir zengin) ise ceza 300 akge, (600 akgeye gucu yeten) orta halli biri ise, 200 akge, (400 
akgeye gucu yeten) fakir ise 100, gok fakir ise 50, daha da fakir ise 40 akge olarak ongorulmustur. 
Ergenin zinasinda failin ekonomik durumuna gore, 100, 50, 40 ve 30 akge curm alinacaktir. 

m.5 Fuhsa aracihk (pezevenklik) eden kadina tazir olarak dayak cezasi verilip agag33 (sopa 
sayisi) basina 1 akgeden paraya gevrilir. m.8: cariyenin zinasina hur zaninin curmunun yansi ahnir. 
m.9: sarkintihk veya tasaddi sugunda agag basina 1 akge, m. 11-12: ispatlanamayan sina isnadinda 
iki agaca 1 akge, m.12: hirsizhk sugunu bilip de ihban ihmale 15 akge curm ahnir. 

II. Fasil, m.2'ye gore: Kasten adam oldurme sugunda kisas cezasi uygulanmiyorsa, zenginden 
400, orta halliden 200, fakirden 100, gok fakirden 50 akge alinacak. 

Goz veya dis gikarmak suretiyle muessir fiil suglannda kisas uygulanmiyorsa34 sirasiyla, 200, 
100, 50, 40 akge, 35 bas yanhp kemik giksa, zenginden 300, orta halliden 50, fakirden 30 akge, bas 
yanhp kan giksa, 30 akge, sag-sakal yolandan zenginse 20, fakirse 10 akge. 

III. Fasil, m.1, igki igme suguna dayak cezasi, iki agaca 1 akgeden paraya gevrilir. 

m.2'ye gore: koyun ve kovan galandan 15, kaz ve ordek galandan iki agaca 1 akge, m.4: nacak 

ve destar ugrulayandan agag basina 1 akge, m.5: sigir ugrulayandan mali durumuna gore, 100, 50, 

40 veya 30 akge curm alma. 

166 



m.17: kaybolmus mala (sigir, kisrak veya koyun) usulsuz temellukte 30, 20 veya 10 akge alinir. 

m.18: yoldan gegerken akgesiz yogurt ve ekmek alana (karsihksiz yararlanma) dayak cezasi 
verilir, sopa basina 1 akgeden para cezasina gevrilir.36 

Kanun-u Cebeliyan Ba-Kanun-u Muzevvec-i Gebran m.29'a gore: ekine at, kisrak, okuz girse 
hayvan basina 5 akge curm ve 5 gomak, inek girse 4 akge curm ve 4 gomak, kara canavar (kegi) girse 
2 akge curm ve 2 gomak, buzagi veya koyun girse 1 akge curm ve 1 gomak ceza verilir, aynca ekine 
verdikleri zarar tazmin ettirilir.37 

B. II. Bayezid (S. 1481-1512) Kanunu 

Fatih kanunlannin buyuk olgude tekran olan II. Bayezid'in ceza kanunundaki farkhliklara isaretle 
yetinece 

giz. m.3/2'ye gore: Dul kadinin zinasi halinde bekarfailin odeyecegi curm kadar alinacaktir.38 

m.22'ye gore yitik mail sahiplenmek, suglunun ekonomik durumuna gore, 30, 20 ve 10 akge 
curm cezasini gerektirir.39 

m.14'e gore kasten adam oldurme halinde sirasiyla 200, 100 ve 50 akge curm alinir. m.10'a 
gore, Hirsizhk sugunu bilip de ihban ihmal etmek 10 akge curm cezasi gerektirir. m.16'ya gore goz 
veya dis gikarma suglannda da 200, 100, 50, 40 veya 30 akge curm alinir. Bu miktarlar Fatih 
Kanunu'ndaki miktarlann yansidir. 

Hamr igme halinde verilecek dayak cezasi iki agaca 1 akgeden paraya gevrilir. 

1492 tarihli bir belgeye gore: Konut dokunulmazligim bozma suguna 70 akge para cezasi 
verilmistir.40 

1502-1507 yillannda gikanlan istanbul ihtisap Kanunu m.21'e gore: standartlara uymayan 
(eksik) ekmek uretenlere tahta kulah vurulmak veya para cezasi seklinde segimlik cezalar 
6ngorulmustur.41 

C. I. Selim (1512-1520) Kanunu42 

Birinci Fasil, m.4'te para cezasmin hapis cezasiyla birlikte uygulandigmi goruruz. "...eger bir 
kimsenin oglun opse veya yoluna vanp soylese kadi muhkem tazir edip agag basina bir akge curm 
alma, eger habs dahi etseler kadi maslahat gordugu yerde edeler." 

Zina sugunda fail evli ise mali durumuna gore, 400, 200, 100, 50, 40, ergen (bekar) ise, 300, 50, 
40 akge, kole veya cariye ise bu miktarlann yansi ahnacaktir. Esinin zinasma goz yuman erkekten 
koftehorluk kinhgi olarak 100, 50, 30 akge, sarkintihk veya tasaddi diyebilecegimiz suglann faili ile 
hayvanlarla cinsi munasebette bulunanlar tazir edilip agag basina 1 akge, 43 cariyeye sarkintihk 

167 



edenden iki agaca bir akge ahnir. Bir kadin bir erkege benim irzima gegti diye iftira edip 
ispatlayamasa erkege yemin ettirilir, mufteriden iki agaca bir akge curm alinir. 

Had cezasi gerektiren kazifte 3 agaca 1, tazir cezasi gerektiren kazif, sirb ve namaz kilmama 
suglannda 2 agaca 1 akge alinir. 

Kavgayi baslatandan agag basina 1, karsi taraftan iki agaca 1 akge, kavgada silah gekenden 
50, 10 akge alinacak. Kavga eden kadin ev hanimi ise kocasindan 20 akge, degilse tazir edilip 2 
agaca 1 akge. 

At, katir ve okuz baskasimn ekinine girerse hayvan basina 5, inek girerse 4, buzagi girerse 1, 
koyun girerse 1/2 akge curm alinir.44 

D. Kanuni (S.1 520-1 566) Kanunnamesi 

Bu kanunda yer alan para cezalanni suglara gore tasnif ederek verecegiz. 

Zina: m.1, evli erkegin (erin), m.5, evli kadinin (avretin) zinasi halinde45 failin ekonomik 
durumuna gore: 300, 200, 100, 50 veya 40 akge, m.2: ergenin zinasi halinde: 100, 50, 30 akge, m.3: 
dul avret curmunu metinde ergen curmu, dipnotta ise evli curmu gibi ongormustur. m.4: kiz-oglan 
zinasinda ergen curmunun aynisidir. m.7: bir zina sugunun iki failinden biri evli olsa evli curmu, digeri 
de ergen olsa ergen curmu, fail kole ve cariye ise m.8'e, gayrimuslim ise m.31'e gore, curm yan 
oraninda alinir. 

m.22: Esinin, ana veya babasinin cariyesi veya bosadigi kadinla cinsel munasebette bulunan 
tazir olunur, agag basina 2 akge, m.34: kendi esiyle anal iliski (zahri cima, duburunden tasarruf) 
edenden agag basina 1 akge curm alinir. 

Zina sayilan haller: m.9: zina kastiyla birinin evine giren evli ise er curmu, ergen ise ergen 
curmu gerekir. m.17: bir erkekle adi gekilen avret bir yerde halvet halinde gorulse zina kinligi almir.46 

Zinaya tesebbus: m.12: kiz ve kadin kagirmak igin hirsizla bile varani hallerine gore tazir 
(kinayalar) ve 100 akgeye kadar para cezasi alalar. 

Soz atma, sarkintihk ve tasaddi: m.18: soz atma (dillese, yoluna vanp soylese), sarkintihk 
(opse) ve tasaddi (yapissa) suglannda agag basina 1 akge, 47 m.19'a gore, magdure yabanci birinin 
cariyesi olursa iki agaca 1 akge. 

m.113: su alinan veya don yunan gesme basina levent taifesi varsa iki agaca 1 akge curm 
ahnir.48 

m.35, oglanciklar dosek etse, oynassalar her birinden 30 akge curm alinir. 



168 



Fuhsa aracihk: m.30: avretin pezevenkligi halinde agag basina 1 akge, m.57'ye gore er veya 
avretin pezevenkligi halinde aynca teshir cezasi verilir. 

Kazf sugu: m.24: bir kadm veya kiz, birini irzima gegti diye sikayet edip ispatlayamasa, sanik da 
inkar ve yemin etse, kazf failine iki agaca 1 akge curm cezasi. m.25: bir kadm veya kizla cinsi 
munasebette bulundugunu soyleyen, magdurlarm inkar ve yemin etmesi halinde ayni cezaya 
garptinhr. m.54: had cezasi gerektiren kazfte ug agaca 1, tazir cezasi gerektiren kazfte iki agaca 1 
akge curm. 

Adam oldurme: m.41: kasten adam oldurenden kisas uygulanmazsa mali durumuna gore, 400, 
200, 100 ve 50 akge curm ahnir. m.42: istirak halinde adam oldurenler tek diyet ve tek curm 
odeyecektir. 

Mevsuf muessir fiil: m.45: ok ile birini yaralayan (silahla muessir fiil) yaralanan dosege duserse, 
200, 100, 50 akge curm oder. m.50: goz ve dis gikarandan 200, 100, 50 veya 40 akge ahnir. m.47: kol 
veya bacak kirandan 100 akge, m.40: bas yanp kan gikarandan 30 akge, 

kemik gikar ve yaralanan cerraha muhtag olursa 100, 50 30 akge. 49 

Kisi kendi ana veya babasini doverse hapis ve 100 akge curm cezasi. 

Adiyen muessir fiil: m.47: tas veya sopayla dovmede (kunt cisim travmasinda) agag basina 1 
akge, m.37: sag-sakal yolmada 20, 10 akge ahnir. 

Karsilikh muessir fiil: kavgayi baslatandan agag basina 1 akge, digerinden iki agaca 1 akge. 
m.53: kadinlar dovusse ev hanimi ise kocalanndan 20 akge, degilse kendilerinden iki agaca 1 akge 
curm ahnir. m.59: yabanci bir kadini doven erkekten agag basina 1 akge. 

Muessir fiile tesebbus: m.48: ok veya bigak gekenden 50, 10 akge. 50 

Mevsuf hakaret: zina isnadi olursa, m.54'e gore, had gerektiren kazifte 3 agaca 1, tazir cezasi 
gerektiren kazifte iki agaca 1 akge. Sirkat, irza tasaddi vb. madde-i mahsusa tayini suretiyle hakarette 
fail isnadi ispatlayamazsa m.55'e gore, agag basina 1 akge, 

Sovme: m.39: birine dil uzatandan (itale-i lisan) 20, 10 akge, m.56: na-mesru kelimat 
soyleyenden iki agaca 1 akge alina.51 

igki: m.61: hamr igme, m.62: Muslumamn hamr imali ve satmasi halinde iki agaca 1 akge, m.63: 
hamr igmese bile hamr sohbetinde (igki meclisinde) bulunandan ug agaca 1 akge. 

Hirsizhk: suga konu malm degerine gore, m.66: at, katir, esek ve sigir galandan, 200 akge, 
m.64: kovan, koyun ve kuzu galandan agag basina 1 akge, m.64: kaz, tavuk ve ordek, m.67: nacak ve 
destar, m.71: balta, nacak ve bu degerde bir ev esyasi, m.105: bag ve bostandan nesne galandan iki 

169 



agaca 1 akga cerime alinir. m.69: harmandan tahil galan, mall iade veya tazmin ettikten baska mahn 
degeri kadar para cezasi 6der.52 

Gasp: m.81: zulm (cebr) ile yogurt ve ekmek alandan agag basina 1 akge. 

Yitik mala usulsuz temelluk: yabanda at, sigir, koyun veya kiymetlice bir nesne bulup da kadi 
marifetiyle Nan ettirmeden ketm (temelluk) etse 40, 20, 10 akge alinir. 

ibadetleri terk: m.101: bT-namazdan, m.102: Cuma namazini terk eden ve ramazan orucunu 
kasten bozandan (yiyenden) iki agaca 1 akge. 53 

Hayvani basibos birakmak: m.108: baskasinin ekinine giren hayvanin verecegi zarara gore, at, 
katir, okuz girse, hayvan basina, 5 akge, inek girse, 4, dana veya buzagi girse 1 akge, koyun girse iki 
koyuna 1 akge curm alinir.54 

m.115'te amillerin hig kimseden, tohmeti ser'an sabit olmadan mucerret itham ile curm 
almamalan, kadi karar verdikten sonra da hukmedilenden fazla almamalan emredilmistir. m.119: para 
cezasinin sugun islendigi yerde tahsil edilmesi, fail eger kagmis ve kagtigi yerde cezalandinlmissa 
tekrar para cezasi alinmamasi 6ngorulmustur.55 

E. Alauddevle Kanunu 

Dulkadiroglu Alauddevle Bey Kanunu, hirsizlik sugunda (failin eli kesilmezse) suga konu olan 
malm degerine gore degisik miktarlarda para cezasi ongormustur. Ornegin, at veya katir galandan 18, 
sigir galandan 14 altin, kaz galandan 30, tavuk, bostan ve yemis galandan 20 akge, on akge 
degerinde ev esyasi (kovan, saban demiri, gul, bukagi, uzengi, eyer vb.) galandan 5, ev yarandan 20, 
kapi kirandan 5 altin alinacak. 

Zina sugunda fail ergen (bekar) ise 13, evli ise 15 altin, irza tasaddide zina curmu, ev basip kiz 
kagiranin her birinden 15 altin, nisanhsi ile sevisenden 5 altin para cezasi alinacak. 

Kasten adam oldurmede faile kisas uygulanmasa diyetten gayri 30 altin, dis gikarandan 8, goz 
gikaran, kulak sagir eden ve is ve gugten kalacak sekilde yaralayandan 14, (taksirle yaralayandan 5 
altin) kasten parmak kiran, tas veya agagla bas yarandan 5 altin, el ile vuran veya sag-sakal yolandan 
30 akge curm alinacak. Kavgada kihg, bigak veya ok gibi silahlan gekenden 200 akge, silahla 
yaralayan veya muessirfiile tesebbus edenden 14 altin curm alinacak. 

Sayicidan koyun ve olgumden tahil gizleyenden koyun basina 1 akge veya tahihn olgegine gore 
curm alinacak. m.32'ye gore fellah (giftgi) sipahiye (vergi tahsildanna) el kaldinrsa 10 altin, ekine 
hayvan girerse hayvan basina, eksik tartana dirhem basina 1 akge, igki ve kazf suglannda faile 80, 
yalan taniga ve dam yikana 5 akge ceza verilecektir. 



170 



m.2'ye gore suga istirak eden her bir sugludan para cezasi tam olarak alinacaktir. "Her kim ki 
serik olsa eger ug eger dort kimesnedir, her birinden tamam cerime alina."56 Ayni Kanunun 3. 
maddesine gore, muteselsil hirsizhk sugu isleyene tek ceza verilecektir. "ya iki defa serika eylese her 
davar basina mezbur tamam cerime alina ugten artik serika eylese bir defa yine ug davar cerimesi 
alina."57 

F. Bozok Kanunu 

Bu Kanunnamede oncekilere benzer hukumler yer almakla birlikte, m.18'e gore: "Eger bir avradi 
vurup veya korkutup vaz'i haml ettirse sekiz altin alina."58 hukmu vardir. 

Son iki kanunda para cezasiyla ilgili dikkat gekici yon, cezanin dogrudan ongorulmus olmasidir. 
Yani ornegin Kanuni Kanunnamesi'nde oldugu gibi kadi dayak cezasi takdir ederek bunu belirli 
miktarlar uzerinden para cezasina gevirecek degildir. Para cezasi olarak altin ve akge seklinde iki 
birim kullamlmistir. Yine maktu miktarlarda ongorulen cezalar yaninda suga konu malm degerine gore 
hesaplanacak nispi para cezasi ornekleri de mevcuttur. 

G. ll.Selim Devri (1566-1574) 

Arapkir Sancagi Kanunnamesi, m. 15-24 para cezalan ile ilgili hukumleri igermektedir. Bu 
kanuna gore adam oldurenden zengin ise 400, orta halli ise 300, fakir ise 200 akge, silahla (ok, kihg, 
hanger ve bigak gibi) muessir fiil sugunun failinden 150, 100, 80, dis gikarandan 100, 80, 50, bas 
yanp kan gikarandan 30, kara bereden 20 akge cerime ahnir. Zina eden fail evli bir musluman ise 
300, 250, 200, ergen (bekar) ise 200, 150 ve 100 akge curm ahnacaktir.59 

H. III. Murat Devri (1574-1595) 

Umumi Kanunnameleri 

Bu kanunnamede oncekilerin genel bir tekran soz konusudur. Ancak oncekilerde ev hanimi 
karsiligi olarak muhaddere kelimesi kullamlmisken bu kanunda ehli perde ifadesi yer almistir (m.47). 

I. IV. Mehmet Kanunu 

1091/1680 tarihli IV. Mehmet Kanununa gore, cezasi infaz edilen kimseden aynca para cezasi 
ahnmayacak, affolunan sahistan alinacak para cezasi da timar sahibinin olacaktir. 

Standart olgulere uygun olmayan ekmek uretenler ve narhtan fazlaya et satanlar tazir olunup 
dirhem basina 1 akge cerime ahnir. Standartlara uygun elbise dikmeyen terziler tazir olunup agag 
basina 1 akge, guruk ayakkabi imal edenler ise 2 agaca 1 akge curm odemelidir. Tahil olgekleri 
damgali olmazsa yine tazir olunup agag basina 1 akge ahnir.60 Kisa arsm kullanan bez 
tuccarlanndan degnek basina 1, at, katir ve esek gibi yuk hayvanlanni nalsiz dolastiran, asin yuk 
vuran ve gugsuz hayvan galistiranlardan 3 agaca 1 akge curm. 61 

171 



3. Osmanlida Para Cezalanyla ilgili 

Sorunlar 

a) Para cezalan §er'i hukuktan sapma midir? Osmanh ulemasinin genellikle kabul ettigi62 veya 
sukutla karsiladigi para cezalanni ekonomik gerekgelerle izah etmeye galisanlar, bunu §er'i cezadan 
bir sapma olarak degerlendirirler.63 

Yani diyet harig §er'i cezalar iginde para cezasi olmadigi halde Osmanlida birgok sug karsihgi 
olarak para cezasinin ongorulmesini islam hukuku disinda bir uygulama olarak degerlendiren Neset 
Cagatay, zina ve hirsizhk suglanni ornek olarak gostermektedir.64 Ahmet Mumcu'ya gore: "Osmanh 
Devleti'nde islam hukukunca kabul edilmis bedeni cezalar bile sistematik olarak para cezalanna 
donusturulmus, boylece modern anlayisa uygun biradim atilmistir."65 

Ancak kanunnamelerdeki hukumler dikkatle incelendiginde islam hukukundan sapma oldugu 
yonundeki izlenimin yersiz olup, sugun unsurlanndaki eksiklik yuzunden tazir cezasi olarak cerimenin 
ongoruldugu gorulecektir.66 Bir baska goruse gore, nisap miktanna ulasmayan degerde bir malm 
gahnmasi halinde kanunnamelerde ongorulen para cezasi uygulamasi ser'i cezadan sapma 
degildir.67 

Bir goruse gore de devletin mali darhk iginde oldugu donemlerde para cezalanna, donanmada 
kurekgiye ihtiyag oldugu donemlerde ise kurek cezalanna agirlik verilmistir.68 Ancak kanunnameler, 
cezalann kanuniligi ilkesinin saglanmasi, ehl-i orf denilen askeri ve idari yetkililerin diledigi gibi vergi 
koymasi ve para cezasi (cerime) toplamasimn 6nlenmesi69 suretiyle kanun egemenliginin 
saglanmasi amaciyla vaz edilmistir.70 "Nizam-i alem igin padisahlar tarafindan akla dayanilarak 
yapilan duzenlemelerdir." Bu durum islam hukukunun devlet baskanina tanidigi tazir yetkisi 
gergevesindedir. 

Ebussuud Efendinin "kinhk akgesi"nin tanimindaki "ukubet-i orfiyyesidir" ifadesi, bu cezanin 
dayanagmm orfi hukuk oldugunu ispata yeter mi sorusu sorulabilir. 

Osmanh uygulamasinda orfi hukukla ilgili ihtilaflann gozum yeri de ser'i mahkemelerdir.71 Para 
cezasina hukmeden merci bakimindan bu soruya olumlu cevap vermek mumkun degildir. Ancak 
kadilann §er'i ihtilaflan gozerken fikih kitaplanna, orfi ihtilaflan gozerken kanunnamelere bakmalan 
geregi,72 para cezalannm da kanunnamelerde yer almis bulunmasi agisindan bu cezalann 
kaynaginin orfi hukuk oldugu iddiasina hak verdirmektedir. 

"Kadi tariku's-salat olanlan tazir bil-mal eyleyip ahz eyledigi mal kadiya helal olur mu? El-cevap: 
Helal degildir, ba'de zamanin salata mulazim olduktan sonra yine sahibine vermek gerekir"73 
fetvasina bakihrsa para cezasinin devlete gelirteskil edecek sekilde tahsili Hanefilerden Ebu Yusuf'un 
gorusune uygun olarak kabul edilmemis, devlet adina tahsil edilecek para cezalannm ser'i dayanagi 
kabul edilmemis gibi goruluyor. 

172 



Ancak ululemrin Ser'i hukumlerden birini tercih veya kanun haline getirme yetkisi goz onunde 
tutulur ve para cezalannin ser'i hukukun kaynaklannda yer almis bulunmasi unutulmazsa bu 
cezalann ser'i hukuk hukumlerinden oldugu gibi iktibas edilmese de, ser'i hukuka aykin davranildigi 
da iddia edilemez. 

b) islam hukuku kaynaklannda yer almayan yeni cezalar ihdas edilebilir mi? Had ve kisas 
suglan He cezalan, kaynaklarda agikga yer almis, bunlann disindaki suglar ve cezalar tazir olarak 
adlandinlmis, kanun koyucu ve uygulayicilann takdirine birakilmistir. Bu husus tazirin tanimini veren 
butun kitaplarda zikredilir.74 Kaynaklarda gegen tazir cezalan tahdidi degil tadadidir. Suglulukla 
mucadelede etkili ve uslandinci ozelligi olan yeni turden cezalann ihdasi ve miktarimn takdiri yasama 
organinin yetkisindedir.75 "Caizde ululemrin tasarruf hakki vardir. Seriatin men etmedigi seyleri men 
edebilir. Ululemrin bu maksatla verecegi emirlere itaatin vacip olmasimn ayet, hadis ve icma ile sabit 
bulunmasi sultanlann kanun ve nizam koyma salahiyetlerine ser'i bir sekil vermektedir. Hakkmda 
sarih emirler bulunmayan ser'i hukumleri ispat ve kabul igin orf ve adetlerin kitap ve sunnetle tahkim 
edilmis (muhakkem) bir ser'i delil addedilmesi... (bunun delilidir)."76 Cunku onem arz eden had ve 
kisas suglan gibi tazir sug ve cezalan da kaynaklarda sayilmis olsa, insanlar sikintiya duser, hukuki 
gelisme mumkun olmazdi. insanlar gelismeleri, zaman ve zemini goz onune alarak kamu yaran ve 
duzenini ihlal eden ve daha once sug olarak duzenlenmemis (mubah) hususlan sug, mevcut olmayan 
yaptinmlan (cezadan beklenen yarar ve hukukun genel ilkelerini zedelemeden) ceza olarak ihdas 
edip, kanunlastirabilir ve uygulayabilirler.77 

"Allah'a, Peygamberine ve sizden olan ululemre itaat ediniz." (Nisa, 4/58) ayetindeki ululemr, 
devlet baskani veya sura meclisi olup bu kurumlar, hakkmda nass olan hukumleri kanunlastirabilir, 
ilmi igtihatlardan birini tercih edebilir veya kendilerine taninan igi bos yasama yetkisine dayanarak 
hukuki duzenlemelerde bulunabilirler. Ululemrin emir ve yasaklama seklinde koydugu kanunlara 
halkin uymasi zorunludur.78 Orf ve adetlerin degismesiyle, idarecilerin koymus oldugu kanunlarla 
belirlenen bazi suglar (kamu duzenini artik ihlal etmiyorsa) sug olmaktan gikanlabilir, tazir nevinden 
olan cezalar da uygulamadan kaldinlabilir, nevi veya miktan degistirilebilir.79 islenen gunah gok agir 
olsa dahi agiga vurulmamis veya islam toplumuna ve/veyahut da bir baskasina zarar vermemisse 
kovusturulmaz, bu sartlar gergeklesmisse ongorulen dunyevi ceza uygulanir.80 

Hz. Osman'in "Allah Kur'an ile yola gelmeyeni Sultan (devlet gucu) ile yola getirir."81 sozu, 
norma iradesiyle uymayanin yaptinmlarla uydurulacagini, Omer b. Abdulaziz'in "insanlar arasinda sug 
orani arttikga, hukumler (=yaptinmlar) o nispette agirlasir"82 sozu de caydinci olan yaptinmlann tazir 
cezasi olarak ihdas edilebilecegini anlatir. Genel ahlakin bozulmasiyla, dini duygulann hos 
karsilanmayan seylerden alikoyucu motif olarak yeterliligini kaybetmesi halinde, ceza korkusunun 
bunu saglamasi geregi ortadadir. Bu anlatilanlara gore fikih kitaplannda "tazir olum cezasina 
varabilir." cumlesinin akabinde "mali ceza seklinde tazir olmaz." ifadesi zalim idarecilerin, insanlann 
mallanni haksiz yere yemeleri igin bir bahane olur gerekgesiyle zikredilmektedir.83 



173 



Bir goruse gore islam hukukunun gergek ceza hukuku alaninda gok erken baslayan sapma 
dolayisiyla buyuk olgude unutulmus, terkedilmis veya saptinlmistir.84 Osmanlida kamu hukuku 
alaninda islam hukukunun temel ilkelerinden "orfi hukuk" lehine sapmalarolmustur.85 

"islam hukuku tarihin belli bir doneminde gelisimini tamamlamis ve kemal noktasina ulasmis bir 
hukuk sistemi olmayip Musluman toplumlann degisim ve gelisimine paralel olarak devamh surette 
kendini yenileyen canh bir sureci ifade ettigi igin... para cezalannin ihdasi niteligindeki uygulamalar 
Osmanh toplumundaki islam hukukunun yeni bir agihmi olarak deger tasir."86 

c) Cezalann bireysellestirilmesi ilkesi ve para cezalan: Osmanh Kanunnameleri'nde yer alan 
para cezalan, failin mali ve sosyal durumuna gore ayarlanan ve ferdilestirmeye yarayan maktu 
miktarlarda veya sug sebebiyle verilen zarann oranina gore hesaplanan nispi87 veyahut hakimin 
takdir edecegi sopa cezasinm gesitli oranlarda para cezasina gevrilmesi seklinde bedel ceza 
olmaktadir. Yani kole88 veya gayrimuslim sug faili oldugunda hur, erkek bir Muslumamn odeyecegi 
para cezasi tutannin yansini 6deyecektir.89 Kadin bir sug islerse Osmanh kanunlanna gore erkegin 
odedigi kadar, Dulkadir kanunlanna gore ise yansi kadar para cezasi 6der.90 

Para cezalannin ilk ciddi uygulamasi Fatih Kanunlannda gorulur. Bu kanunlarda cezanin, 
suglunun ekonomik durumuna gore ferdilestirilmesi soz konusudur.91 Yine dayak cezasinm para 
cezasina gevrilmesi mumkundur. Vurulacak her darbe igin kag akge odenmesi gerektigi 
belirtilmistir.92 

d) Para cezasiyla ilgili bazi uygulamalar cezalann sahsiligi ilkesine aykin midir? Cezalann 
sahsiligi ilkesine aykin gibi gorunen hususlar, ornegin Kanuni Kanunna 

mesi, m.6'ya gore evli kadinin zinasinda cerimenin kocasindan ahnmasi, onlememe (eh 
reddetmeyip kabul etse) sartina bagh oldugu igin bilerek kotulugu onlememenin cezasi (koftehorluk 
kinhgi) olarak kabul edilmelidir. m.53'e gore, ev hanimlarimn (ehli perde, muhaddere) savas etmesi 
(dovusmesi) halinde onleme veya murakabe, m.27'ye gore ise, mumeyyiz kuguklerin genezlik (cinsi 
munasebet) etmesi durumunda babasi (terbiye ve) hifzetme vazifesinin ihmali sebebiyle 
cezalandinlmaktadir.93 Ayni sekilde m.63'e gore, "hamr igmedigi halde hamr meclisinde otursa tazir 
edip ug agaca bir akge curm ahna" hukmu de onleme gorevinin ihmali sebebiyledir.94 

1253/1838 AsCK 2. Bent m.16'da ongorulen sug igin hapis cezasi yaninda sug konusu esyanm 
degerinin ug kati para cezasi verilecegi belirtilerek nispi para cezasi 6ng6rulmustur.95 

1859 tarihli Nizam-i Muvakkat m.23'e gore: §ahsi (bedeni veya hurriyeti baglayici) cezalar 
mahkumun olumu ile sakit olur, nakdi cezalar ise terekeden tahsil edilir.96 Bu hukum cezalann 
sahsiligi ilkesini zedelemis ve para cezasi ile tazmini birbirine kanstirmistir. 

e) Osmanhdaki curm veya cerime idari para cezasi midir? Kanunnamelerde curm adiyla gegen 
mueyyidelerin yurutme organinca verilen idari para cezasi mahiyetinde oldugu soylenir.97 Bu iddiayi 

174 



dogrulayacak kuguk ornekler mevcuttur. Ornegin geceleri sarhoslara subasi tarafindan verilen para 
cezalannin Diyarbekir Kanununa gore 1/10'unu, Saraybosna Kanununa gore ise 1/2'sini asesler 
almaktaydi.98 Ancak failin suglulugunun tespiti ve cezanin tayini yetkisi sug ister ser'i, isterse orfi 
kanunlann ihlali olsun ancak kadiya aittir. Ne kadar kudretli kisiler olurlarsa olsunlar timar sahipleri 
reayanin hukuk ve ceza davalanna bakamazlar, kadi hukmu olmadan para cezasini tahsil 
edemezler.99 

infaz yetkisi ise ehli orftedir (idari mercilerde).100 Verilen ceza ser'i ise infaz edenlerin takdir 
haklan yok, orfi ise vardir.101 Muhtesiplerin cezalandirdigi suglara ornek olarak (%10-15'ten fazla) 
asm kar, Cuma namazi kilmamak, Ramazan orucu tutmamak ve ahlaka mugayir fiiller 
zikredilmektedir.102 

f) Para cezalannin kamusal niteligi var midir? Osmanlida kanun diyet uzerinde anlasma 
saglansa bile sugluyu para cezasina garptinyor, boylece adam oldurme ve muessir fiil suglannda 
korunan hukuki yarar olarak kul hakkindan, toplum ve devlete karsi islenmis oldugu telakkisine dogru 
bir gelisme gozleniyordu.103 Aynca Alauddevle Bey Kanunu m.2'ye gore, bir sugu birden fazla fail 
istirak halinde islese, her birinden para cezasinm tarn ahnacagini belirterek ozel hukuk yaptinmi olan 
tazminden aynhp, kamu hukuku yaptinmi olan cezayi ortaya koymus bulunmaktadir. 

g) Nezre baglamak ne demektir? Eskiyalik durumu haber ahnmca herhangi bir kuvvete 
basvurmadan failler itaate davet edilir, davet kabul edilirse olaya kalkisanlardan bir daha boyle bir 
suga tesebbus etmeyeceklerine dair soz ahnir ve nezre baglamrdi.104 Yine konargogerlerin yaylak- 
kislak hareketleri mevsimlere bagh oldugundan devlet tarafindan belirlenen yaylak ve kislaklara gidip 
gelirken yerlilerin ekinlerine, malina ve canina zarar vermeyeceklerine dair taahhutte bulunuyorlar, 
eger zarar verirlerse bunu tazminden baska Hazine-i Amire'ye bir miktar nezir vermeyi de kabul 
ediyorlardi. Taahhutlerine uymayarak reayaya zulum ve taaddide bulunanlardan nezirleri tahsil 
edilerek cezalandinliyorlardi.105 Yalanci tanik temin ederek baskasini rahatsiz eden ve adliyeyi 
mesgul eden kimselerin, magdurun sikayeti uzerine mahkemeye gagnlarak bundan boyle iftirada 
bulunmayacaklanna dair hazine lehine nezirde bulunmalan yonunde de beige mevcuttur.106 

h) Para cezalan suiistimal edilmis midir? Kanunda olmadigi halde II. Mehmet'in subasilara gelir 
saglamak amaciyla, hile yapan dokumacilardan beser akge cerime aldigi belirtilmistir.107 Mali 
sebeplerle bazen para cezalan vergi gibi telakki edilmis, ozellikle bazi bolgelerde oturan halktan 
isledikleri suglara bedel 6 akgelik sabit bir vergi ahnmistir.108 Kanuni devrinde yapilan 937/1530 
tarihli Kanunname-i Kiptiyan-i Vilayet-i Rumeli'nin 2. maddesine gore: 'Istanbul, Edirne, Filibe ve 
Sofya'da olan gingenelerin na-mesru fiile mubaseret eden avretleri her ayda yuzer akge kesim deyu 
resim verirler."109 

Abdulaziz devrine kadar kadi ve naiplerin maasi yoktu. Bunlar ve maiyetlerinde gahsan katip, 
muhzir ve hademenin gegimi mahkemelere isi dusenlerden ahnan harglara bagh idi. Bu durumda 
adalet tevzi edilmiyor, fakat satihyordu.110 

175 



Kadi ve naipler koylerde para cezasina (cerimeye) hukmettiklerinde, kendileri igin belli olgude 
bir resim almislar,111 para voyvodalan da iltizam ettikleri meblagi dirlik sahiplerine pesin veya taksitle 
odediklerinden bu parayi fazlasiyla gikartabilmek igin reayaya sug isledin diye haksiz isnatlarda 
bulunmuslar, kadi hukmu olmadan zorla cerime almislar, iskence yapip hapse attiklan kisilerin 
paralanni gasp etmislerdir. Agir sug faillerinin paralanni alarak onlan korumuslar, para karsihgi 
onlann el veya ayak kesme gibi siyaset cezalanni infaz etmemislerdir. Adam oldurup evlerini ve 
harmanlanni yakan ehl-i fesadin cerimeleri alinarak sahverilmesi, kan davasina donuserek her sene 
40-50 kisinin olumune yol agtigindan boylelerinin mutlaka kisas edilmesi, aksi takdirde onlann 
cezalannin infazdan kagmanlara uygulanacagi tehditleri belgelerde yer almaktadir.112 



1018/1609 tarihli bir adaletnamede belirtildigine gore, Beylerbeyi ve sancakbeyiler devre 
giktiklannda cerime bahanesiyle halki soymuslar, bir kaza sonucu (ornegin, soguktan donarak veya 
agagtan duserek) olen biri igin cinayet susu vererek halktan kan curmu ve 6sr-i diyet diye 100 altm 
veya kurus almislardir.113 1254/1838 tarihli Tarik-i ilmiyeye Dair Ceza Kanunnamesinde: 
"...mustahikk-i tedip olan mucrimi kable'l-istizan memnu olan siyaset ve ahz-i mal ve ceraim 
vadilerinde pervaz eyler ise bu suret harab-i bilad ve itlaf-i ibadi mucip olarak §er'an ve milken muzir 
olacagindan..." ifadesiyle para cezalannin suiistimali yasaklanmistir.114 

i) Para cezalan ne zaman kaldinlmistir? XVII. yy.'in ikinci yansindan itibaren Osmanh 
eyaletlerinin bir gogunda para cezalannin kaldmldigi iddia ediliyorsa da115 1091/1680 tarihli IV. 
Mehmet Kanunnamesi'nde yer almaktadir. Aynca 1156/1743 tarihinde, Edirne kadisina gonderilen bir 
hukumde, istanbul'da katl sebebiyle para ve hapis cezasina garptinlan, lakin firar eden sahislann 
yakalanip cezalannin gektirilmesinin istendigi, boylece para cezasi uygulamalarimn devam ettigi 
gorulmektedir.116 

4. Para Cezasina 

Benzer Kurumlar 

a) Cift bozan (leventlik) resmi: Koylu topragini ug yil ust uste isletmez veya topragini birakip 
giderse hem zorla geri getirilir, hem de gift bozan resmi denilen ceza ahnirdi.117 §ehirli giftgilik 
yaparsa bunlara ait resimleri odemekle birlikte giftgiligi birakirsa bu cezayi odemezdi.118 Qift bozan 
resmi, butun gift bozulmussa 300, yan gift bozulmussa 150, yan giftten az bozulmussa 70 akge idi. 
Arazisinin bir kismini isler, bir kismini bos birakirsa muattal biraktigi kismin osru ve resmi kadar gift 
bozan resmi ahnirdi.119 

b) Quasi (sibih) dirlik (mulk timar) sahipleri timar hizmetini yerine getirmese bile timan elinden 
alinmaz, bir yilhk gelirini devlete ceza olarak oderdi.120 

B. Tanzimat Donemi 

176 



1- 1256/1840 ve 1267/1851 ceza kanunlannda diyet dismda para cezasi mevcut degildir. Hatta 
1851 CK Uguncu Fasil m.lO'da: "Cerime maddesi kulliyen memnu oldugundan buna cesaret eden 
eshas hakkinda dahi murtesi hakkinda mukarrer olan ceza kamilen icra kihna"121 ifadesiyle agikga 
yasaklanmistir. Bu hukum dikkate ahndiginda Osmanhdaki cezalan sirf ekonomik gerekgelerle 
agiklamak isabetli olmaz saninz. Qunku Kanuni Donemi'nde ekonomik durum iyi olmasina ragmen 
para cezasi kanunnamede daha gok yer ahrken, Tanzimat doneminde ekonomik durum bozulmus 
olmasina bakilmadan para cezasinin yasaklanmasi ve rusvet hukumlerinin uygulanacaginm 
belirtilmesi bu ceza ile ilgili suiistimalin onlenmesi amacina yoneliktir. 

Ayni Fasil m.14'e gore, osur vermemek igin zahirelerini hukukga gegerli bir mazereti olmadan 
kaldiranlann, iki kat osur ve gumrukten mal kagiranlann iki kat gumruk tahsisi ile cezalandinlacaklan 
belirtilmis, boylece ortaya bir geliski gikmistir. 

2- 1271/1855 tarihli kanun gucunde Men-i irtikap Nizamnamesi m.2'ye gore: Rusvet olarak 
ahnan seyler musadere edildikten baska bunun bir misli aynca para cezasi olarak ahnacaktir.122 
Burada nispi para cezalanna bir ornek vardir. 

3- 1274/1858 Ceza Kanunu m.37'de para cezasi: "Mucazat-i nakdiye bir sahistan kanunun tayin 
ettigi uzere akge ahnmasidir..." seklinde tarif edilmis, asIT, fen ve tamamlayici ceza olarak 
uygulanmasi ve odenmeyen para cezasinin hapse gevrilmesi konulan duzenlenmistir.123 m.69, 76'da 
rusvet, 91, 93'te devlet namina mal alip satma, 100'de memurun ticaret yapmasi, m.102'de memurun 
gorevi ihmali, 113'te kolluk memurlannin efrada sozlu kotu muamelesi, 116'da mahkemeye ozursuz 
gelmeme, 120'de firara yardim, 126'da devlet evrakini korumakta taksir, 134'te muhaberati taksirle 
ihlal, 137'de izinsiz matbaa agma, 140-1 41 'de izinsiz okul agma ve ogretmenlik yapma, 146'da sahte 
parayi bilerek piyasaya surme, 184'te basit muessir fiil, 201 zeylinde zina, 202'de alenen hayasizca 
hareket, 214'te sovme, 215'te saglik personelinin sir ifsasi, 223'te emniyeti suiistimal, 233'te 
dolandincihk, 237'de resmi evraki galma, 238'de ihaleye fesat kanstirma suglan ile bir kisim kabahat 
nevinde suga para cezasi 6ng6rulmustur.124 m.254'e gore: yetkili mercilerin emirlerine riayetsizlik 
halinde (ornegin 7 Kanunuevvel 1298/1882 tarihli irade ile gikanlan Kararnamenin 5. maddesinde 
talak vukuunda imam veya ruhani reisler bunu ait oldugu belediyeye ilmuhaber duzenleyerek 
bildirmezse) bu madde hukumlerine gore 1-5 beyaz beslik para cezasina garptirihrlar.125 

Abdulaziz Devri'nde (1861-1876) Tuna Vilayeti mahkemelerinin hukmettigi para cezasi ile kolluk 
memurlannin bulunduklan nahiye ve koylerde tahsil edecekleri para cezalannin infaz sekline dair bir 
talimatname yayinlanmistir. 

Bu talimatnamenin 1. maddesine gore kural olarak para cezasina hukmetmek mahkemelerin 
yetkisindedir. Ancak istisnaen m.6'ya gore 1858 Ceza Kanunu'nun uguncu babinda sayilan 
baskasinin ekili arazisine hayvan sokmak (m.261), sagliga zararli yiyecek satmak (m.257), sokaklara 
supruntu veya kokusmus esya dokmek 



177 



(m.257) gibi kabahat nevinden suglarda kolluk veya kontrol memurlan tarafindan para cezasi 
kesilebilirdi.126 m.2'ye gore para cezalan kaymakamlik nezdinde tutulan deftere kaydedilecek, m.3'e 
gore, her ay basinda mal sandigina aktanlacak, infaz edilen para cezalan kontrol bakimindan 
mahkuma makbuz verilerek tahsil olunacak ve ug ayda bir merkeze gonderilecektir.127 

III. Para Cezalannin infazi 

A. infaz Kavrami 

Para cezalan, mahkumiyet hukmunun kesinlesmesi He mahkumun zimmetinde borg haline gelir. 
Para cezalannin ceza olma vasfi, onun ayni zamanda alacaklisi devlet olan ve kamu hukuku 
kurallanndan kaynaklanan bir borg olma ozelligini degistirmedigi igin, odenmemesi durumunda hapse 
veya baska yaptinmlara gevrilebilmesinde gorulur. 

Para cezalannin infazi, iradi odeme olmadigi takdirde, hukmedilen ceza tutannin mahkumdan 
zorla tahsil edilmesidir.128 Para cezasina mahkum olan kisinin odeme gucu oldugu halde iradi odeme 
yapmamasi, isledigi sugtan baska topluma karsi ikinci bir haksizlik olur. Yine odeme gucu olmayan 
birinin para cezasini hapse gevirmek de sirf onu fakirligi dolayisiyla ozgurlugunden yoksun etmek 
anlami tasir ki bu durum fakir-zengin esitsizligini gundeme getirir. 129 

B. Hz. Peygamberin 

Uygulamasinda infaz 

Hz. Peygamber bir kadin hakkinda verdigi recm cezasinm infazini Uneys'e130 Maiz'in recm 
edilmesini de bir topluluga havale etmistir. Yine bir hirsizin elinin kesilmesine hukmetmis, infazla 
baskalanni gorevlendirmistir.131 Hz. Peygamber, Hz. Omer'e hakimlik, Hz. AN ve Muhammed b. 
Mesleme'ye ise cezalann infazi gorevini vermistir.132 

C. Fikih Kitaplan 

Hukuk kaynaklanna gore tazir cezalannin infazi adli mercilerce, (infaz hakimi veya onun 
gorevlendirecegi kisilerce) yapihr.133 Emeviler devrinde kadi cezalann infazi ile de mesgul olmussa 
da Abbasilerin ilk zamanlanndan itibaren tahkik (hazirlik sorusturmasi) ve infaz isini polise (surta) 
birakmistir. Yani surta gorevlilerinin diger gorevleri yaninda infaz isinde de istihdam edildiklerini 
goruyoruz.134 

Bu bilgiler isiginda, islam hukukunda infazin, mahkumiyet karari veren kisilerden bagimsiz, ayni 
otoriteyi temsil etseler bile infaz isinde uzmanlasmis kisilerce yapildigini soylemek mumkundur. 

D. Osmanli Uygulamasinda infaz 

Osmanhda kadi seriat ve kanunlara gore hukum verir,135 infazi ehl-i orf denen ve daha gok 

idari mekanizma iginde yer alan gorevliler yapardi.136 Hakim karari olmadan ehl-i orf hig kimseyi 

178 



cezalandiramazdi.137 Kisas hukmu verilmis ise katil idam olunurdu, gorevlilerin cerime almasi 
yasakti. Fail affolunmus ise maktulun varisleri diyet alirlar, o zaman cerime ahnabilirdi. Cerimenin 
yansini timar sahibi, yansini da defterde kime yazilmis ise (subasi, sancakbeyi veya beylerbeyi) o 
ahrdi.138 Gece sug islerken asesler tarafindan yakalanmis ve para cezasina garptinlmis suglulardan 
hukmedilen para cezasinin onda biri oraninda aseslerin de para cezasi almalan, ancak gunduz 
yakalananlardan ek bir cezanin alinmamasi hukme baglanmistir.139 

istirak halinde sug isleyen faillerin para cezalanni birbirine muteselsil sorumlu olarak odemeleri 
gerekirdi.140 

E. infaz §ekilleri 

1. iradi Odeme 

Para cezasina mahkum olan veya uguncu bir kisinin odemesi ile ceza infaz edilmis olur. Taksitle 
odeme de mumkundur. 

2. Cebri icra 

icra-iflas Kanunu hukumlerine gore suglunun malvarligimn haczedilip paraya gevirme yoluyla 
para cezalannin tahsil edilmesidir.141 Para cezasi, borg vb. yukumluluklerini yerine getirmeyen 
kisiden bu miktarlar mumkunse zorla alinir, degilse yukumlu olan kisi hapsedilir.142 Bazi hukukgulara 
gore suglunun tazyik veya hapsen tazyik yerine mallarimn haczi tercih edilmelidir.143 

Osmanh Kanunnamelerinde para cezalannin odenmemesi halinde ne yapilacagi hususu yer 
almasa da144 uygulamada zimmet sugu sebebiyle failin odemesi gerekli para cezasi mevcut 
mallarimn satilmasi suretiyle tahsil olunmustur. "...hapsedilip uzerlerinde ne kadar mal-i miri varsa 
esbap ve emlaklerini bey' ettirip kifayet etmezse kefillerinden cem ettirip..."145 "mumaileyhin 
maasindan ceste ceste tediye etmek uzere sandiktan 14.766,5 kurus alip borca vermis oldugu 
ikranyla sabit olarak mutasarnf oldugu hane ve emval-i sairesinin furuhtuyla zimmetinin istifasim dahi 
ifade eylediginden ve meblag-i mezkurun hukumet-i mahalliye marifetiyle tahsili derdest 
bulundugundan hakkinda lazim gelen mucazat-i kanuniyenin tahdit ve icrasi..."146 

3. Zorlama Hapsi (Hapis ile Tazyik) 

Para cezasini odemeyen mahkumun odemeye zorlamak maksadiyla odeyinceye kadar 
hapsedilmesidir.147 



islam hukukunda muaccel borglar igin hapis (ile tazyik) bazi hukukgular tarafindan mesru olarak 
kabul edilir. Para cezalan da hukmun kesinlesmesiyle mahkumun zimmetinde bir borg haline gelir.148 
Alacakhsi devlet olan bu borg igin de odemeyi temin maksadiyla hapsetmek mumkundiJr.149 Hapsin 

179 



suresi borcun odenmesi veya mahpusun mal beyaninda bulunmasina kadar devam eder, odeme 
gucu olmadigi tespit edilenler tahliye edilir.150 

Bu sebeple onu mahkum oldugu para cezasi miktanyla orantih bir sure hapsetmek ve odemesi 
halinde tahliye etmek adalet geregidir. Bazilan hapsin 1-6 ay arasinda degisen sureler oldugunu ileri 
surmustur. ibn Macisun'a (6.212/827) gore: Borg miktan az ise, hapis suresi 15 gun, normal ise 2 ay, 
fahis ise 4 aydir. 151 ibn Kayyim'a gore borglunun ve para cezasini odemeyenin hapsinde onceden 
belirlenmis bir sure yoktur, sure hakimin takdirine birakilmistir.152 

ibn Kasim (6.191/807) imam Malikten rivayet eder; insanlann malim yiyip de elinde mal yani 
odeme gucu olmadigim iddia edenin hapsedilmesinde bir sure sinin yoktur. Borglarmi odeyinceye 
veya gergekten odeme gucunun olmadigi tespit edilinceye kadar hapsedilir. Odeme gucu olmadigi 
belirlenenler sahverilir.153 

Zanni galibe gore tazyike dayanamayip mal beyaninda bulununcaya veya odeme yapincaya 
kadar devam eder. Sure borglunun veya suglunun durumu ile borg veya ceza miktanna gore 
ayarlanir. Bazen miktar az bile olsa odememekte direnen borglu uzun sure de hapsedilebilir. Cunku 
borg az da olsa temerrut kendi basina hapsi gerektiren bir haksizhktir. Hapis borcun degil temerrudun 
karsihgidir.154 

1840 CK Dokuzuncu Fasil m.1'e gore: "Vergisini vakti zamamyla vermesi fariza-i zimmet 
olmakla bu hususta muhalefet vukuunda ahz ve habs ile icbar oluna."155 Burada tipik olarak hapsen 
tazyik soz konusudur. Cunku odeme halinde mahpus derhal tahliye edilecektir.156 1858 CK m.11'e 
gore ise; "cezayi nakdi ve istirdad-i emval-i mesruka ve tazminat ve guzeste (islemis faiz) ve masarif-i 
saireye dair tanzim olunan ilamat-i kanuniye mahkumun imtinai takdirinde hapis ve tazyik ile tenfiz 
olunur." Ayni Kanunun m.37'ye gore; bir sugluya hem hapis, hem de para cezasi verilmis ve odeme 
gucu olmadigi igin para cezasini odeyememisse hukmedilen hapsin yansi kadar sure ilave olunur, 
yalniz para cezasina mahkum olmus ve odeyememisse cezanin miktanna gore 24 saatten 3 aya 
kadar hapse konulur.157 

4. Odenmeyen Para Cezasinm Hapse 

Cevrilmesi ve Cevrilen Hapsin 

Hukuki Niteligi 

a) Hapse gevrilmesi: Para cezalannin ceza olma ozelligi, odenmemesi durumunda hapse veya 
baska ceza ve tedbirlere gevrilebilmesinde gorulur. Odeme gucu oldugu halde iradi odeme 
yapmayan; mallanm gizleyerek haczedilip tahsilini engelleyen mahkumun bu hareketi ikinci bir 
haksizhktir. Bu sebeple onu mahkum oldugu para cezasi miktanyla orantih bir sure hapsetmek; 
odeme halinde ise tahliye etmek adalet geregidir. Odeme gucu oldugu halde odemeyen mutecavizdir, 
para cezasi az olsa bile hapse gevrilebilir.158 

180 



Para cezasini odememesi sebebiyle hapsedilecek kisi mahkumdur. Onun olumu cezayi 
dusurecegi igin mirasgilann hapsi dusunijlemez.159 Cezayi odeme gucu olmayan veya bu durumu 
sonradan anlasilan kisilere, hapsin uygulanmasi zengin-fakir bakimindan kanun onunde esitlik 
kurahni zedeleyecegi igin onlara baska tedbirler (para cezasi yerine galisma) vb. uygulanabilir.160 

Muaccel olmus her borg gibi para cezalannin hapse gevrilmesi de islam hukukgulan arasinda 
tartismalidir.161 Bir goruse gore: Para cezasini odemeyen mahkumun, mahkum oldugu para 
cezasina yetecek miktarda mall oldugu bilinmiyorsa tespiti bakimindan (beyana zorlamak igin) 
hapsedilmelidir. Malvarliginin mevcut oldugu bilinmesine ragmen mahkum onu kagirmis veya 
gizlemisse, odemeye veya haczedilip satilarak mahsup yapilincaya kadar zorlamak amaciyla 
hapsedilebilir. Odeme veya haciz yapilip para cezasi tahsil edildikten sonra hapsedilmis olan mahkum 
saliverilir. Odeme gucu olmayan borglunun bu imkani elde etmesine kadar beklenmesini emreden 
ayetin (Bakara, 2/280) para cezasi mahkumuna uygulanmasi dusunulemez. Cunku o siradan bir 
borglu degil, ayni zamanda suglu konumundadir. Ancak para cezasina mahkum olan kisinin odeme 
gucu yoksa, bu cezanin hapse gevrilebilip gevrilemeyecegi konusu tartismahdir. 

imam Malik'e gore; malvarhgi mevcutsa haczedilerek para cezasi tahsil edilir, odeme gucu 
olmayan saliverilir. Odenmeyen para cezasi sebebiyle uygulanan hapis, mahkuma aci gektirmek 
degil, odemeye zorlamak igindir. Odeme gucu olmayani zorlamak ise anlamsizdir.162 

Uygulamada para cezasinin odenmemesi halinde hapse gevrilmesi orneklerine rastlanz. 
Memluklularda rusvet alan hakimlere musadere ve para cezasi verilir, odememesi halinde hapis ve 
dayak cezasina basvurulurdu.163 



b) Para cezasindan gevrilen hapsin hukuki niteligi: Odenmeyen para cezasindan gevrilen 
hapsin hukuki niteligi tartismahdir. Bir goruse gore; bu hapis zorlama hapsidir (hapsen tazyik). Cunku 
buradaki hapisten maksat, para cezasi mahkumunu ozgurlugunden yoksun birakmak degil, onu 
odemeye zorlamaktir. Odeme yapilir yapilmaz hapse son verilir ve mahkum saliverilir. 1 64 

Bir goruse gore de; hapis para cezasindan gevrildigi igin cezadir, odeme durumunda mahkumun 
sahverilmesi hapsin tekrar para cezasina gevrilmesi anlamina gelir. 

5. Kamu Yaranna Cahstirma: 

Kamu yaranna gahstirma kisa sureli hurriyeti baglayici cezalar yerine hukmedilen bir segenek 
veya odenmeyen para cezalannin tahsil tarzi olarak kazancindan bir kisminin odenmesi gereken para 
cezasina mahsup edilmek uzere mahkumun bir kamu kurulusunda gahstirilmasindan ibarettir. 165 

Para cezalannin mahkumun galistinlmasi suretiyle tahsili konusunda islam hukukgulannin farkli 

gorusleri vardir. Ebu Hanife, imam Malik, §afii ve Taberi (6.310/922) gibi alimler odeme gucu olmayan 

mahkumun isgi olarak galistinlamayacagi ve ticaret yapmaya zorlanamayacagi gorusundedirler. Delil 

181 



olarak: "Darhk iginde olan borgluya, genislik zamamna kadar muhlet vermek gerekir" (Bakara, 2/280) 
ayetini gosterirler. Yine Hz. Peygamberin mutemerrit borglu hakkinda yalnizca cezalandinlmasini 
beyan ettigini, galistinlmasindan soz etmedigini, Hz. Omer'in hacze dair uygulamasinda da boyle bir 
ornek bulunmadigim belirtilmislerdir. Hanbeliler, zanaat bilen bir mahkumun vasifsiz isgi olarak 
galistinlmayacagini soylerler, Zahirilere gore ise galistinlabilir.166 Para cezasini odeme gucu 
olmayan veya bu durumu hapsedilmesinden sonra anlasilan kisilerin, hapsedilmesi zengin-fakir 
bakimindan kanun onunde esitlik kurahni zedeleyeceginden167 hapse gevirme yerine kamu yaranna 
gahstirma tedbiri uygulanarak elde edecegi ucretten, para cezasini mahsup etmek hem islam 
hukukunun ruhuna,168 hem mahkumun, hem de devletin gikarlanna daha uygundur denilebilir.169 

IV. Sonug 

Ozellikleri ve uygulama alanlan farkli olsa bile, para cezalan tarihin eski devirlerinden beri var 
olagelmistir. ilkel topluluklarda uyusma bedeli olarak para cezalan tazminat niteligindedir, 
uygulanmasi ihtiyaridir. Bu donemlerde paranin onemi ortaya gikmadigi igin ziraat aleti, evcil hayvan, 
aile fertlerinden biri veya birkagi para cezasi yerine odenebilirdi. 

Devlet fikri gelistikge uyusma zorunlu hale getirilmis, uyusma bedelinin bir kismim devlet talep 
etmeye baslamistir. XII. yy.a dogru magdura odenen miktar azalmis, devletin hissesi artmis, kral ve 
senyorlere gelir kaynagi olmus ve keyfilik bas gostermistir.170 Batida aydinlanma gagiyla birlikte 
ozgurlugun degeri daha fazla vurgulanmis, uslandinci yonune de umit baglanarak hapis cezasi, 
yaptinmlar sisteminin esasi haline gelmistir. Ancak XX. yy.in baslanndan itibaren hapsin 
sakincalannm daha baskin oldugu gorulunce bunun yerine alternatif yaptinmlar aranmaya baslanmis, 
eski ve koklu bir yaptinm turu olarak para cezalan ozellikle ekonomik ve mali saikle islenen diger 
suglarda tekrar revag bulmustur. Bu gelismeler asagi yukan dunyanin diger bolgelerinde de paralel bir 
sekilde gozlenmistir. XVIII. yy. sonlanndan itibaren para cezasi onemini yitirmis, ozgurluk onemli bir 
deger olarak algilandigi igin hurriyeti baglayici ceza olarak hapis, para cezasinin yerini almaya 
baslamistir.171 Yani kisacasi tarih iginde ceza siyaseti geregi hangi deger yukselmis ve itibar 
gormusse, bu degerden yoksun birakmak seklindeki ceza yaptinmlan gundeme gelmistir. 

Osmanh uygulamasinda magdur tarafin ser'i bir hakki sayilan ve kanunnamelerle garanti altina 
alinan diyetin mali bir ceza mi, yoksa tazminat mi oldugu tartismalan son donemlerde ortaya gikmissa 
da, onu tazminat kabilinden para cezasi saymak daha isabetli olur kanisindayiz. 

Osmanlimn uyguladigi para cezalannm ser'i hukuktan mi, yoksa orfi hukuktan mi geldigi konusu 
gunumuzde tartismahdir. Osmanh uygulamasinda para cezasi gerektiren suglar gesitlenmis, unsurlan 
eksik olan kisas ve had suglan ile tazir cezasi gerektiren suglarda tazir nevinden bir yaptinm olarak 
yer almistir. Failin ekonomik durumuna gore ayarlanmis olan para cezalan, fakir-zengin esitsizligini 
gidermeyi ve cezanin herkes uzerinde ayni derecede etki etmesini amaglamistir. Para cezasi ya 
dogrudan hukmedilir, ya da tazir cezasi olarak belirlenen dayak cezasindaki sopa sayisma 
endekslenirdi. Para cezasina hukmeden merci, kural olarak kadidir. istisnai hallerde ve kuguk 

182 



suglarda idarecilere de bu cezaya hukmedip infaz etme yetkisi verilmistir. Kadi tarafindan hukmedilen 
para cezasimn infazi yetkisi zaten idari mercilerdedir. Klasik donemde tartisilmaksizin uygulanan para 
cezalan, Tanzimat Donemi'nin ilk iki Ceza Kanununda (1840 ve 1851) yeralmamis, 1858 CK ise para 
cezalanni yeniden duzenlemistir. Zaman zaman suiistimal edilmis olsa da, hukuki bir kurum ve 
yaptinm olarak sistem iginde yer alan Osmanlidaki para cezalanni, yalnizca ekonomik gerekgelerle 
agiklamak mumkun degildir. 

Para cezasimn infazi mahkumun iradi odemesi veya cebren tahsili sekillerinde olur. Mahkumun 
cezaya yetecek malvarhgi varsa, haczedilerek satihr ve ceza yerine getirilir, mallanni gizlemisse 
hapsen tazyik uygulamasiyla odemeye veya mallanni ortaya gikarmaya zorlanir. 

1 Suresi bakimindan cezalar muebbet ve muvakkat, bilimsel agidan ise uyanci-korkutucu, 
uslandinci ve tasfiye edici olmak uzere aynlmaktadir. Donmezer-Erman, Nazari ve Tatbiki Ceza 
Hukuku, ist. 1994, II/588, 593, 675, No: 1378, Donay, Suheyl, Turk Hukukunda Para Cezalan, in: 
TCK'nin 50 Yih ve Gelecegi, ist. 1977, s. 267. 

2 Taner, Tahir, Ceza Hukuku Umumi Kisim, ist. 1953, s. 17, igel-Donay, s. 39, Donay, 
Suheyl, Para Cezalan, ist. 1972, s. 17. 

3 Uyusma bedelinin para disindaki degerler ile tespit, o donemlerde henuz para 
kullanilmasinin adet olmamasi yuzundendir. Donay, Para Cezalan, s. 18. 

4 Arsal, S. Maksudi, Hukukun Umumi Esaslan, Ank. 1937, s. 187. 

5 Taner, s. 19, Magdurun aldigi kisma Susnegeld, devletin aldigi kisma ise Frictensgeld adi 
verilmistir. Donmezer-Erman, II/675, Artuk, Ceza Hukukuna Gin's, s. 24. 

6 Onder, Ayhan, Ceza Hukuku Genel Hukumler, ist. 1992, Ml/558. 

7 Gerek diger hukuk sistemlerinin, gerekse Turklerin para cezasi uygulamasi hakkinda 
genis bilgi igin daha once yayimladigimiz makalemize bakilabilir. Avci, Mustafa, "Onceki 
Hukukumuzda Para Cezalan", Kamu Hukuku Arsivi, Y: 3, Diyarbakir, Haziran-Ekim 2000, s. 118vd. 

8 Ebu Davud, Lukata, 10, Behnesi, IV/89. ibn Kayyim, i'lam, II/75, Ferra, s. 294. 

9 Ebu Davud, Lukata; 8. 

10 ibn Mace, Hudud, 28, Nesai, Sarik, 12, Beyhaki, Sunen, VIM/278, Ferra, s. 294, Sevkani, 
Neylu'l-Evtar, VIII/338-339. 

11 Ebu Davud, Zekat, 5, Nesai, Zekat, 4, 7, ibn Kayyim, i'lam, II/75. 



183 



12 SADi QELEBi, Hasiye ale'l-Fethi'l-Kadir, Misir, 1970, V/345, ibn AbidTn, IV/61, ibn 
Kudame, X/348. Nesih iddiasi ilk olarak Tahavi tarafindan ileri surulmustur. §erhu Maani'l-Asar, II/9, 
Esen, s. 64. 

13 Gergekten Hz. Omer, aghk sebebiyle deve galip keserek yiyen kolelere degil, onlan ag 
birakarak bu sugu islemelerine sebep olan sahiplerine devenin degerinin iki kati olan 800 dirhem para 
cezasi vermistir. Malik, el-Muvatta, N/220, Beyhaki, Sunen, VIM/278, Behnesi, IV/346. 

14 imam Muhammed eserlerinde tazir cezalan arasmda para cezasini zikretmemistir. Husari, 
1/415. 

15 ibn AbidTn, IV/61-62, Bilmen, IN/309. 

16 Trablusi, s. 195, Karaman, ictihad, s. 153. 

17 KamatT, N. M. el-Ukubatu'l-Maliyye beyne's-§eriati ve'l-Kanun, Bingazi, 1986, s. 72. 

18 Yenigeri, islam'da Devlet Butgesi, s. 422. 

19 Suyuti, V/16, Buti, s. 162. 

20 Ferra, s. 294. 

21 Bilmen, Ml/309, Husari, 1/418. 

22 Avva, s. 275-277. 

23 Ebussuud Efendi Fetvalan, akt. Duzdag, s. 59. 

24 Heyd, Criminal Law, s. 280. 

25 Odeh, I/705, Behnesi, IV/89, Husari, 1/417. 

26 AkgundiJz-Ozturk, Bilinmeyen Osmanh, ist. 1999, s. 90. "Curm-u cinayet yani para 
cezalannin diyetle alakasi yoktur. " Cin-Akgunduz, N/353. 

27 Bu ifadeler "resm-i curm" ifadesinin kisaltilmis sekli olabilir. Heyd, Criminal Law, s. 276. 
Cerimenin sozlukte "sug" anlamina gelir. "...gorup sihhati uzere malumat edinip her birinin kurege irsal 
olunmaga bais olan cerimeleri ash ve hakikati uzere suretin ihrag edip muhurleyip Sudde-i Saadete 
gonderesin." 25 Ce 967, Boa 3 Numarah Muhimme Defteri, Hukum: 804. Para cezasi anlaminda 
kullanihsi ise "...§er' ile bazi kimesneler tazir olundukta tekrar tazir edip kanundan ziyade cerime 
ahp... 15 N 967", Boa 3 Numarah Muhimme Defteri, Hukum: 1154. "Zeyd-i naibin ehl-i sunnet vel- 
cemaat olan §eyh Bedrettin dervislerini kirn ki evinde konuk edinirse tazir edip cerime hukmedin dese 
ser'an durust olur mu? El cevap; Bednamhk ile meshur olan semavenli taifesinden ise onlar (i konuk 

184 



olarak alanlar) a mesrudur, amma konugu tazir olunup cerime almak mesru degildir. " Ebussuud 
Efendi Fetvalan, akt. Duzdag, s. 193. 

28 inalcik, Adaletnameler, s. 79. Tecrim ve tagrim etmek, kinamak yani para cezasi almak 
anlamina gelir. 

29 Kin ceza, kinamak ise cezalandirmak demektir. Kanuni Kanunnamesi m. 11 dn. 5'te: 
"Hallerine gore kinayalar." ifadesi suglulann kisiliklerine uygun ceza verilmesi anlamindadir. Metin igin 
bkz. Heyd, Criminal Law, s. 59. ayni anlamda kullamlis ile ilgili olarak bkz. Barkan, s. 249-250. Ancak 
terim olarak "kinhk" daha gok para cezasi igin kullanilmistir. Bkz. Caferoglu, Ahmet, Uygurlarda 
Hukuk ve Maliye Istilahlan, Turkiyat Mecmuasi C: IV, ist. 1934, s. 23. 

30 Ebussuud Efendi para cezalanni, "Kinhk akgesi ehl-i §er' huzurunda sabit olan curmun 
ukubet-i orfiyesidir." seklinde tanimlayarak hem bu cezanm mesruiyet dayanagini, hem de tazir 
cezasi olarak hukuki mahiyetini ifade etmistir. Heyd, Criminal Law, s. 281, Akgunduz, Osmanli 
Kanunnameleri, 1/126. 

31 Heyd, Criminal Law, s. 275vd. Diyet sug magduruna veya ailesine odendigi halde, para 
cezalan (devlet adina hareket eden) adalet ve asayis islerinden sorumlu olan subasi, timarh sipahi 
gibi yetkili kisilere odenirdi. inalcik, Halil, Osmanli Hukukuna Giris Orfi Sultani Hukuk ve Fatih'in 
Kanunlan, in: Osmanli imparatorlugu, ist. 1996, s. 338. 

32 892/1487 tarihli Hudavendigar Livasi Kanunnamesi m. 30: "Ve her mucrim-i muttehemin 
cerimesi kadi-yi vilayet katinda veya mufettis huzurunda sabit ve zahir olup ehl-i orfe teslim etmeden 
tutup siyaset etmek hilaf-i ser' ve orf teaddidir. " Barkan, s. 5. "...Cerime ahnmak lazim gelenlerden 
mukaddema mahkemelerde vaz' olunan kanunname-i humayunumda tayin olundugu uzere cerime 
ahp..." inalcik, Adaletnameler, s. 106. 

33 §er'i bir ceza olarak dayak fikih kitaplannda celde; Osmanli Kanunnamelerinde ise agag, 
degnek, gomak, kirbag ve falaka seklinde ifade edilmektedir. Heyd, Criminal Law, s. 273. 

34 II. Mehmet kanunlarmin, had cezalannin eskidigi gerekgesiyle bunlann yerine dayak veya 
suglunun ekonomik durumuna gore ayarlanan para cezalan gibi tazir cezalan getirdigi iddiasi igin bkz. 
Schacht, s. 99. 

35 Kanun metni igin bkz. Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri, l/347vd. 

36 Metin igin bkz. Barkan, s. 389-390. 

37 Kanun metni igin bkz. Halagoglu, Yusuf, XIV-XVII. Yuzyillarda Osmanhlarda Devlet 
Teskilati ve Sosyal Yapi, Ank. 1998, s. 196. 



185 



38 Bu hukum Kanuni Devri Rumeli Eyaleti kanunnameleri, m. 77'de tekrarlanmistir. Metin igin 
bkz. Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, VI/465. 

39 Bu hukum Kanuni Devri Rumeli Eyaleti Kanunnamelerinde tekrarlanmis ancak ceza, 40, 
20 ve 10 akge olarak ongorulmustur. Kanun metni igin bkz. Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, 
VI/470. 

40 "...enva-i sirret edip bir kafirin geceyle bacasina vanp ol ev issi (sahibi) olan kimesne gikip 
kovalayip tutup mahkeme naibi olan Pir Omer ahp Meclis-i Ser'e geldi. Yuzune Hudabahs ve Agin 
nam zimmiler sahadet edip hukmolundu. Badehu mezkur Zekeriya'dan naib hestad (70) akgesin ahp 
deftere kaydolundu. 30 M 898/1492" Akgunduz ve Digerleri, Ser'iye Sicilleri, 11/141 . 

41 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, 11/188-230. 

42 I. Selim, oglu Kanuni Suleyman Sehzade ve Manisa'da Sancakbeyi iken ona gonderdigi 
siyasetnamede para cezasi yer almamaktadir. Bu siyasetname metni igin bkz. Karal, Enver Ziya, 
Yavuz Sultan Selim'in Oglu Suleyman'a Manisa Sancagini idare Etmesi igin Gonderdigi Siyasetname, 
Belleten, VI/21-22, 1942, s. 37-44, Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, 111/191-193. 

43 Bu hukum III. Murat Devri Umumi Kanunnamesi m. 37'de tekrarlanmistir. Metin igin bkz. 
Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, VIII/113. 

44 Kanun metni igin bkz. Pulaha-Yucel, s. 17vd. 

45 Bu kanunun 32. maddesi akil ve balig livatasi suguna evli erkek curmunu, m. 33 ise ergen 
livatasina ergen zinasi curmunu ongormektedir. 

46 "...sen benim zina kastina evime varmissin, senden hakk-i cerime talep ederim" deyicek 
mezbur bade'l-inkar mezbur Mehmed sahitten aciz ve kasir oldukta mezbur Veyis'e yemin muteveccih 
olup yeminden nukul eyledikte gibbe't-talep sicil olundu. 1 R 955/1548" Akgunduz ve Digerleri, Ser'iye 
Sicilleri, 11/105. Bu beige magdurun tazminat talebini gostermektedir. 



47 Bu kanunun 28. maddesine gore hayvanla cinsel temas edenden agag basina 1 akge 
ahnir. 

48 III. Murat devri Umumi Kanunnamesi m. 69'da bu hukum tekrarlanmistir. Metin igin bkz. 
Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, VIII/1 13-1 15. 

49 947/1540 tarihli Erzurum Vilayeti Kanunu, m. 48'e gore, kemik ve dis giksa, kihg veya 

diger silahlardan (alat-i harb) biri ile yaralanan yataga dusse 100 akge, bundan asagi bir halde 30 

akge, kara-bereden 10 akge ahnmasi ongorulmustur. Metin igin bkz. Barkan, s. 71. 925/1519 tarihli 

Sis Livasi Kanunnamesi, m. 7'ye gore bas yarmadan 22, olumle sonuglanmayan bigakla muessir 

186 



fiilden 40 Osmani akge ahna, sair suglar igin Kanun-u Kadim-i Osmani'ye muracaat oluna. Akt. 
Halagoglu, s. 208, Barkan, s. 201. 

50 "Subasi Tahir Bey... meclis-i Ser'e Mahmud b. Hasan'i ihzar eyleyip "mezbur Haci 
Mahmud'un oglu Abdi bana bigak gikanp gagisti" deyicek mezbur Mahmud'a bil-muvacehe sual 
olundukta "oglum Abdi mezbur Haci Hudaverdi'ye bigak gikanp kanun uzere cerimesin verdi" deyicek 
mezburun ikrann gibbe't-talep sicil olundu. 954/1547" Akgunduz ve Digerleri, Ser'iye Sicilleri, 11/129. 

51 Hukme gore, serefe tecavuz tazir gerektiren bir sug olup hakimin takdir ettigi degnek 
sayisinin yarisi kadar akge para cezasi alinacak, bu ceza odenmezse takdir olunan miktarda degnek 
vurulacaktir. Erman, Hakaret ve Sovme Curumleri, s. 17. 

52 947/1540 tarihli Diyarbekir Vilayeti Kanunu m. 21 'e gore, "dirhem ile satilan metadan eksik 
satandan dirhem basina 1 akge cerime alina. " Metin igin bkz. Barkan, s. 134. 

53 Aynca cemaatle namaza gelmeyenlerden de para cezasi almabilecegi belirtilmistir. Dede 
Congi, s. 167. 

54 Heyd, Criminal Law, s. 86. Burada nispi para cezasi ornegi vardir. Heyd, Criminal Law, s. 
286. Benzer hukum 992/1584 tarihli ig il Livasi Kanunu, m. 7'de yer almis, burada aynca 
gayrimuslimlere ait domuzun ekine girmesi halinde hayvan basina 2 akge ahnmasi ongorulmustur. 
Barkan, s. 49. Ekine giren domuz basina 1 akge ve ug koyuna 1 akge ahnmasi ile ilgili 927/1520 tarihli 
Tirhala Kanunu, m. 9, kanun metni igin bkz. Barkan, s. 290. Benzer hukumler igin aynca bkz. Barkan, 
s. 69, 190, 199. 

55 Metin igin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 89. 

56 Barkan, s. 120. Kanuni Kanunnamesi m. 42'ye gore serikler cerimeyi de diyet gibi tek 
odeyeceklerdir. 

57 Barkan, s. 120. 

58 Barkan, s. 119-124. 

59 Kanunname metni igin bkz. Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, VII/649. 

60 Kanun metni igin bkz. Ahmet Lutfi, Osmanh Adalet Duzeni (Sad: Erding Beylem) ist. 1979, 
s. 72-78. 

61 Mantran, Robert, 17. Yuzyilm ikinci Yansinda istanbul (Qev: M. A. Kihgbay-E. Ozcan) 
Ank. 1990, 1/309,323. 



187 



62 Kisas veya had suglannda, sugun unsurlan veya cezalandinlabilme sartlan tam 
olusmamissa hakim sanigi tazir, mali ceza veya tazmine mahkum edebilir. Zuhayli, Nazariyyetu'd- 
Daman, s. 313. 

63 Heyd, Kanun ve §eriat, s. 645vd. Schacht'a gore para cezalan orfi hukukla gelmistir. 
Schacht, s. 86. Gokcen de bu iddiayi dolayli olarak benimsemis ve para cezalanni orfi hukuktan gelen 
cezalar arasinda zikretmistir. Bkz. Gokcen, s. 51-52. 

64 "Osmanli kanunnamelerinde cezalann gogu para cezalan haline sokulmus veya ser'i 
cezalara para cezalan turlu bigimlerde ilave edilmistir... dayaga ilaveten para cezasi..." Qagatay, 
Neset, islam Hukukunun Anahatlan ve Osmanlilann Bunun Bazi Kurallanni Degisik Uygulamalan, 
Belleten, LI/200, Ank. 1987, s. 633-634. Aynca bkz. Ugok, Osmanli Kanunnamelerinde islam Ceza 
Hukukuna Aykm Hukumler, AHFM, IV/1-4, s. 65. 

65 Mumcu, Siyaseten Katl, s. 117-11 8. 

66 Aydin, Turk HukukTarihi, s. 210. 

67 §ensoy, Naci, Basit Hirsizhk ve Cesitli Mevsuf Hirsizhklar, ist. 1963, s. 25. 

68 Aydin, Turk Hukuk Tarihi, s. 79. 

69 Para cezalannda suiistimal ornekleri igin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 279, inalcik, 
Adaletnameler, s. 80, Mumcu, Zulum, s. 13, 18. 

70 Heyd, Kanun ve §eriat, s. 634. 

71 "Hukkam-i §er'i mutahhar (kadilar) mucerret umur-u §er'iye istimaina munhasir degillerdir. 
Belki cemian umur-u §er'iyye ve ayin-i orfiyyede kat'i niza ve fasl-i husumet igin mevzu' ve 
memurlardir..." Barkan, s. XXV, aynca bkz. Aydin, Turk HukukTarihi, s. 75. 

72 "Mesail-i §er'iyede kutub-u fikhiyye tetebbu olundugu gibi umur-u orfiyede dahi ceraid-i 
kavanin-i sultaniye tetebbuu multezemdir. " Barkan, s. XXV. 

73 Ebussuud Efendi Fetvalan, akt. Duzdag, s. 59. 

74 ibn AbidTn, IV/64. 

75 Udeh, I/704, Amir, s. 473. 

76 Barkan, Kanunlar, Giris, s. XIII. 

77 Fudeylat, Cabir Mahmut, Sukutu'l-Ukubat fi'l-Fikhi'l-islami, Urdun, 1987, IV/151, Amir, s. 
73, Odeh, 1/185, Karaman, Mukayeseli islam Hukuku, 1/105, Cin-Akgunduz, 1/192, Zerka, 1/41, II/636. 

188 



78 Cin-Akgunduz, 1/194. 

79 Hz. Omer'in ceza hadlerini yukseltmesi, yeni cezalar ihdasi veya cezalan azaltmasi 
ornekleri igin bkz. ibn Kayyim, et-Turuk, s. 13, Erdogan, s. 191. 

80 Ogok-Mumcu-Bozkurt, s. 74. 

81 Akt. ibnAsur, s. 195. 

82 Trablusi, s. 1 17, Zerka, N/629. 

83 ibn AbidTn, IV/62, Bilmen, Ml/309. 

84 Hatemi, Medeni Hukuka Giris, s. 23. 

85 Hatemi, islam Hukuku Dersleri, s. 53. 

86 Bardakoglu, AN, Osmanli Hukukunun §er'iligi Uzerine, Yeni Turkiye 701 Osmanli Ozel 
Sayi, C:31, Ank. 2000, s. 713. 

87 "...esnaf-i merkumeden ve bakkallardan bir takim eshas yine mahlut yag satmakta 
olduklanndan ve bu arahk aygigeginden gikanhp ekli muzir ve bahasi ehven bir nevi yag rugan zeyte 
kanstirihp furuht ettikleri tahkik kihndigindan bu makule yaglar zapt ve bey' olunarak nisf bedelinin 
ceza-yi nakdi olmak uzere ahzi suretinin usul ittihazi istizanmdan ibaret... 24 R 1285/01. 08. 1284. " 
A. MKT. §D. No: 2/83. 

88 Kanuni Kanunnamesi m. 8. "Eger kul ve cariye zina etse hur ve hurre curmunun nisfin 
alalar. " Kanuni Devri Rumeli Eyaleti Kanunnameleri m. 87'ye gore cariyeye sarkintihk halinde iki 
agaca 1 akge para cezasi ongorulmus, yani magdurun cariye olmasi da hafifletici bir sebep olarak 
kabul edilmistir. Metin igin bkz. Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri, VI/466. 

89 "Amma bu ceraim kafirden sadir olsa ganisinden musluman ganisinin curmunun nisfi 
alma, mutevassitul-hal olandan mutevassitul-hal olan musluman curmunun nisfi ve fakirinden fakir 
olan musluman curmunun nisfi alma. " Kanuni Kanunnamesi, m. 31. Yani koleler ve gayrimuslimler 
benzeri suglarda hur muslumanlann odeyecegi para cezasinin yansini odeyecektir. Heyd, Kanun ve 
§eriat, s. 636, Cin-Akgunduz, N/353. Bu hukmun sebebinin gayrimuslimlerin para cezalanni tarn 
olarak odedikleri takdirde vergi odemekte gugluk gekecekleri oldugu belirtilmistir. Heyd, Criminal Law, 
s. 287. 991/1583 tarihli Yeni il Kanunu, m. 19'a gore, kanunda boyle ongorulmus olmakla birlikte 
gayrimuslimlerden muslumanlardan ahnan kadar, hatta daha fazla para cezasi almdigi belirtilerek 
yasaklanmistir. Metin igin bkz. Barkan, s. 81. 

90 "Eger her gunah avretten sadir olursa er cerimesin nisfin alalar." Bozok Kanunu, m. 36, 
Barkan, s. 127. 

189 



91 Donay, Para Cezalan, s. 33-34, Donmezer-Erman, N/684. Yucel, s. 204. Para cezalan 
mahkumun imkanlan ile mutenasip kilinmahdir. Sevig, 11/161. 

92 Heyd, Kanun ve Seriat, s. 645. "Bir sebeb-i ser'i veya orfi ile affolunsa bedel-i siyaset 
ahnmak ser'i serife muhalif..." Barkan, s. 27. Siyaseten katle mahkum olanlann, para cezasi alinarak 
serbest birakilmasi da kesinlikle yasaklanmistir. "Siyaset igin kimseden bir akge alinmaya, mahall-i 
hadisede siyaset ve salb oluna. " Barkan, s. 286. 

93 I. Selim Kanunnamesine gore: "Eger bir kisinin oglu genezlik etse balig ise oglana 
muhkem tazir edip agag basina bir akge curm alina eger olmadiysa... babasi hifzetmedigi igin kadi 
tazir ede ancak curm alinmaya..." Akt. Pulaha-Yucel, s. 17. 

94 Kanuni Kanunnamesi, m. 29'a gore; "ugrulugu bilip kadiya demese... akge curm alma" 
ifadesi ile ihban ihmalin cezasini belirtilmektedir. 

95 Genis bilgi igin bkz. Sevig, 1/104. 

96 Akt. Bozkurt, Gulnihal, Bati Hukukunun Turkiye'de Benimsenmesi, Ank. 1996, s. 119. 



97 Cin-Akgunduz, 11/214. Cezaya hukmetmeye kadi, infaza ehli orf yetkilidir. Barkan, s. 5, 
Akgunduz-Ozturk, s. 85. 

98 Subasi hile yapan zanaat ehli ve tuccar ile halktan sarhosluk, hafif muessir fiil ve sovme 
gibi basit suglar karsihgi para cezasi almaktaydi. Mantran, Robert, 17. Yuzyihn ikinci Yansinda 
istanbul (Cev: M. A. Kihgbay-E. Ozcan) Ank. 1990, 1/146-148. ilgili kanun metni igin bkz. Barkan, s. 
135,400. 

99 Cin-Akyilmaz, Feodalite ve Osmanli Duzeni, Adana, 2000, s. 270. 

100 "...avam arasinda bazi muhasama... oldukta hakimu's-ser' meclisine varmadan vali-i sehir 
katina vanp anda fasl-i husumet olurmus, bu vaz' dahi memnudur... Kadi hukmedip subasi onunla 
amel eyleye, kadi marifetinsiz subasi asla ve kat'a is etmeye..." Misir Kanunu, m. 41, Barkan, s. 382. 
"Kadi marifeti olmadan fellahtan zulmen cerime ahp teaddi ve zulum etmeyeler. " Misir Kanunu, m. 
13, Barkan, s. 362. Karaman Vilayeti Kanunu, m. 12'ye gore; "hirsizhk ile muttehem olanlan ummal ve 
subasilan kadi katina iletmeden curm alirlarmis, ummale ve nuvvaba yasak oluna ki; kadi katina 
iletmeden kimseden curm almayalar, kadiyi tatil edip isine kendileri mubasir olmayalar. " Barkan, s. 
44. "bir kimse mucrim olsa naip kanun uzere curm aldiktan sonra bir curm dahi subasi ahrmis, naipten 
baska kimse curm almaya. " Karaman Vilayeti Kanunnamesi, m. 8, Barkan, s. 43. 



190 



101 Aydin, "Ceza" DiA, VII/480. Valiler ve emri altindakiler (subasi, voyvoda, asesbasi vb) ile 
timar sahiplerinin higbir vatandasi kadi tarafindan usulunce yargilanip mahkum edilmeden 
cezalandiramayacaklan esasi konulmustur. Heyd, Kanun ve Seriat, s. 640. 

102 Heyd, Kanun ve Seriat, s. 637. 

103 Heyd, Kanun ve Seriat, s. 648. 

104 "...igimizde fesat ve sekavet yahut eskiyaya tebaiyyet eden olur ise ekid ve sedid ve tehdit 
edip tenbihe peydar olmadigi surette cumle marifetiyle ahz ve tedip igin Vali-yi Halep tarafina irsal 
etmek uzere kavl ve karar olunup ve ilia cumlemiz bu haliyle sekavet... zuhur ederse Matbah-i 
Amire'ye 30. 000 kurus nezr ve misak olsun deyu cumlesi bil-ittifak ikrar ve bu vecihle nezir ve ahd ve 
karar eylediklerinde... tahrir olundu." Antakya Ser'iye Sicili, No: 8, Beige No: 133, akt. Ozturk, 
Mustafa, XVIII. Yuzyilda Antakya ve Cevresinde Eskiyahk Olaylan, Belleten, (1990) S: 211, s. 990- 
991. 

105 Genis bilgi igin bkz. Halagoglu, Yusuf, XVIII. Yuzyilda Osmanli imparatorlugunun iskan 
Siyaseti ve Asiretlerin Yerlestirilmesi, Ank. 1997, s. 38, 48-49vd. 

106 "...kizb davasi ile kazib sahitler getirip benim zaranmda olup... merkumunlara tenbih-i ser'i 
olunmak matlubumdur dedikte merkumunlar dahi fima ba'd merkumun zarannda ve ziyan kaydinda 
olmazuk eger bir zaranmiz olur ise emval sandigina bes bin kurus nezrimiz olsun diye nezr-i kat'i 
olunup ol vecihle muddei-i merkum dahi razi olup merkumunlann kat' eyledikleri nezri bir noksanlan 
zuhura geldikte vali tarafindan emval sandigina almalan igin is bu mahalle kaydolundu." 392 Numarah 
Harput Ser'iye Sicili, Beige No: 56, akt. Yilmazgelik, ibrahim, 392 Numarah Harput Ser'iye Sicili (1844- 
1 848) A. 0. Turk inkilap Tarihi Enstitusu Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Ank. 1 987, s. 116. 

107 Heyd, Criminal Law, s. 277. 

108 Heyd, Criminal Law, s. 279. 937/1530 tarihli Kanunname-i Kiptiyan-i Vilayet-i Rumeli, m. 
11'e gore: "Nigbolu vilayetinde olan gingeneler ispenglerin eda ettikten sonra kaftanlik diye curme 
bedel her haneye ve her mucerrede (bekara) altisar akge verirler." Akt. Barkan, s. 250. 

109 Kanun metni igin bkz. Barkan, s. 249. Buradaki gayri mesru fiilden maksat, fal bakma, 
dans, oyun ve eglence tarzmdaki gingeneler tarafindan meslek edinilmis fiillerdir. Cezasi ululemr 
tarafindan tazir bil-mal seklinde tayin olunmus para cezasidir. Akgunduz-Ozturk, s. 155. 

1 1 Karal, E. Ziya, Osmanli Tarihi, Ank. 1 988, VIM/344. 

111 inalcik, Adaletnameler, s. 77, Mumcu, Rusvet, s. 126. 16 Mayis 1579 tarihinde 
Arnavutluk'ta bir liman olan Valona'da bazi yolculara haksizhk yapan kadiya, sancakbeyi 150 degnek 
vurmus ve aynca ondan para cezasi almistir. Ayni eser, s. 236. Bazi valiler ve hakimler eskiya tedibi 



191 



(tecziyesi) gorevini ihmal etmisler, paralanni almak suretiyle eskiya ile anlasmis ve onlann suglanna 
goz yummuslardir. Ozkaya, Ayanhk, s. 78. 

112 "...adam katleden kimesnelerin uzerine bi-hasebi's-Ser' sabit ola, mahallinde icra 
olunmayip akgeleri alinip koyuverile, onlara olacak ukubet sana olmak mukarrerdir..." Boa, 3 Numarah 
Muhimme Defteri, Hukum: 120. 

1 1 3 Ulugay, s. 208-214, inalcik, Adaletnameler, s. 80. 

114 Kanun metni igin bkz. Kaynar, Resat, Mustafa Resit Pasa ve Tanzimat, Ank. 1985, s. 300. 
Yine ayni kanunda tereke hakiminin kuguk, akil hastasi vb. mirasgilann bulundugu durumlarda tereke 
defterine kaydedilen mirastan kurusta bir para resm-i kismet, bin kurusta altmis para kaydiye, 
muzayedede bey' olunan terekenin esmanindan bin kurusta iki kurus ucret-i dellaliye alabilecegi, 
bunun disinda harac-i huccet, nafaka, hizmet, ihzariye ve kalemiye adi altinda para alinmasini 
yasaklamis, boyle davranan hakimden aldigi haksiz paranin geri alinmasiyla birlikte tazir cezasina 
garptinlacaklan belirtilmistir. Kanun metni igin bkz. istanbul Universitesi Kutuphanesi, Kayit no: 83162, 
matbu nusha, s. 8. 

1 1 5 Heyd, Kanun ve Seriat, s. 648. 

116 Boa, Ahkam Defteri, I. 87/395, Istanbul'da Sosyal Hayat, s. 61-62, Menekse, s. 139. 

117 Ugok-Mumcu-Bozkurt, s. 219, Cin-Akgunduz, I/363. "Tatil-i ziraat edenlerin arazisi zapt 
olunarak ahara ican kanun icabindan iken, zapt olunmayip da haklannda ceza tayin olunmasi galiba 
baska zurra bulunamayacagi mutalaasindan neset etmis olsa gerektir... (Bu yaptinmin) bir nevi ceza- 
yi nakdi-yi daimi idigi edna-i mulahaza ile tebeyyun eyler." Suleyman SudT, Defter-i Muktesid, ist. 
1307, II/66. Qiftligini terk eden leventler hudut kalelerine azab, yenigeri ve gonullu olarak yollaniyor ve 
en az bes akge ulufe veriliyordu. Fakat herkesin bu sekilde istihdami mumkun olmadigi igin bos 
insanlann gogalmasi asayis igin zararh idi. §ehirlerde leventlerin isledigi bir gok cinayet ve hirsizhk 
oluyordu. Akdag, Mustafa, Turk Halkinin Dirlik ve Duzenlik Kavgasi, ist. 1995, s. 77. 

118 1528 tarihli Aydin Livasi Kanunnamesi, akt. Qagatay, Neset, Osmanli imparatorlugunda 
Reayadan alinan Vergi ve Resimler, AUDTCFD, C: V, S: 5, Ank. 1947, s. 501. 

1 1 9 Suleyman SudT, N/67, QAGATAY, s. 502. 

120 Uguk-Mumcu-Bozkurt, s. 224. 

121 1876 tarihli Kanun-u Esasi m. 24'e gore: "Musadere ve angarya ve cerime memnudur...". 

122 Mumcu, Rusvet, s. 282, Uguk-Mumcu-Bozkurt, s. 282. 

123 Gokcen, s. 54. 

192 



124 1274/1858 Osmanh CK m. 116'ya gore mazeretsiz olarak durusmaya gelmeyenlere 
verilecek disiplin para cezasi mahiyetindeki yaptinm, istinkaf hali tekerrur ettikge kat kat zam ve ahz 
olunacaktir. Bu konuda genis bilgi igin bkz. Belgesay, s. 56, Heyd, Criminal Law, s. 234. 

125 Genis bilgi igin bkz. Cin, Halil, Eski Hukukumuzda Bosanma, Ank. 1976, s. 123. 

126 Burada idari para cezalannin bir seklini gorulur. 

127 Talimatname metni igin bkz. Ahmet Lutfi, s. 187vd. 

128 Trablusi, s. 52. 

129 Odeh, I/707. 

130 Buhari, Sulh, 5, Surut; 9, Muslim, Hudud, 25. 

131 Nesai, Sarik, 3, Odeh, I, No: 512 vd. 

132 KettanT.il/70. 

133 Behnesi, I/70. Kadinin icra ve infaz yetkisi olmadan sadece kanuna (seriata) gore 
hukmeden kisi olduguna dair gorus igin bkz. Schact, s. 60, Ortayli, ilber, "Osmanh Sehirlerinde 
Mahkeme", AHFD, Bulent N. Esen Armagam, Ank. 1977, s. 248. 

1 34 Schact, s. 60, ATAR, Adliye, s. 1 81 , 21 9. 

135 Cerimeler hakkinda hukum vermek yalniz kadinin yetkisindeydi. inalcik, Adaletnameler, s. 
82. 

136 Aydin, "Ceza" DiA, VII/480. "Curmu cinayet topraga tabidir." "Reaya kimin ise cerimeyi o 
ahr. " ifadeleri igin bkz. Heyd, Criminal Law, s. 289. "Curm-i cinayet badi heva topraga tabidir gerek 
defterli reayasidir ve gerek harig reayadir cumlesinden ahr. " I. Selim Kanunnamesi, s. 41 . 

137 Ortayli, s. 255. 

138 inalcik, Adaletnameler, s. 80, Barkan, s. 286, m. 53. "Cerimeye mustahak olanlar 
sahiplerine teslim oluna ki, curmlerine gore cerimelerin alalar." BOA, 3 Numarah Muhimme Defteri, 
Hukum: 880. Asiret veya konar-goger olarak adlandinlan Yoruklerin belli bir yerleri olmadigi igin 
sancakbeylerine tabi olmayip, dogrudan bey veya 

basbuglanna baghydilar. Bunlann cezalan kendi beyleri tarafindan infaz edilirdi. Halagoglu, 
Asiretlerin Yerlestirilmesi, s. 21. 



193 



139 947/1540 tarihli Diyarbekir Vilayeti Kanunu m. 22: "Gece tutulan sarhoslardan ve 
hirsizlardan ki asesler tutmuslar, subasilar ne miktar cerime ahrsa ases dahi 6§ur (1/10) ala. Amma 
gunduz tutulan hirsizlarda ve sarhoslarda ve sair ceraimde asesin methali yoktur. " Barkan, s. 1 35. 

140 "Anadolu'ya naklolunacak emtia ve esyamn gumruk rusumundan merkumanin 26. 261 
kurus 17 parayi yevmiye defterlerine noksan kayd ile ketmu ihtilas eyledikleri imrariye pusulalannin 
icmalleriyle tatbikinden ve kendileri dahi mustereken ve muttefikan faziha-i sirkate curetlerini 
istintaklannda ikrar eylemis olduklanndan... sayet bunlardan biri sirkat eylemis oldugu akgeyi iki kat 
olarak itaya muktedir degilse curumde musterek olanlann tazmin-i emvalde dahi serik olmasi kaide-i 
kanuniyesine tevfikan onun hissesinin diger refikinden tahsili... 8 Tesrin-i evvel 1284. " A. MKT. §D. 
No: 3/55. 

141 KamatT, s. 143 vd. 

142 Peera, s. 274. 

143 AmTr, No: 363, ATAR, icra ve iflas Hukuku, s. 161 Osmanlida suglu, mall olmasina 
ragmen para cezasini odememekte israr ediyorsa bu ceza, icra marifetiyle tahsil edilirdi seklindeki 
iddia igin bkz. Resat, Miyar-i Ceza, Ceza Kanunu §erhi, ist. 1313, s. 79vd. Gokcen, s. 52. 

144 Heyd, Criminal Law, s. 289. 

145 Boa, 3 Numarah Muhimme Defteri, Hukum: 127. 

146 12 CE 1285/22. 08. 1284, A. MKT. §D. No: 3/17. 

147 KamatT, s. 146. "Ceza-yi nakdinin istifasi (infazi) mumkun olmadigi halde §ahsi mahkum 
deyn igin oldugu gibi hapis ile tazyik edildikten sonra hal-i yesan anla§ildigi halde ceza-yi nakdi yine 
tahsil ve istifa edilir. " Zohrap, s. 259. 

148 Behnesi, IV/90. 

149 Amir, No: 365. Bir sugun meydana getirdigi zarardan dogan tazminata basit bir alacak 
gozuyle bakmak mumkun olmadigi igin, sugluyu bu tazminati odetmek uzere hapsen tazyik etmek 
haksiz sayilmaz. Bununla birlikte hapsi, uslandirma araci bir ceza olarak kabul edip bunun disinda bir 
maksat kullanilmasim hakh gormeyenler de mevcuttur. Genis bilgi igin bkz. Erem-Damsman-Artuk, 
Ceza Hukuku, Ank. 1997, s. 882. 

150 Amir, No: 368. Odenmeyen para cezasmin hapse gevrilmesi hapis cezasi degil, zorlama 
hapsidir. Qunku odeme saglanirsa mahkum derhal tahliye edilir. Kunter-Yenisey, s. 951-952. 

151 Amir, No: 368. 

152 ibn Kayyim, et-Turuk, s. 88. 

194 



153 Sahnun, el-MudevvenetiJ'l-Kubra, XIII/54-55, ibn Ferhun, II/375. Bu eserde Karafi'nin 
soyle dedigi nakledilir: Odemesi gereken az bir miktar borcu olan borcunu odemedi diye uzun bir sure 
nasil hapsedilebilir, bu durum sug ve ceza dengesine uygun mudur? Cevap olarak denilebilir ki; az bir 
borg karsihgi uzun sure hapsetmek kurallara aykin degildir. Borglu borcunu odemedigi her an yeni bir 
sug islemis olmakta, sug ile ceza at basi devam etmektedir. Odememek haksizlik ise, haksizhgin 
temadisi, hapsin temadisi ile karsilanmaktadir. 

154 Merginani, VII/278. 

155 islam hukukunda zekat vermeyenlerin hapsen tazyik edilmesi hakkinda bkz. Mevsua, 
"Hapis", XVI/308. 

156 Bu hapsin suresinin belli olmamasindan hareketle tazir cezasi oldugu ve suresinin 
hakimin takdirine birakildigi iddiasi igin bkz. Gokcen, s. 19. 

157 Genis bilgi igin bkz. Gokcen, s. 52. 1913 yilinda degistirilen bu madde para cezasi 
mahkumuna yapilan tebligattan itibaren 15 gun iginde para cezasi odenmezse, her 1/4 altin igin 24 
saat hapsolunur, para cezasindan gevrilen hapis suresi 1 yildan fazla olamaz. Yattigi gunler igin 1/4 
altin dusuldukten sonra bakiyeyi oder odemez mahkum tahliye edilir. 

158 Husari, I/432-434. 647 sayih Cik, m. 5'in ilk sekline gore, odememe bir kast veya ihmalden 
kaynaklaniyorsa bu durum ayn bir sug olarak kabul edilerek bu fiil karsihgi 1 yila kadar hapis cezasi 
ongorulmustu. Kunter-Yenisey, s. 951. 

159 Amir, No: 367. 

160 Odeh, I, No: 495, Donmezer-Erman, II/680. 

161 Behnesi, IV/95. 

162 Amir, No: 365. 

163 Mumcu, Rusvet, s. 245. 

164 KamatT, s. 146. 

165 Konu ve aynntih kaynakga igin bkz. Avci, s. 167-180. 

166 AmTr, s. 424-429, Behnesi, IV/90-92, Husari, I/432, Atar, islam icra ve iflas Hukuku, s. 
268-269. 

167 Odeh, I, No: 495. 

168 Husari, I/426. 

195 



169 Genis bilgi igin bkz. Esen, s. 143. 

170 Mumcu, Zulum, s. 13. 

171 Donay, Para Cezalan, s. 36-37. 

Ahmet Lutfi: Osmanh Adalet Duzeni (Sad: Erding Beylem) ist. 1979. 

AKGUNDOZ Ahmet: Osmanh Kanunnameleri, ist. 1990. 

AKSiT, M. Cevat: islam Ceza Hukuku ve insani Esaslan, ist. 1976. 

AMiR Abdulaziz: et-Tazirfi's-Seriati'l-islamiye, Kahire, 1969. 

ARSAL S. Maksudi: Turk Tarihi ve Hukuk, ist. 1947. 

ATAR Fahrettin: islam bra ve iflas Hukuku, ist. 1990. 

ATAR Fahrettin: islam Adliye Teskilati, Ank. 1991. 

AYDIN M. Akif: Turk Hukuk Tarihi, ist. 1999. 

BARDAKOGLU AN: "Ceza", "Diyet", "Garamet" DlA, Xlll/359vd. 

BARKAN 0. Lutfi: "XV ve XVI. Asirlarda Osmanh imparatorlugunda Zirai Ekonominin Hukuki ve 
Mali Esaslan-I Kanunlar, ist. 1943. 

BEHNESi A. Fethi: el-Mevsuatu'l-Cinaiyefi'l-Fikhi'l-islamT, Beyrut, 1991. 

BiLMEN 0. Nasuhi: Hukuku islamiyye ve Istilahat-i Fikhiyye Kamusu, ist. Ty. 

CiN-AKGUNDUZ: Turk-islam Hukuk Tarihi, ist. 1990. 

DAMAD Seyhzade Abdurrahman: Mecmau'l-EnhurfTSerhi Multeka'l-Ebhur, ist. 1289. 

DEDE CONGi: Siyasetname Tercumesi, in AKGUNDUZ, Osmanh Kanunnameleri, C: IV. ist. 
1992. 

DONAY Suheyl: Para Cezalan, ist. 1972. 

DONMEZER-ERMAN: Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, ist. 1994. 

DUZDAG M. Ertugrul: S. Ebussuud Efendi Fetvalan Isiginda 16. AsirTurk Hayati, ist. 1983. 

EBU ZEHRA Muhammed: el-Ukube, Kahire, Ty. 

196 



ESEN Huseyin: Islam Hukukunda Mali Cezalar, MUSBE Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, 
ist. 1996. 

FERRA Kadi Ebu Ya'la: Ahkamu's-Sultaniyye, Misir, 1987. 

GOKCEN Ahmet: Tanzimat Devri Ceza Kanunlan ve Bu Kanunlardaki Ceza Mueyyideleri, ist. 
1989. 

HAMiDULLAH Muhammed: islam Peygamberi (Cev: S. Tug) ist. 1980. 

HEYD Uriel: Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford, 1973. 

HEYD Uriel: Eski Osmanh Hukukunda Kanun ve Seriat (Cev: S. Eroglu) AiFD, C: XXVI, Ank. 
1983. 

HUSARi Ahmed: es-Siyasetu'l-Cezaiyye, Beyrut, 1993. 

iBN ABiDIN M. Emin: Reddu'l-Muhtar, ist. 1984. 

iBN HUMAM Kemaleddin: Fethu'l-Kadir, Misir, 1970. 

iBN KAYYIM: et-Turuku'l-Hukmiyye, Kahire, 1977. 

iBN KAYYIM: i'lamu'l-MuvakkiTn an Rabbi'l-AlemTn, Beyrut, 1991. 

iBN RUSD Kadi Ebu'l-Velid: Bidayetu'l-Muctehid, ist. 1985. 

iBN TEYMiYE: Hisbe (Qev: V. Akyuz) ist. 1989. 

iBN TEYMiYE: es-Siyasetu's-Ser'iyye, Beyrut, 1993. 

KAMATI N. M.: el-Ukubatu'l-Maliyye beyne's-Senati ve'l-Kanun, Bingazi, 1986. 

KASAnT Ebubekir: Bedaiu's-Sanai fi TertTbi's-Serai, Beyrut, 1982. 

KAYA, AN: islam Hukukunda Cismani Zararlann Tazmini, UUSBE Yayimlanmamis Doktora 
Tezi, Bursa, 1991. 

KETTANI Abdulhay: et-TeratTbu'l-idariyye (Qev: A. Ozel) ist. 1991. 

MUMCU Ahmet: Osmanh Devletinde Zulum, Ank. 1985. 

MUMCU Ahmet: Osmanh Devletinde Rusvet, ist. 1985. 

Omer Hilmi: Mi'yar-i Adalet, in AKGUNDUZ, islam Osmanh Hukuku Kulliyati, Diyarbakir, 1986. 

197 



ONDER Ayhan: Ceza Hukuku Genel Hukumler, ist. 1992. 

PULAHA-YUCEL: I. Selim Kanunnamesi, Ank. 1988. 

SCHACHT Joseph: islam Hukukuna Giris (Cev: M. Dag-A. §ener) Ank. 1986. 

SEViG V. Rasit: Askeri Adalet, Ank. 1955. 

SEYDi§EHRi Mahmut Esat: Tarih-i ilmi Hukuk, ist. 1331. 

SULEYMAN SudT: Defter-i Muktesid, Dersaadet, 1306. 

§EVKANI Muhammed b. AN: Neylu'l-Evtar, Beyrut, Ty. 

TRABLUSi Alaeddin Ebu'l-Hasen: MuTnu'l-Hukkam, Kahire, 1973. 

UDEH Abdulkadir: et-Tesriu'l-Cinai'l-islami, Beyrut, Ty. 

UZUNQAR§ILI i. Hakki: Osmanh Devleti Teskilatma Medhal, Ank. 1988. 

UCOK, Coskun, Osmanh Kanunnamelerinde islam Ceza Hukukuna Aykin Hukumler, ACHED, 
C: III, S: 2-4, Ank. 1946. 

UQOK-MUMCU-BOZKURT: Turk Hukuk Tarihi, Ank. 1999. 

ZOHRAP, Krikor, Hukuk-u Ceza, ist. 1325. 



198 



C. AskerT Te§kilat 
Osmanh Deveti'nin AskerT Yapisi / Prof. Dr. Abdulkadir Ozcan [s. 107-121] 

Mimar Sinan Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

ilk Kuvvetler 

Kurulus yillannda Osmanh Beyligi'nin duzenli askerT birlikleri yoktu. Gerektiginde, gazilerden 
olusan ve tamami ath olan asiret kuvvetlerinin dellallar vasitasiyla bir yerde toplanmasi saglanir ve 
sefere gikihrdi. Savas bitince bu kuvvetler dagilir, herkes isinin basina donerdi. ilk fetihleri yapanlar bu 
ug kuvvetleridir. Ug Beyligi devrinde Gaziyan-i Rum, Ahiyan-i Rum ve Abdalan-i Rum adlari altinda 
teskilatlanmis batinT zumrelerden istifade edilmis, fethedilen yerlerin Turklesmesinde bu zumrelerin 
buyuk rolu olmustur. Ug gazileri duz araziyi suratle isgal ederler, koylere hakim olurlar, kaleler etrafina 
kuguk kuleler insa ederek uzun suren ablukalarla buralan teslim alirlardi. Bursa, iznik ve izmit bu 
sekilde alinmis; sadece Bursa'nin fethi 10 yil surmustur. Yapilan fetihlerle, daimT ordunun eksikligi ve 
bunun mahzurlan anlasilmis, duzenli askere olan ihtiyag gittikge kendini daha gok hissettirmistir. 
Cunku bu gegici kuvvetler hem vaktinde savasa gelemiyor, hem de uzun muhasaralara 
dayanamiyorlardi. 

ilk duzenli birlikler Orhan Gazi zamanmda, Bursa'nin fethinden sonra kuruldu. Bursa Kadisi 
Candarh Kara Halil'in (6.1387) teklifiyle yaya ve musellem (ath) askerT birlikleri teskil edildi. ilk etapta 
saghkh ve guglu Turk genglerinden 1000 yaya, 1000 de ath asker yazildi. Bunlar sefer sirasinda ucret 
alacaklar, bans zamani ise kendilerine tahsis edilen araziyi ekip bigmekle mesgul olacaklardi. Yaya 
ve musellemlerin sayisi zamanla artinca, sefere nobetlese gitmeleri esasi getirildi. Yayalar 10'ar 
ve100'er kisilik manga ve boluklere aynldi; her 10 kisinin kumandanina onbasi, 100 kisininkine 
yuzbasi, hepsinin kumandanina ise binbasi denildi. Musellemler ise 30'ar kisilik ocaklara bolundu ve 
her 30 kisiden besinin sefere gitmesi esasa baglandi.1 ilk fetihlere azeb, canbaz, garib ve cerehor 
adlari altinda daimT ve gegici ucretli kuvvetler de katihrdi. XV. yuzyil ortalanna kadar fiilen askerT 
hizmette kullanilan bu yaya ve atlilar, Kapikulu ocaklarmin teskilinden sonra nakliye, maden ocaklan, 
kale insaati ve tersane hizmeti gibi islerde galistinlmak uzere geri hizmet birlikleri arasina 
ahnmislardir. 

A. Kara Kuvvetleri 

1. Merkez (Kapikulu) Ocaklan 

A. Yayalar 

aa. Acemi Ocagi 

199 



Turkler'in Avrupa kitasina gegmelerinden sonra Rumeli'de fetihlerin artmasina paralel olarak 
askere olan ihtiyag daha da artti. Bunun igin muhtemelen 1363 yihnda gikartilan Pengik Kanunu 
geregince savas esirlerinden yararlanilma yoluna gidildi. Bu kanuna gore, savaslarda ahnan 
esirlerden beste biri vergi karsihgi devletin olacakti. Onceleri bunlar kisa bir egitimden sonra Yenigeri 
Ocagi'na alinirlardi. Bunun mahzurlan gorulunce, savas esiri genglerin Anadolu'daki Turk ailelerinin 
yanina verilmesi kararlastinldi. Boylece esirler kuguk bir ucret karsihgi hem giftgilik yapacaklar, hem 
de Turk-islam adet ve geleneklerini 6greneceklerdi.2 Fakat bunlar asil askerT egitimlerini Acemi 
Ocagi'nda alirlardi. ilk Acemi Ocagi I. Murad zamaninda Gelibolu'da kuruldu. Bir askerT okul 
statusundeki bu ocak sadece yenigeri degil, butun Kapikulu ocaklannin nefer ihtiyacini karsilardi. 
Acemi Ocagi ise kendi nefer ihtiyacini iki yoldan saglardi: 

1- Pengik Kanunu geregince savas esirlerinden; 

2- Daha sonra gikanlan Devsirme Kanunu geregince Hiristiyan tebaadan. 

Ankara Savasi'ndan sonra fetihlerin durmasi yeni asker kaynagi aranmasina yol agti ve bu da 
"devsirme" sistemini dogurdu. Daha onceki islam? Turk devletlerinde pek uygulanmayan bu sistem, 
Celebi Mehmed zamaninda uygulanmaya basladiysa da, kanunlasmasi II. Murad zamaninda 
gergeklesti. ihtiyaca gore bes alti yilda bir yapilan devsirme islemi baslangigta mahalli yoneticiler 
tarafindan gergeklestirilmis, fakat bunlann bazi suiistimalleri gorulunce bu is merkezden gonderilen 
memurlara birakilmistir. Devsirme Kanunu'na gore Osmanli tebaasi Hiristiyan gocuklanndan sartlan 
elverisli olanlar belli bir egitimden gegirildikten sonra Kapikulu askeri yapilmistir. iglerinden saraya 
alinarak Enderun'da egitilenler sadrazamhk gibi en yuksek dereceli devlet kadrolanna getirilmislerdir. 
Baslangigta sadece Osmanli Avrupasi'nda uygulanan kanun XV. yuzyil sonlanndan itibaren 
Anadolu'da da uygulanmis, boylece imparatorluk dahilindeki butun Hiristiyan tebaaya tesmil edilmistir. 
istisnai olarak babalannin ricasi ile Bosnah Muslumanlann gocuklan sadece Bostanci Ocagi igin 
devsirilirdi.3 Belli yaslardaki gocuklardan ozellikle 14-18 yas arasindakiler tercih edilirdi. Devsirme 
sirasinda sancak beyi, kadi ve papazlar devsirme memuruna yardim ederlerdi. Memur vaftiz 
defterlerine bakarak sartlan elverisli olanlan ayirir, en ince teferruatina kadar iki deftere bunlann kaydi 
yapihrdi. Kanuna gore gocuklann en soylulan, papaz ogullan, iki veya daha fazla gocugu bulunanm 
en saghklisi tercih edilir, tek gocugu olanin oglu alinmazdi. Cocuklann orta boylu olmasina dikkat 
edilir, uzun boylu olup da endami duzgun olanlar saray igin aynlirdi. Devsirme islemi bittikten sonra 
100-200 kisilik kafileler halinde devlet merkezine sevk edilen gocuklar burada tekrar kontrolden 
gegirilirler ve sunnet edilirlerdi. 

Bazilan saray igin aynhr, kalanlar da Turk koylusunun yanina verilirlerdi. Burada yedi sekiz yil 
galisan, Turk-islam adetlerini ogrenen devsirme oglanlan daha sonra Acemi Ocagi'na alinirlardi. ilk 
Acemi Ocagi'nin Gelibolu'da agildigindan bahsedilmisti. Bu ocagin en buyuk zabiti Gelibolu agasiydi. 
Ocak sekiz boluktu ve her boluk bir bolukbasinin kumandasmdaydi. Mevcudu 400 olan Gelibolu 
Acemi Ocagi'nin onemi istanbul'un fethinden ve burada daha buyuk yeni bir Acemi Ocagi'nin 
kurulmasindan sonra azalmistir. 

200 



31 bolukten olusan istanbul Acemi kislasi, §ehzadebasi ile Vezneciler semtleri arasindaydi. En 
buyuk kumandani istanbul agasiydi. Bunun altinda Anadolu ve Rumeli agalan vardi. 

Devsirmelerin sevk ve idaresinden sorumlu olan bu agalar genellikle istanbul disinda 
olduklanndan, merkezde istanbul agasindan sonra kethuda ve gavus bulunurdu. Bunlar ocagm 
inzibatindan sorumluydu. Butun Kapikulu neferleri gibi, Acemiler de maasliydi. Ulufe denilen 
maaslanni ug ayda bir alirlardi. Giyim kusamlan da devlete aitti. Acemi oglanlan yedi sekiz yil kadar 
bu ocakta egitildikten sonra yenigeri veya oteki Kapikulu Ocaklan'na gegerlerdi ki buna bedergah 
veya kapiya gikma denirdi. Bu sirada maaslanna zam yapihrdi. Acemi Ocagi varhgini 1826 yihna 
kadar surdiJrmustur.4 

ab. Yenigeri Ocagi 

Kapikulu Ocaklannin en buyugu ve en nufuzlusu Yenigeri Ocagi'dir. I. Murad zamaninda 
Edirne'nin fethini muteakip Candarh Kara Halil'in himmetiyle kuruldu. BektasTlerle ilgisi olmamakla 
birlikte5 zamanla bu tarikata izafe edilerek yenigerilere Taife-i Bektasiyye, ocaga da Bektasi Ocagi 
denilmistir. Yenigeri Ocagi'na nefertemini ug merhale gegirmistir: 

Birincisi, Pengik Kanunu geregince, savas esirlerinin kisa bir egitimden sonra yenigeri 
yapilmalan; 

ikincisi, esirlerin Turk giftgi ailelerinin yaninda bir sure galistiktan sonra ocaga ahnmalan; 

Uguncusu ise, esir ve devsirmelerin Turk hizmetinden sonra bir sure daha Acemi Ocagi'nda 
egitilmelerini muteakip Yenigeri Ocagi'na ahnmalan. 

Yenigeri Ocagi'na alinan efradin isim ve eskali kutuk denilen ana deftere kaydedilirdi. ilk 
yenigeri kislasi Edirne'de yapilmisti. Fetihten sonra istanbul'da da kislalar yapilmistir. Yenigeri Ocagi 
yaya, sekban veya aga boluklerine aynhrdi. Cemaat da denilen yayalar 101 boluktu. Baslangigta 
mustakil olan sekban bolukleri XV. yuzyil ortalannda II. Mehmed'in emriyle Yenigeri Ocagi'na ilhak 
edilmislerdir. Bu durumda Yenigeri Ocagi'nin orta ve boluk sayisi 196'ya gikmistir. 

Yaya (cemaat) ortalannin kumandanlanna yayabasi; sekbanlann kumandanlanna sekbanbasi; 
aga boluklerinin kumandanlanna ise bolukbasi denirdi. Yenigeri Ocagi'nin asker kaynagi uzun sure 
devsirme sistemine inhisar etmistir. Ancak XVI. yuzyil sonlannda hudut kalelerinde istihdam edilmek 
uzere kul kardesi adiyla yabancilardan da asker yazilmis,6 aynca kuloglu adiyla yenigeri gocuklan da 
askere alinmaya baslanmistir. 

Yenigeri Ocagi'nin en buyuk zabiti yenigeri agasidir. Bunun altinda sirasiyla sekbanbasi, kul 

kethudasi, zagarcibasi, saksoncubasi, turnacibasi, haseki agalar ve basgavus vardi. Daha asagida 

ise deveciler, yayabasilar, muhzirbasi, kethudayeri ve bolukbasilar gibi ikinci derece ocak zabitleri 

gelirdi. Bu hiyerarsik sira zamanla degismistir. Ocakta terfi genellikle bu gorevlilerin bir ust rutbeye 

yukselmesi seklinde olurdu. Yenigeri agasi ayni zamanda merkez teskilatinin en yuksek rutbeli 

201 



zabitidir.7 Aga tayinleri XVI. yuzyil baslanna kadar ocak iginden, II. Mehmed'in Karaman seferi 
yenigerilerin bahsis bahanesiyle kansikhk gikarmalan uzerine 1451 'den sonra genellikle 
Sekbanbasilardan yapilmistir. Ancak bir sekbanbasimn adi bazi isyan olaylanna kansinca, saray 
agalanndan biri bu goreve getirilmeye baslanmistir. XVII. yuzyildan itibaren ise kul kethudahgindan, 
zagarcibasiliktan ve hatta gukadarliktan yenigeri agasi yapilanlar olmustur. Ayni zamanda Acemi 
Ocagi'nin da amiri olan yenigeri agasinin seferi isleri disinda en onemli gorevi istanbul'un onemli bir 
kisminin asayisinden sorumlu olmasidir. istanbul yanginlannin sondurulmesi de yenigeri agasinin 
mesuliyeti altinda idi. Ocak islerini gormek ve ocakla ilgili davalan dinlemek igin onun baskanliginda 
Aga Divani adiyla bir divan toplamrdi. Yenigeri katibi harig, ocak dahilindeki azil ve tayinler aganin 
arziyla olurdu. Yenigeri agasi vezir rutbesinde degilse Divan-i Humayun toplantilanna katilmaz, vezir 
ise katilirdi. Toplanti sonunda Arz Odasi'nda padisaha ocakla ilgili bilgiler verirdi. Vezir payeli agalara 
agapasa denirdi. Yenigeri agasi istanbul'da Agakapisi denilen yerde otururdu. Aga boluklerinin 
teskilinden sonra onemi daha da artan yenigeri agasinin maiyetindeki emir subaylan artmis ve 
bunlara aga gediklileri denilmistir. Agaliga tayini munasebetiyle oteki ocak agalanndan caize adi 
altinda hediyeler alan zatin da sadrazama caize vermesi teamul geregiydi. Yenigeri agasi gozden 
dusmus olarak ocaktan gikanhrsa genellikle Kastamonu sancakbeyligine verilir; terfi ederse 
beylerbeyi veya kaptani derya olurdu. Ancak, teamule aykiri olarak vezir, hatta veziriazam tayin 
edildigi de olurdu. 

Yenigeri agalannin azil ve tayini 1593'e kadar dogrudan padisaha ait iken, bu yildan itibaren 
veziriazamlara intikal etmistir.8 Mutat ulufesinden baska gelir kaynaklan da vardi. ResmT merasim 
elbisesi sirmah kadife veya satenden yapihrdi. Divan toplantisina giderken basina mucevveze denilen 
serpusu giyerdi. Normal gunlerde ise sirtina kirmizi guhaya kapli kurk giyip, basina sank sarardi. 

Sekbanbasi, baslangigta av maksadiyla teskil edilen sekban boluklerinin kumandamydi. Bu 
boluklerin II. Mehmed zamaninda Yenigeri Ocagi'na ilhakindan sonra ocagin ikinci dereceli zabiti 
olmustur. Terfi ederse genellikle yenigeri agasi olur; dis hizmete sancak beyi veya muteferrika olarak 
gikardi. Mutat maasindan baska dirlik de tasarruf ederdi. Yenigeri agasina sekbanbasi vekalet ederdi. 
XVII. yuzyildan itibaren onemini kaybeden sekbanbasinm yerini kul kethudasi almistir. 

Kul kethudasi ocagin uguncu buyuk kumandani ve yenigeri agasinin yardimcisidir. Ocagin 
iginden yetistiginden ve yenigerilerle daimT temasindan dolayi nufuzu buyuktu. Padisaha karsi ocagin 
vekili oldugundan ve istedigi zaman yenigerileri isyana tahrik edebileceginden dolayi oteki zabitler 
kendinden gekinirlerdi. Bashca gorevi Aga Divam'mn toplandigi gunlerde yenigeri agasiyla gorusmek 
isteyenleri gorusturmek ve dava dinlemekti. Savas zamaninda ise yenigerileri harp nizamina sokmak 
bashca gorevlerinden idi. Dis hizmete sancak beyi olarak gikan kul kethudasi ocak iginde terfi ederse 
sekbanbasi olur; fakat XVII. yuzyildan itibaren dogrudan yenigeri agaligina tayin edilmeye 
baslanmistir. 

Cemaat ortalarmdan 64. ortanin kumandani olan zagarcibasi, kethudadan sonra gelirdi. Av 
kopeklerini beslemek igin kurulan bu orta, padisahlann evlenmeyi terklerinden sonra da varhgini 

202 



devam ettirmistir. Zagarcibasi terfi ederse ocak iginde kul kethudasi; disanda ise sancak beyi, hatta 
beylerbeyi olurdu.9 Yuksek rutbeli ocak zabitlerinden biri de saksoncubasidir. Bu ve emrindeki 
saksoncular ayi avmda ve savasta kullanilacak kopekleri yetistirirlerdi. Saksoncubasi terfi ederse 
zagarcibasi olurdu. 

Yildirim Bayezid zamamnda teskil edilen ve cemaat ortalannin 68. sini olusturan turnacilann 
amiri turnacibasidir. Yine av amagh olarak kurulan bu orta Fatih zamamnda ocaga dahil edilmistir. 

14, 49, 66 ve 67. cemaat ortalannin kumandanlanndan olan dort haseki de itibarh ocak 
zabitlerinden 

idi. Basgavus, kethudadan sonra en nufuzlu ocak zabitiydi. Aga Divani'mn toplanacagi gun kul 
kethudasina yardim eder, aganin emirlerini neferlere bildirir, ulufe dagitimi esnasinda yenigerilere 
nezaret ederdi. Muhzir aga ile kethuda yeri de ocagin ileri gelen zabitlerinden idi. Muhzirbasi da 
denilen ocak muhzirimn bashca gorevi Babiali ile ocak arasinda irtibati saglamakti. Kethuda yeri ise 
kul kethudasimn yardimcisi ve vekiliydi. 

Yenigeri Ocagi'nda kethuda yeri ve daha yuksek rutbeli zabitlere katar agalan denirdi. 

Deveciler ve bunlann olan basdeveci, yayabasilar ve basyayabasi, bolukbasilar ve 
basbolukbasi, solakbasilar, talimhanecibasi, avcibasi, tufekgibasi, zenberekgibasi ocagin ikinci 
derecedeki zabitleriydi. Aga (Ocak) imami ise yenigeriler arasinda medrese egitimi almis olanlardan 
tayin edilirdi. 

Yenigeri Ocagi'nin kuguk rutbeli zabitlerinden olan orta ve boluk kumandanlanna gorbaci 
denirdi. Bunlar cemaat ortasi kumandani ise yayabasi, aga bolugu kumandani ise bolukbasi 
unvanlanyla amhrlardi. Qorbacilann altinda odabasilar, oda kethudalan, vekilharg, bayraktar, usta ve 
asgibasi gibi daha kuguk rutbeli zabitler de vardi. 

Yenigeri Kislalan 

ilk yenigeri kislasi Edirne'deydi. Fetihten sonra istanbul'da iki yenigeri kislasi yapildi, fakat 
Edirne'deki ihmal edilmedi. istanbul'daki kislalardan biri §ehzade Camii civannda, digeri Aksaray 
tarafindaydi. Bunlardan once yapilana Eski Odalar, sonra yapilan ikincisine ise Yeni Odalar denirdi. 
Yenigeri kislalan kendi iglerinde her orta ve boluge mahsus oda denilen birimlere aynlmisti. Yeni 
Odalar'da aynca talimhane, Etmeydam, Orta Camii, mutfak, tekke, gardak, kerevet ve imalathane gibi 
yerler vardi. Birgok kapisi olan yenigeri kislalanna gelisiguzel giris gikis yapilamazdi. Yeni Odalar pek 
gok isyana sahne olmustur. Tarih boyunca birgok defa yanan yenigeri kislalan defalarca tamir 
gormus; 1826 yihnda kaldinlma arefesinde yerle bir edilmistir. 

Yenigerilerin iaseleri 



203 



Yenigerilerin iaseleri kendilerine aitti. Her orta veya bolugun yemek kazani ayn idi. Et 
ihtiyaglanni belli yerden alan yenigerilere et zamlan yansitilmaz, fazlahgi devlet subvansiyon 
odeyerek karsilardi. 

Buna zarar-i lahm denirdi. Yenigeri kazanlan kendilerince kutsal sayilir ve isyan oncesinde 
bunlar Etmeydani'na gikanhrdi. Buna kazan kaldirma denirdi. 10 Yenigerilerden bazisina aynca her 
gun fodula denilen ekmek verilirdi. 

Kiyafetleri 

Yenigeriler baslanna bork denilen ozel bir serpus giyerlerdi. Zabitler borklerine rutbelerine gore 
sorgug olarak kus tuyleri takarlardi. Sirtlanna dolama denilen bir tur ust elbisesi giyen yenigerilere 
mevsimine gore yazhk ve kishk kumaslar ile yagmurluk verilirdi. Ayaklanna giydikleri gizmenin rengi 
siyah, kirmizi ve sari olabilirdi. San gizmeliler daha itibarhydi. Yenigeri guhalan Selanik'te genellikle 
Yahudi asilli zimmTler tarafindan dokunurdu. Bu hizmetleri karsihgmda guha dokuyucular bazi 
vergilerden muaf tutulurlardi. XVI. yuzytldan itibaren guha yetistirmek zorlasinca kendilerine guha 
bedeli verilmeye baslanmistir. 

Yenigeriler arasinda kidem farki vardi. Ocaga yeni giren ve karakullukgu denilen neferler oda 
hizmetlerini gorurlerdi. Bir yenigeri zamanla yenigeri agaligina kadar yukselebilirdi. Yenigerilerin birgok 
bayrak ve nisani vardi. Bunlann en buyugu beyaz renkteki imam-i Azam Bayragi idi. Bu, ocagm 
SunnTliginin semboluydu. Alay bayragi san-kirmiziydi. Aynca her orta ve bolugun gatal bayrak denilen 
ozel bayraklan vardi. Sefer merasimlerinde ve alaylarda bu bayraklan bayraktarlar tasirdi. Her orta ve 
bolugun aynca farkli nisanlan olurdu. Bu nisanlar gadir ve bayraklara islendigi gibi, dogme seklinde 
vucut ve kollara da islenirdi.11 

Daha once hig evlenmeyen yenigerilerin sadece yashlanna Yavuz Sultan Selim zamaninda 
verilen evlenme musaadesi, III. Murad zamanindan itibaren genglere de tesmil edilmistir. Kuloglu 
denilen yenigeri gocuklan dogrudan Acemi Ocagi'na ahnmis ve kendilerine ulufe baglanmistir. Olen 
yenigerilerin terekesi orta sandigi veya kara sandik denilen yere ahnirdi. Bu terekenin geliri, varsa 
varislerine intikal eder; yoksa bazi ocak ihtiyaglanna sarf edilirdi. Yenigerilerin bans zamaninda gesitli 
muhafizhk hizmetleri vardi. Basta istanbul olmak uzere, sehir ve kalelerde yenigeriler bulunduklan yeri 
korumakla gorevli idiler. Aynca yangin sondurme, asayisi saglama hizmetlerinde de bulunurlardi. Yine 
bans zamanlannda yenigeriler ocak talimhanesinde muntazam atis talimleri ve spor hareketleri 
yaparlardi. Bunlari bazen padisah da seyretmeye gelirdi. Ocagm talim isleri XVII. yuzyildan itibaren 
tavsamaya baslamis ve zamanla tamamen ortadan kalkmistir. 

Tayin, Terfi ve Cezalan 

Uzun sure ocakta hizmet eden veya savaslarda yararlik gosteren yenigeriler kapikulu suvariligi 
veya timar tevcihi gibi terfilerle taltif edilirlerdi. Yenigerilerin cezalan suguna ve suglunun kidemine 
olurdu. Kuguk sug 

204 



lann cezasi yenigeri odalannda, buyuk suglar ise Aga Divani'nda gorusuldukten sonra verilirdi. 
Bu da genellikle dayak, hapis veya idam seklinde olurdu. 

Diger Kapikulu askerleri gibi ashnda sadece padisahla sefere gikan yenigeriler, Kanuni'den 
sonraki padisahlann sefere gikmayi terk etmelerinden sonra 30 yila yakin istanbul'dan aynlmamislar, 
ancak Veziriazam Koca Sinan Pasa'nin teklifiyle 1593 yihndan itibaren serdanekremlerin kumandasi 
altinda sefere gikmaya baslamislardir. Sefere gikis ve seferden donus gosterisli torenlerle olurdu. 
Sefere gitmeyen yenigeriler cezalandinhrdi. 

Kullandiklan Silahlar 

Yenigeriler silah olarak ok, yay, kihg, hanger, balta, atesli silahlann yayilmasindan sonra ise 
tufek (fitilli, gakmakh) kullanirlardi. Kidemli yenigerilere korucu denirdi. Bunlar sefere pek gikmazlar, 
istanbul'un ve ocagin muhafaza hizmetinde kahrlardi. Qiksalar bile seferde gadir muhafizhgi 
yaparlardi. Korucu mevcudu zamanla artmis ve koruculuk, sefer kagaklannin bir siginagi haline 
gelmistir. Emekli yenigerilere ise oturak denirdi. Bunlann muayyen miktarda tekaut maaslan vardi. 
Yenigerilere, mevacib veya ulufe adiyla ug ayda bir maas verilirdi. Neferlerin maaslan kidemlerine 
gore artardi. Maas defterleri yenigeri efendisi denilen katip tarafindan tutulurdu. Ulufeler Topkapi 
Sarayi'nda Galebe Divani adiyla ozel bir divan tertibiyle dagitihrdi. Neferlere aynca her padisah 
degisikliginde cuius bahsisi verilirdi. Cuius bahsisleri ozellikle hazinenin dar oldugu zamanlarda 
devleti gug durumda birakmistir. 

Bozulma Sebepleri 

Yenigeri Ocagi'mn nizami XVI. yuzyil sonlanndan itibaren bozulmaya baslamistir. Bunun 
bashca iki sebebi vardi: Birincisi, tuzugune aykin olarak ocaga nefer alinmasi; ikincisi ise Kanuni'den 
itibaren padisahlann ordunun basinda sefere gitmemesi ve buna bagh olarak ocak uzerindeki 
otoritelerini kaybetmeleri idi. III. Murad zamanmdan itibaren kislalannda degil, evli olduklanndan 
evlerinde yatip kalkan yenigeriler, askerlik yerine esnafhkla mesgul olmaya baslamislardir. XVII ve 
XVIII. yuzyillarda gesitli bahanelerle sik sik ayaklanmislar; kendilerini islaha galisan padisah ve devlet 
adamlanni oldurmus veya oldurtmuslerdir. XIX. yuzyila kadar islahi mumkun olmayan Yenigeri Ocagi 
nihayet 1826 yilmda lagvedilmistir. 

ac. Cebeci Ocagi 

Boluk ve cemaat diye iki kisma aynlan cebecilerin bashca gorevi yenigerilere silah saglamak ve 
bunlan muhafaza etmektir. Sefer sirasmda silahlan nakletmek, yenigerilere dagitmak ve bozulanlan 
onarmak da cebecilerin goreviydi.12 istanbul'da cebehane denilen buyuk silah deposundan baska, 
hudut kalelerinde de depolar ve gorevli cebeciler vardi. istanbul'daki cebeci kislasi ile silah depolan 
Ayasofya civanndaydi. Kalelerdeki depolann noksanlan istanbul'daki depodan karsilanirdi. istanbul 
dismdaki silah depolannin en onemlileri Budin ve Belgrad'da idi. Gorevi icabi yenigerilerle baglantih 
oldugundan, Cebeci Ocagi'mn kurulusunun, Yenigeri Ocagi'mn teskilinden sonra oldugu soylenebilir. 

205 



Cebeci Ocagi'mn neferleri Acemi Ocagi'ndan alinirdi. Ancak, evlenmelerden sonra dogan kuloglu 
denilen gocuklannin da ocaga alinmalan kanun haline gelmistir. Cebeciler baslarma sebkulah denilen 
bir serpus giyerlerdi. Yash cebeciler zamani gelince tekaut edilirler ve kendilerine maas baglanirdi. 

Cebeci ocaginin en buyuk zabiti cebecibasidir. istanbul'un Ayasofya, Hocapasa ve Ahirkapi 
semtlerinin muhafazasi cebecibasimn sorumlulugu altindaydi. Bunun altinda dort kethuda olup, 
bunlann en kidemlisine baskethuda denirdi. Daha sonra cebeciler basgavusu ve cebeciler katibi ile 
orta ve boluk kumandanlan gelirdi. 31 orta ve 59 bolukten olusan ocak kendi iginde, silah yapan, tamir 
eden, barut islah eden gibi bazi siniflara aynlmisti. Cebeci Ocagi imalathanesinin yetistiremedigi 
zamanlarda disandaki esnafa da malzeme siparisinde bulunulabilirdi. 

Merkezdeki cebeciler uger yilligina tasradaki kalelerde hizmet ederlerdi. Ancak, bu maasli 
cebecilerden baska tasrada yerli kulu cebecileri de vardi ki, bunlar dirlik tasarruf ederlerdi. Sefer 
sirasinda yenigerilerin kullandigi savas aletlerini katir ve develerle nakleden cebeciler, ordugahin 
merkez gerisinde bulunurlardi.13 Degisik zamanlarda sayilan azalip gogalan cebeciler maaslanni, 
yenigeriler gibi ug ayda bir ahrlardi. Sayilannin azalip gogalmasi genellikle yenigerilere paralel 
olmustur. Zaman zaman yenigerilerle birlikte isyan olaylanna kansan Cebeci Ocagi da II. Mahmud 
tarafindan lagvedilmistir. Yerine Cebehaneci Ocagi kurulmus, bunun igin yeni birtuzuk hazirlanmistir. 
Yeni ocagin amirine cebehanecibasi denilmistir. Ayrica ocagin sivil islerinden sorumlu olmak uzere bir 
cebehane nazirhgi ihdas edilmistir.14 

ad. Topgu Ocagi 

Yaya Kapikulu ocaklarmdan olan Topgu Ocagi, Yenigeri Ocagi'ndan sonra teskil edilmistir. 
Efradi Acemi Ocagi'ndan saglanirdi. Daha sonra kuloglu denilen topgu ogullan da alinmistir. Ocak, 
fonksiyonu bakimindan top imali ve top atisi diye iki kisimdan meydana gelmekteydi. Ocak neferleri 
bu kisimlarda hizmet ederlerdi. Topgu kislalan ile top imalathanesi istanbul'un halen Tophane denilen 
semtinde idi. ilk tophane Fatih Sultan Mehmed zamaninda yapilmis, daha sonra zaman zaman 
yenilenmis ve genisletilmistir. III. Mustafa zamaninda Fransa'dan getirtilen topguluk uzmani Baron de 
Tott, Topgu Ocagi'ni islaha galismis ve Surat Topgulan adiyla yeni bir birlik kurmustur (1774). 

Top dokumhanesinin sefi dokucubasidir. Bunun maiyetinde top imalinin gesitli dallannda 
uzmanlasmis ustalar bulunurdu. Top imalathanesine sakird olarak giren neferler zamanla ustalasirlar 
ve dokucubasihga kadar yukselebilirlerdi. Top dokumu sirasinda ozel torenler yapihrdi.1 5 istanbul 
dismda da top imalathaneleri vardi. Bunlann en buyukleri batida Belgrad, Semendire, Budin, iskodra, 
Praveste ve Temesvar'da; doguda ise Kerkuk'un Gulanber Kalesi'nde bulunuyordu. Top 
dokumhaneleri genellikle maden yataklanna yakin yerlerde olurdu. Toplann ve top gullelerinin nakilleri 
esas olarak Top arabacilanna ait idiyse de, tasrada yaya, musellem ve yuruk gibi geri hizmet 
birliklerinden de bu hususta istifade edilirdi. Tasradaki dokucu ustalan istanbul'dan giderdi. Osmanli 
Turkleri gesitli boyutlarda toplar ve top gulleleri kullanmislardir. Fatih Sultan Mehmed zamaninda 
Osmanli topgulugu gok ilerlemisti. istanbul fethinde topgulann buyuk rolu olmustur. Qesitli devirlerde 

206 



kullanilan toplann belli bashlan sayka, piranki, bacaloska, zarbazen, havayT, kolonborna, balyemez ve 
havan adlanyla anihrdi. Bu isimlendirmeler toplann gaplanna ve attiklan gullelerin agirhgina gore idi. 
Osmanlilar demir, bakir ve tungtan toplar dokmuslerdir. Gerekli malzemeler gesitli yerlerdeki maden 
yataklanndan temin edilirdi. 

Topgu Ocagi neferleri bans zamaninda belli gunlerde atis talimleri yaparlardi. Ocaga girak 
olarak giren neferler bir imtihana tabi tutulurlar, daha sonra dokucu ve atici siniflanna aynhrlardi. 
Tasrada maasli topgulardan baska timarli topgular da vardi. Topgular sefere cebecilerin onunde 
giderlerdi. Hafif toplar deve, beygir ve katirlarla, agir toplar ise arabalarla tasimrdi. Nakli gug yerlerde 
ise seyyar top dokumhaneleri kurulur ve orada gesitli agirhkta toplar ve gulleler dokulurdij.16 

Topgu Ocagi'nin en buyuk amiri topgubasidir. Bundan sonra dokucubasi, ocak kethudasi ve 
gavusu gelirdi. Bunlann altinda ise orta ve boluk zabitleri vardi. Topgubasi, istanbul'un Tophane ve 
Beyoglu semtlerinin inzibat ve asayisinden sorumluydu. Tophane nazin ve emini ise ocagin sivil 
gorevlilerinden idi. Topgular maaslanni ug ayda bir katipleri vasitasiyla alirlardi. Topgulann mevcudu 
zaman iginde degismistir. XVI. yuzyilda 1.200 civannda olan topgu sayisi, tuzugune aykin olarak 
ocaga yapilan alimlar sebebiyle XVII. yuzyil ortalannda 3.000'e ulasmistir. XIX. yuzyil baslannda ise 
topgulann mevcudu 5.000'i gegmistir. Bu son artislann sebebi, savaslann devami ve yine ocaga 
gelisiguzel kayitlann yapilmasidir. 

XV. yuzyildan itibaren gelisen Osmanli topgulugu, XV. yuzyilda en mukemmel seviyeye gikmis, 
fakat bir sonraki asirda gerilemeye baslamis ve gelisen Bati topgulugu karsismda teknik olarak 
yenilenememistir. III. Mustafa'nin emri ve Fransa'dan getirtilen Baron de Tott'un gayretleriyle kurulan 
Surat Topgulan Ocagi, bu padisahin olumunden sonra kaldinlmistir. Ancak, yenilikgi sadrazam Halil 
Hamid Pasa zamaninda 1782 yilinda bu ocak yeniden kurulmus ve Fransa'dan topgu uzmanlar 
istenmistir. Zamanla istanbul dismda da teskil edilen Surat Topgulan, dakikada 8-10 mermi atabilecek 
seviyeye gelmislerdir. III. Selim zamaninda onem verilen ve genisletilen Topgu Ocagi, Kabakgi 
Mustafa isyaninda asileri desteklemistir. Topgular Yenigeri Ocagi'nin kaldinlmasindan sonra yeni bir 
nizama baglanmistir.17 

ae. Top Arabacilan Ocagi 

Buyuk ve agir toplann nakli igin XV. yuzyil sonlannda kurulmustur. Efradi Acemi Ocagi'ndan 
temin edilirdi. Daha sonra arabacilann gocuklan da alinmis; hatta gerektiginde disandan da nefer 
kaydedilmistir. Top arabacilannin asil kislalan istanbul'da olup tasradaki stratejik mevkilerde de 
hizmet gorurlerdi. Topgu neferinin oldugu her yerde arabacilar da bulunurdu. istanbul'daki Top 
arabacilan imalathanesinin Tophane'de, arabaci kislasinin §ehremini'nde, arabalan geken beygirlerin 
ahirlannm ise Ahirkapi semtinde oldugu anlasilmaktadir.18 III. Selim zamaninda Tophane'de yeni bir 
arabaci kislasi yaptinlmistir. Top arabalan toplann agirhklanna gore imal edilirdi. Top Arabacilan 
Ocagi neferlerinin, araba yapmak ve top nakletmek gibi iki turlu hizmeti vardi. 



207 



Ocagin en buyuk zabiti top arabacilanbasisi idi. Bunun altinda kethuda, basgavus, kethudayeri, 
ocak katibi ile b6lukba§i, odabasi gibi boluk kumandanlan vardi. XVII. yuzyil sonlannda 63 arabaci 
bolugu bulunuyordu ve bunlann mevcudu 622 kisiydi. Muteferrikalarla birlikte bu sayi 1000'i gegerdi. 

af. Humbaraci Ocagi 

Bir tur el bombasi olan humbara silahini kullanan humbaracilar oteden beri Cebeci ve Topgu 
ocaklanna bagli olarak savaslarda istihdam edilmisler; ancak istanbul'un fethinden sonra mustakil 
ocak haline getirilmislerdir. Merkezde ve tasrada bulunan humbaracilardan merkezdekiler maash, 
tasradakiler ise dirlikli idi. Hepsinin amiri merkezde bulunan humbaracibasi idi. XVII. yuzyildan 
itibaren ihmal edilen humbaracilann mevcudu gittikge azalmistir. 1729 yilmda Osmanh Devleti'ne iltica 
eden ve Musluman olduktan sonra Ahmed adini alan Comte de Bonneval Humbaraci Ocagi'm islaha 
galismis ve neferlerinin tamami ulufeli yeni bir humbaraci sinifi kurmustur. Yeni humbaraci neferleri 
Uskudar'da yapilan kislada bazi teknik dersler gormusler, egitime tabi tutulmuslar ve yeni birliklere 
aynlmislardir.19 Humbarahane veya Hendesehane denilen bu okulu bitirenlerin tasradaki kalelere 
humbaracibasi tayin edilmeleri kararlastinlmistir. Onun olumunden sonra ihmale ugrayan Humbaraci 
Ocagi III. Selim zamanmda yeniden islaha galisilmis; II. Mahmud zamaninda Tophane MusTrligi'ne 
baglanmistir. 

ag. Lagimci Ocagi 

Ozellikle kale muhasaralannda toprak altinda lagim denilen tuneller agarak, buralara 
yerlestirdikleri patlayici maddelerle kale fetihlerini kolaylastiran bir siniftir. Maash ve timarli lagimcilar 
vardi. Maashlar cebecibasiya bagliydi. Timarli lagimcilann amiri ise lagimcibasiydi. Bunun altinda 
kethuda, gavus, alemdar gibi zabitler bulunurdu. Lagimcilik aslinda hendese bilmeyi gerektiren teknik 
bir meslekti. XVII. yuzyil ortalanndan itibaren nizamlan bozulmus ve ocaga gelisiguzel kisiler 
alinmaya baslanmistir. Lagimcilar son hunerlerini Kandiye kalesinin muhasara ve fethinde (1669) 
gostermisler, daha sonra onemlerini kaybetmislerdir.20 XVII. yuzyilda sayilan 5000 kadar olan 
lagimcilar,21 XVIII. yuzyil sonlannda 200 civannda idiler. Halil Hamid Pasa'nin sadrazamhgi 
zamaninda (1782-1785) islah edilmeye galisilan bu sinif III. Selim doneminde modernlestirilmis, lagim 
baglama, kopru, tabya ve kale yapma gibi teknik kisimlara ayrilmistir. 

B. Ath Kapikulu Ocaklan 

Osmanh Devleti'nin iki buguk asir kadar suren basanlannda Kapikulu suvarilerinin de payi 
buyuktur. ilk teskil edilenler sipah ve silahdar bolukleridir. Bunlara Yukan Bolukler de denirdi. Daha 
sonra sag ve sol ulufecilerle sag ve sol gariplerin de ilavesiyle suvari boluklerinin sayisi altiya gikmis, 
bu yuzden bunlara Alti Boluk denilmistir. Ulufeci ve guraba boluklerine B6lukat-i Erbaa veya Dort 
Boluk de denirdi. Mevkice yaya Kapikulu neferlerinden yuksek olan suvariler nufuz bakimindan 
onlann altindaydi. Suvari boluklerinin efradi yaya Kapikulu ocaklanndan veya saray ve saraya bagli 
kurumlardan alinirdi.22 Suvari boluklerine gegmeye boluge gikma denirdi. Muayyen zamanlarda veya 

208 



ihtiyaca gore yapilan gikmalar munasebetiyle ozel torenler duzenlenirdi. Ocak teskilati bozulduktan 
sonra veledes denilen suvari ogullan da alinmaya baslanmistir. 

ba. Sipah Bolugu 

Kapikulu suvarilerinin en itibarlisi Sipah Bolugu idi. Bayraginin renginden dolayi Kirmizi Bayrak 
da denilen bu boluk Fatih Sultan Mehmed zamamnda kurulmustur. Bu boluge Enderun'un kiler ve 
hazine odalannin efradi ile nufuzlu devlet adamlannin ogullan ahnirdi. Padisahm maiyet askeri olan 
sipahiler bans zamamnda mirT mail tahsilinde bulunurlar, savas alanmda ise padisah otagim 
korurlardi. Kendi iginde 300 kuguk boluge aynlmis olan Sipah Bolugu'nun en buyuk zabiti sipah agasi 
idi. 

bb. Silahdar Bolugu 

San Bayrak da denilen Silahdar Bolugu ilk teskil edilen Kapikulu suvari biriligidir. Sipah 
Bolugu'nun teskiline kadar bas boluk bu idi. Buraya Enderun koguslarmdan, Edirne, Galata ve 
ibrahim Pasa gibi saray okullarmdan neferler ahnirdi. XVI. yuzyil sonlanndan itibaren de veledes 
denilen sipahi ogullan alinmaya baslanmistir. Aynca Orta Boluklerden de buraya gegilebilirdi. Sipah 
Bolugu neferleri gibi padisahm maiyetinden olan silahdarlar, sefer sirasinda askerin gegecegi yollan 
temizletirler, kopruleri tamir ettirirlerdi.23 Aynca padisah otagimn kurulacagi yeri hazirlarlardi. 
Silahdarlar 200 kuguk boluge aynlmislardi. Bans zamamnda padisaha refakat ederler, halka para 
serpme isini ifa ederlerdi. Sefer sirasinda yol agma hizmetlerinden baska, padisah tuglanm tasima, 
padisahm yedek atlanm gekme gibi hizmetleri vardi. 

be. Ulufeci Bolukleri 

Bayraklanmn renginden dolayi Yesil Bayrak ve Alaca Bayrak veya topluca Orta Bolukler de 
denilen ulufeci boluklerine ise padisahm sagmda ve solunda bulunuslanna gore genellikle Ulufeciyan- 
i YemTn ve Ulufeciyan-i Yesar denirdi. Bunlardan Sag Ulufeciler 105, Sol Ulufeciler ise 100 kuguk 
boluge aynlmisti. Baslica gorevleri sefer sirasinda devlet hazinesini muhafaza etmekti.24 Bans 
zamam ise devlet alacaklanni tahsil ederlerdi. Asker kaynagi, esas olarak Edirne ve ibrahim Pasa 
saraylan olmakla birlikte, savaslarda yararhklan gorulenler, suvari ogullan da ulufeci boluklerine 
ahnmistir. 



bd. Gureba Bolukleri 

Asagi Bolukler de denilen Guraba Bolukleri, seferdeki yuruyuslerine gore sag ve sol diye ikiye 

aynlirdi.25 Uzak diyarlardan gelip savaslarda yararlik gosterenler ile devsirme oglanlannin egitim 

gormuslerinden teskil edilen Guraba Boluklerinin baslica gorevi Sancak-i §erifi ve padisah 

sancaklanm muhafaza etmekti. Guraba Bolukleri kendi iglerinde 100'er kuguk boluge aynlmislardi. 

Her iki bolugun bayraklanmn renkleri farkhydi. 

209 



Sadece sefer degil, Hazar zamamnda da birgok gorevi bulunan suvari boluklerinden ilk 
dordunun, kendilerinden baska, yevmiyelerine gore hizmet neferleri de vardi. Guraba Bolukleri harig 
oteki suvariler aldiklan yevmiyelerin her bes akgesine karsihk sefer sirasinda yanlannda masrafi 
kendilerine ait olmak uzere bir atli bulundurmak zorunda idiler. Onun igin sefer sirasinda Kapikulu 
suvarileri oldukga kalabalik bir yekune ulasirlardi. Hizmet neferi bulundurma usulu Koprulu Mehmed 
Pasa'nin sadrazamligi zamamnda kaldinlmistir. 

Silah olarak ok, yay, kalkan, mizrak, balta ve pala kullanan26 Kapikulu suvarilerinden sug 
isleyenlerin cezalan, oteki Kapikulu ocaklannda oldugu gibi kendi boluklerinde verilirdi. Cezalar, 
sugun buyuklugune gore dayak, hapis ve idam seklinde olurdu. XVI. yuzyil sonlannda aralanna kanun 
disi yabancilann girmesiyle nizamlan bozulan suvari bolukleri, diledikleri gibi hareket etmeye 
baslamislar ve gesitli isyan hareketlerine kansmislardir. XVIII. yuzyildan itibaren de higbir deger ve 
itibarlan kalmamistir. Nihayet Kapikulu ocaklarmin merkez suvari bolukleri II. Mahmud zamamnda, 
Yenigeri Ocagi'mn kaldinlmasim muteakip lagvedilmis, son ulufeli suvarilere devletge maas 
baglanarak magdurduruma dusmeleri 6nlenmistir.27 

2. Eyalet Kuvvetleri 

Osmanli Devleti'nin asil savas gucunu eyalet kuvvetleri olustururdu. Klasik donemde eyalet 
kuvvetleri timarli sipahi, yaya, musellem, yuruk, cerehor, canbaz, akinci, deli, azeb, gonullu ve besli 
denilen birliklerden olusurdu. 

A. Timarli Sipahiler 

Eyalet kuvvetlerinin en kalabalik simfim timarli sipahi denilen toprakh suvariler teskil ederlerdi. 
Osmanlilar'da onceki islam-Turk devletlerinde bulunan iktamn devami olan ve I. Murad zamamnda 
teskilatlandinlan timar sisteminin iki yonii vardi. Sistem bir yonuyle topragin islenmesini saglarken, 
digeryonuyle de devletin atli ihtiyacimn teminine hizmet ederdi. 

Devlete ait topraklan tasarruf eden ve kendilerine sahib-i arz da denilen timar sahipleri, tasarruf 
ettikleri yerin yillik gelirine gore yeme, igme, silah ve at gibi her turlu ihtiyaglan kendilerine ait olmak 
uzere atli askerler yetistirmek zorunda idiler. Bu askerlere cebelu denirdi. Cebeluler, o sipahinin ya 
para ile satin aldigi veya savasta esir ettigi koleleriydi. Timarli sipahilerin yillik gelirleri, hizmet 
kidemlerine gore 1.000-19.999 akga arasmda olurdu. Sipahi bu gelirin her 3.000 akgasi igin bir cebelu 
yetistirmek zorundaydi. 

Yillik geliri 20.000-99.999 akge arasmda olan dirlige zeamet denirdi. Zeamet sahipleri de 
gelirlerinin her 5.000 akgasi igin bir cebelu besleyip teghiz etmekle yukumluyduler. Devlete asker 
yetistirmekle mukellef olan dirlik sahipleri bu hizmetlerine karsilik vergiden muaf tutulurlardi. Her bir 
timarli sipahi bagh oldugu alay beyinin kumandasi altinda sefere giderdi. Her alayda zabit olarak ug 
dort subasi bulunurdu. Subasilann bans zamani en onemli gorevleri, bulunduklan kazada asayisi 
saglamakti. Merkezden, sefer emrini alan beylerbeyiler sancak beylerine, bunlar alay beylerine bu 

210 



emri bildirirler, boylece sipahilerin noksansiz olarak, belirlenen yerde toplanmalan saglanirdi. Ozursuz 
olarak sefere katilmayan sipahinin dirligi elinden ahnir, savaslarda yararlik gosterenlerin dirliklerine ise 
zam yapihrdi. Sipahiler mutlaka iyi bir ata, migfere ve zirha sahip olurlardi. Sipahinin hazar 
zamanmda kesinlikle kendi bolgesinde oturmasi gerekirdi. Olen timarli sipahinin dirliginin bir kismi, 
varsa erkek evladina verilir, oglu olmayanin timan alay beyi denilen sipahi zabitinin arziyla yine askerT 
siniftan munasip birine tevcih edilirdi. Her sancagin timarli sipahileri boluklere aynlirdi. Her bolugun 
basinda alay beyi, subasi, geribasi, bayraktar ve gavus denilen zabitler vardi. Her on boluk bir alay 
beyinin kumandasi altindaydi. 

Savas vukuunda alay beyleri, bagh olduklan sancak beyinin; o da kendi beylerbeyinin emri 
altinda sefere giderdi. Sipahiler, onda biri sefer esnasinda bulunduklan bolgenin muhafizligim 
yapmak, asayisini saglamak ve sefere giden arkadaslannin islerini yurutmek igin nobetlese olarak 
sefere giderlerdi. Sefere gikan sipahiler o kisi savas bolgesinde gegirecekse, aralanndan bazilan 
bolgelerine giderek arkadaslannin timar gelirlerini alip getirirdi. Bunlara harghkgi denirdi. 

Timarli sipahi teskilati en mukemmel seklini XVI. yuzyil ortalannda almistir. Devlet topraklannin 
gok genislemesi, timarli sipahi sayisini arttinrken, Kanuni zamanmda yapilan seferler de sipahilerin 
imtiyazlarimn gogalmasina sebep olmustur. Her eyalette timar ve zeamet sahiplerinin isimlerini ve 
dirliklerinin yerlerini gosteren defterler bulunurdu. Timar defterini eyaletlerdeki timar defterdarlan, 
zeamet defterlerini ise timar kethudalan tutardi. Buralardaki kayitlann aynisi hazinedeki arazi 
defterlerinde bulunurdu. Sefer sirasinda beylerbeyi bu defterlerin bir suretini beraberinde goturerek 
yoklama yapar, kagaklan tespit eder ve munhalleri doldururdu. Beylerbeyiler, yaptiklan timar 
tevcihlerini merkeze bildirmek zorunda idiler. Bu tevcihler genellikle merkezde kabul gorurdu. 1529 
yihndan itibaren beylerbeyiler timar tevcihlerini merkeze sormadan yapmaya baslamislardir. Kihg 
timar adiyla anilan bu dirliklere tezkiresiz timar da denirdi. 28 

Kanuni Sultan Suleyman Donemi'nin sonlanna kadar Osmanh Devleti'nin en guglu askerT 
birliklerini olusturan timarli sipahi teskilati XVI. yuzyil sonlanndan itibaren bozulmaya baslamistir. 
Bunun en buyuk sebebi kanun disi tayin ve tevcihler yapilmasi ve bu tayinlere rusvet kansmasidir. Bu 
haksiz tayinler sipahi adedini arttinrken, mevcutlann da disiplinini bozmustur.29 Bu yuzden gittikge 
onemi azalan timarli sipahiler XVII. yuzyil ortalanndan itibaren geri hizmetlerde kullamlmaya 
baslanmis, bunlann yerini vezir ve valilerin yanlanndaki saruca-sekban ve levend gibi derme-gatma 
nizamsiz kuvvetler almistir. Ehemmiyetleri azalan timarli sipahilerin ellerindeki timar gelirlerinin yansi 
bedel-i timar veya cebelu bedeliyyesi adiyla vergi olarak alinmaya baslanmistir. 

XVIII. yuzyil baslannda hukumet timarli sipahi teskilatini islah igin butun timarlilann beratlanni 
gozden gegirmis, bunlara yeniden beratlar vermis ve eski kanuna uygun olarak sipahilerin mutlaka 
kendi sancaklannda oturmalarim sart kosmustur.30 1732 yih baslannda gikartilan timar ve zeamet 
kanunuyla tekrar ele alman timarli sipahi teskilati, yine de gagin isteklerine cevap verecek nitelikte 
degildi. I. Abdulhamid zamanindaki islah faaliyeti de fayda vermemistir. Nihayet Yenigeri Ocagi'nin 
ilgasi arefesinde Rumeli ve Anadolu'daki sipahilerin muhim bir kismi Humbaraci ve Lagimci 

211 



ocaklanna ahnmis, baslanna yeni zabitler tayin edilmisse de beklenen sonug ahnamayinca 1847 
yihnda timarh sipahi teskilati kaldinlmistir. 

B. Yardimci Kuvvetler 

Osmanh Devleti'nde timarh sipahilerden baska, yine eyalet askeri statusunde akinci, deli, yaya, 
musellem, yuruk, canbaz, cerehor, gonullu ve besli gibi yardimci kuvvetler de kullamlmistir. Bu 
kuvvetler oncu, geri hizmet ve kale kuvvetleri gibi ug grupta ele alinabilir. 

ba. Oncu Kuvvetler 

Bunlar akinci, deli gibi hafif suvari ve azeb gibi hafif piyade birliklerinden olusurdu. Oncu suvari 
birliklerinden olan akincilann varhgi Osman Gazi zamanina kadar uzanir. Bir ocak seklinde 
teskilatlanmalannda Gazi Evrenos Bey'in buyuk emegi gegmistir. Yenigeri OcagYmn kurulmasindan 
sonra gorevleri sadece sinir boylanna inhisar eden akincilann ozel bir statusu vardi. Devlet akincilar 
igin kisla tahsis etmez, onlara maas vermez, teghizat ve silah saglamazdi. Akincilar her turlu 
ihtiyaglanni kendileri temin ederler, genellikle dusmandan aldiklan ganimetle geginirler, buna mukabil 
devlete vergi vermezlerdi. Akincilar geng, giiglu ve yigit genglerden segilirdi. Muntazam olarak 
tutulmasina ozen gosterilen akinci defterlerinden birisi ilgili serhat kadihginda, digeri ise merkezde 
muhafaza edilirdi. Akinci beyini devlet tayin ederdi. Bu beylik uzun seri Evrenos, Turhan, Mihal ve 
Malkogogullan gibi akinci ailelerinin uhdesinde kalmistir. Akinci kanununa gore her 10 akinciya 
onbasi, 100 akinciya yuzbasi, 1000 akinciya ise binbasi kumanda ederdi. 

Savaslarda basanh akincilara dirlik tahsis edilmeye baslanmasindan sonra timarh akincilar da 
ortaya gikmistir. Akincilar bans zamaninda kendi isleriyle ve savas talimleriyle mesgul olurlardi. 
Dusman ulkesine yapilan akinlar gelisiguzel degil, bir plan ve program dahilinde olurdu. Akincilar 
esas olarak Rumeli sinir boylannda kullanilmakla birlikte, bazen Anadolu'nun dogusunda da istihdam 
edilmislerdir. XVI. yuzyil sonlannda onemleri azalan akincilann yerini serhad kullari ve Kinm 
kuvvetleri almistir. Varhgini ismen de olsa uzun sure devam ettiren akincihk 1826 yihnda resmen 
ortadan kaldinlmistir.31 

Deli denilen athlar da eyalet askeri statusundeki oncu birliklerinden idi. XVI. yuzyil sonlanndan 
itibaren istihdam edilmeye baslanan deliler, delice cesaretlerinden dolayi bu adi almislardir. Marsigli 
bunlan serhat kulu suvarileri arasinda zikretmektedir.32 Deli askeri olmak isteyen bir gencin once 
kendisini ispatlamasi gerekirdi. Bayrak adi altinda kuguk ocaklara aynlan delilerin birkag ocagi bir 
delibasinin emrine verilirdi. Baslangigta sadece Rumeli'deki hudut beyliklerinde kullanilan deliler XVII. 
yuzyildan itibaren merkezde veziriazamin, Anadolu'daki vezir ve beylerbeyilerin maiyetlerinde de 
teskil edilmis ve tamamen ucretli maiyet askeri statusune gegmislerdir.33 XVI. yuzyilda vahsi 
hayvanlann derisinden yapilmis bashk ve elbise giyen delilerin atlan da akinci atlan gibi gevik ve 
kuvvetliydi. XVII. yuzyildan itibaren kiyafetleri biraz degisiklige ugramistir.34 Bu asirda, maiyetlerinde 
bulunduklan vezir veya beylerbeyilerin sik sik gorevden ahnmalan yuzunden issiz gugsuz kalan 

zumreler haline gelen deliler, tasradaki yerlesim merkezleri igin tehlike olmuslardir.35 III. Selim 

212 



zamamnda islahina gahsilan deliler36 1828-1829 Osmanh-Rus Savasi'nda buyuk kahramanhk 
g6stermisler,37 fakat 1829 yihnda II. Mahmud tarafindan ortadan kaldinlmislardir. 

Yine eyalet askeri statusundeki azebler ise oncu piyade birliklerindendir. Kuruluslan Yenigeri 
Ocagi'mn teskilinden oncedir. Baslangigta hafif okgu olarak orduya katilan azepler, daha sonraki 
donemlerde oncu piyade kuvveti olarak savasmislardir. Azepler Turk gengleri arasindan belli kanun 
gergevesinde kefilli olarak toplanirdi. Savasta merkez ordusunun onunde bulunurlar ve ilk hucuma 
bunlar maruz kalirlardi. Savas baslayinca saga sola agilarak hemen arkalanndaki topgulann ates 
etmelerini saglarlardi. XVI. yuzyil ortalanndan itibaren kale muhafizi olarak kullanilan azepler maasa 
baglanmislardir. Kale azepleri orta denilen boluklere aynhr; her ortada reis, odabasi ve bayraktar 
denilen zabitleri bulunurdu. Hepsinin amiri ise azepler agasiydi. Bunun altinda azepler katibi vardi. 
Azepler, beylerbeyinin kumandasi altinda savasa katihrlar, kale muhafazasindan baska kopruculuk ve 
lagimcihk gibi hizmetleri de ifa ederlerdi. Daha sonraki asirlarda Osmanli azep kuvvetleri yer 
almamistir. Azep teskilati resmen II. Mahmud zamamnda kaldinlmistir. Asagida gorulecegi uzere 
kara azeplerinden baska deniz azepleri de vardi.38 

bb. Geri Hizmet Birlikleri 

Bunlar yaya, yuruk, musellem, cerehor, canbaz ve satir adlan altinda toplanabilir. Kurulus 
doneminin ilk duzenli askerT birlikleri olan yaya ve musellemler, Kapikulu ocaklannin teskilinden sonra 
bir sure daha fiilT seferlerde kullamlmislar, XV. yuzyil ortalanndan itibaren tedricen geri hizmetlere 
ahnmislardir. Anadolu eyaletinin bazi sancaklannda bulunan yaya ocaklannin her biri bir yaya beyinin 
emri altinda idi. Nobetlese olarak sefere giden yayalann baslica gorevi yol agmak, hendek veya siper 
kazmak, top ve guile nakletmek, askere zahire tasimak gibi islerdi. Bans zamanlannda ise, ihtiyaca 
gore kale tamiri, maden, tersane vb. islerde gahsirlardi. Yayalar gibi XV. yuzyil ortalanndan itibaren 
geri hizmete ahnan musellemler ise hem Anadolu'da hem de Rumeli'de istihdam edilirlerdi. 
Anadolu'dakilerin tamami Musluman, Rumelidekiler ise kansikti. Atli olma statulerini muhafaza eden 
musellemler savas zamanlannda asil ordudan birkag gun evvel onden sevk edilirler, guzergah 
uzerindeki kopruleri onanrlar, ormanlan agarlardi. En buyuk kumandanlan musellem sancak beyleri 
idi. Musellemlerin de her 30 neferi bir ocak itibar edilmis ve beste birinin nobetlese olarak sefere 
gitmesi esasa baglanmistir. 

Rumeli'de ayni hizmeti yurukler ifa ederdi. Bulunduklan yoreye izafetle gesitli gruplara aynlan 
yurukler24'er kisiden ocaklara aynhrlardi. Her ocak biryurukbasimn emri altinda idi. Bunlar da sefere 
nobetlese giderler; gitmeyenler gidenlere harghk verirlerdi. Savas Anadolu tarafinda ise yayalar, 
Rumeli'de ise yurukler giderdi.39 

Yine geri hizmette kullanilan canbazlar, tatarlar ve garipler de Osmanli ordusunun isgi 
birliklerinden idi. Kendi iginde ocaklara aynlan bu birlikler Vize, Vidin ve Yanbolu taraflannda 
bulunurlardi. Hepsi de yuruk yaya beyinin kumandasi altindaydi. 

be. Kale Kuvvetleri 

213 



Yukanda oncu yaya birliklerinden oldugu bahsedilen azepler, XVI. yuzyildan itibaren kalelerde 
de teskil edilmis ve bunlara kale azepleri denilmistir. Bunlar serhat kulu denilen kuvvetlerin yaya 
kismindan idi. Yine kale kuvvetlerinden olan atli gonullu ve besliler ise XV. asir sonlannda serhat kulu 
veya yerli kulu denilen yerli halktan teskil edilmisti. Maaslan bulunduklan eyaletin maliyesinden 
verilirdi. Gonullulerin amiri gonullu agasi; beslilerinki ise besli, agasiydi. Bu arada hisar eri veya 
farisan denilen kale muhafizlan da zikredilmelidir.40 

3. Askeri Teskilatin Bozulmasi 

Osmanli askerT teskilatmin bozulma sebeplerinin basinda, yururlukte olan teamul ve kanunlara 
riayetsizlik gelir. Bunun ilk ornegini II. Selim vermistir. Culusu sirasinda teamule uymayip Kapikulu 
ocaklannin cuius bahsisini vermek istememesi yenigerilerin homurdanmalanna yol agmis, sonunda 
teamule uygun olarak bahsis ve terakkiler (maas zamlan) verilerek mesele gozumlenmisse de, 
padisahin ocak uzerindeki nufuzu kinlmistir. Ocak nizaminin asil bozulmasi III. Murad zamaninda 
baslamistir. Devsirme Kanunu'na uyulmayarak asker arasina yabancilann ahnmasi, ozellikle 
§ehzade Mehmed'in (III. Mehmed) sunnet dugununde mahareti gorulenlerin kul kardesi adi altinda 
talim terbiye gormeden yenigeri yapilmalan, ocak nizamini temelinden sarsmistir. Ocagin mevcudu ve 
nufuzu gittikge artmis, maaslann ve cuius bahsislerinin odenmesi mesele haline gelmistir. XVII. yuzyil 
baslanndan itibaren sik gergeklesen bahsisler yuzunden hazinede para kalmamis, ayan dusuk para 
verilince de askerle esnafin arasi agilmis ve sonu gelmez isyanlar gikmistir. Qikar kavgasi yuzunden 
bazan vezir ve agalann da tahrikiyle gikan bu ayaklanmalara gogu zaman oteki yaya ve atli Kapikulu 
ocaklan da katilmis, boylece istanbul sik sik askerT isyanlara sahne olmustur. 



Merkeze paralel olarak tasrada da eyalet kuvvetlerinin bozulmasi XVI. yuzyil sonlannda 
baslamistir. Bozulmamn bashca sebebi yine kanun hilafi olarak aralanna yabanci kansarak bunlann 
timarh sipahi olmalandir. Qogu zaman timar tevcihlerine rusvet ve iltimasin kansmasi ve munhal 
dirliklerin layik olmayanlara verilmesi ise, devletin bu asil kuvvetlerinin sayica azalmalanna ve geri 
hizmetlerde kullanilmalanna yol agmistir. Timarh sipahilerden bedel-i timar adiyla vergi ahnmasi 
zaman zaman bunlann isyan etmelerine sebep olmustur. 

4. Islahat Qahsmalari 

A. XVII ve XVIII. Yuzyillarda Yapilanlar 

Gerek merkez gerekse eyalet askerlerinin islahi igin XVII ve XVIII. yuzyillarda ciddT tedbir 
ahndigi soylenemez. II. Osman'in yapmak istedigi islahat hayatina mal olmus; IV. Murad ve Koprulu 
Mehmed Pasa zamaninda sert ve zecrT; oglu Fazil Mustafa Pasa zamaninda ise daha yumusak 
tedbirlerin ahnmasindan ote koklu bir islahat girisiminde bulunulmamistir. Yenigeri Ocagi'nin islahi 
igin 1701 yihnda bir ferman gikmistir. Buna gore, ocak igindeki yabancilar temizlenerek 70 bin olan 
mevcudu yanya indirilmistir.41 Ayni sekilde oteki yaya ve suvari Kapikulu ocaklan da ciddT tensikata 

214 



tabi tutulmustur. XVII. yuzyilda islahat hareketlerinin genel karakteri Kanuni devrinin ornek alinmasi 
seklinde ozetlenebilir. 

XVIII. yuzyil basinda da timarh sipahi teskilatimn islahi igin butun timar sahiplerinin beratlan 
gozden gegirilmis, ellerine yeni beratlar verilmis ve timarh sipahilerin mutlaka kendi sancaklannda 
ikametleri sart kosulmustur.42 Fakat asil onemlisi bu asirda Avrupa devletlerinin askerT yonden 
ustunlukleri kabul edilmistir. ilk ciddT askerT islahat girisimleri I. Mahmud'un hukumdarligi zamaninda 
(1730-1754) baslamistir. Ezcumle, Fransiz asilh Comte de Bonneval Osmanli hizmetine girmis; 
Musluman olduktan sonra Ahmed adini almis ve pasa unvaniyla humbaracibasi olmustur. Ahmed 
Pasa, Humbaraci Ocagi'm yeniden teskilatlandirarak boluk, tabur ve alaylara ayirmis, bu arada devlet 
buyuklerini aydinlatacak raporlar hazirlamistir. Subay yetistirmek igin Uskudar'da agtigi mektep III. 
Selim zamaninda kurulacak olan Muhendishane-i BerrT-i Humayun'un gekirdegi kabul edilebilir. 
Humbaracibasi Ahmed Pasa burada teknik dersler vermistir.43 

Kisa suren bir kesintiden sonra III. Mustafa zamaninda (1757-1774) askerT islahat hareketlerine 
devam edildi. Fransa'dan getirtilen Baron de Tott Topgu Ocagi'mn islahi ile gorevlendirildi. Macar 
asilh bu topgu ustasi topgulardan baska istihkam ve koprucu siniflanni da duzene sokmaya gahsti. 
Surat Topgulan adiyla yeni bir sinif teskil etti ve bunlan siki bir egitime tabi tuttu. Bu arada tophaneyi 
islah eden Baron de Tott yeni toplar dokturdu ve topgu neferlerine top talimleri yaptirdi. III. Mustafa 
zamaninin asil onemli yeniligi 1773 yilmda gunumuz Deniz Harp Okulu'nun gekirdegi olan 
Muhendishane-i BahrT-i Humayun'un agilmasidir. 

I. Abdulhamid donemi islahat hareketlerini Sadrazam Halil Hamid Pasa (1782-1785) 
gergeklestirmeye gahsmistir. Bunun gayretleriyle Surat Topgulan sinifi yeniden teskilatlandinlmis, 
1784 yilmda istanbul'da bir istihkam okulu agilmistir. Halil Hamid Pasa, yenigeri maas belgeleri olan 
esamelerin serbestge alinip satilmasini yasaklamis, bu arada timar sistemini de duzene sokmaya 
gahsmissa da fazla basanh olamamistir. 

B. III. Selim ve Nizam-i CedTd 

Osmanli Devleti'nde gergek anlamda islahat girisimi XVIII. yuzyil sonlannda III. Selim tarafindan 
yapilmistir. Babasi III. Mustafa'nin yaninda yenilikgi fikirlerle yetisen bu padisah, daha sehzadeliginde 
Avrupa devletleri ve bu devletlerin yapisiyla ilgilenmisti. Yillardir Avusturya ve Rusya ile yapilmakta 
olan savaslann Zistovi ve Yas antlasmalanyla sona ermesinden sonra, butun gucuyle islahat 
hareketlerine girisen III. Selim once devlet ileri gelenlerinden, yapilacak islahatlarla ilgili layihalar 
istedi. 

Sunulan raporlann agirhk noktasi askerT alanda idi. Gergekten bir asirdir hig dokunulamayan 
yenigeriler tarn bir basibosluk ve anarsi iginde idiler. Savaslara katilmadiklan gibi, katilanlara da kotu 
ornek oluyorlardi. Eyaletlerde de durum uzun suredir bozuktu. Sunulan layihalann isiginda ise 
koyulan III. Selim once yeni bir ordu kurmaya karar verdi. Bu Nizam-i CedTd ordusunun neferleri 

Bostanci Ocagi'ndan almmisti. Zira talim istemeyen yenigeriler Nizam-i CedTd'e taraftar degillerdi. 

215 



Gunumuz modern Turk ordusunun ilk nuvesi kabul edilebilecek bu uniformali ordu, boluk, tabur ve 
alaylara aynhyor ve Levent Qiftligi'nde egitiliyordu. Yeni ordunun giderleri igin Trad-i CedTd hazinesi 
kurulmustu. 

Kisa surede sayilan 12 bine ulasan ve tasrada da teskiline baslanan bu talimli ordu gitgide 
yenigerilerin kiskanghgim gekiyordu. III. Selim Yenigeri Ocagi disindaki Kapikulu Ocaklanni da islaha 
gahsti. Tophane'yi genisletti ve yeni toplar dokturdu. Bu isler igin Fransa'dan yeni uzmanlar, ustalar ve 
top ornekleri getirtti. Humbaraci, Lagimci, piyade ve suvari ocaklanni duzene soktu. Bir askerT 
dikimevi agti. Gunumuz Kara Harp Okulu'nun gekirdegi olan Muhendishane-i BerrT-i Humayun'u kahci 
olarak faaliyete gegirdi (1795). Timar sistemini yeniden ele aldi. Fakat Osmanh Devleti'nin 
gijglenmesini istemeyen sadece ig dusmanlar degildi. Oteden beri bu ulke topraklannda gozu olan 
hgiltere, Fransa ve Rusya da devletin duzelmesini, tekrar eski gucune kavusmasim istemiyordu. 
Nihayet ig ve dis tahrikler sonucu 1808 yilmda Kabakgi Mustafa onderliginde gikan isyan sonunda 
Nizam-i CedTd ordusu bizzat kurucusu tarafmdan kaldinlmistir.44 

C. Sekban-i Cedid 

II. Mahmud'un culusundan sonra sadrazamliga getirilen Alemdar Mustafa Pasa da askerT 
islahata basladi. Yeni kurulan ordunun adi Sekban-i CedTd idi. Bu ordunun neferleri de Nizam-i CedTd 
askerleri gibi belli bir uniforma ile Levend ve Selimiye kislalannda egitime tabi tutuldular. Fakat 
yenigeriler Alemdar'a ve bu yenilige de cephe almakta gecikmediler. Alemdar Mustafa Pasa'nin asiler 
tarafmdan oldurulmesinden sonra Sekban-i CedTd ocagi kaldinldi. 

D. Eskinci Ocagi 

Nizam-i CedTd ve onun yeniden ihyasi gibi olan Sekban-i CedTd denemelerinden sonra, bir sure 
askerT islahat girisimlerine ara verilmistir. Bunda en buyuk etkenin yenigerilerin ve onlara dayanan 
ricalin muhalefetleri oldugu soylenebilir. Fakat son siyasT gelismeler, ozellikle Osmanh ordusunun 
Misir valisi Mehmed AN Pasa'nin duzenli askerleri karsisindaki basansizligi, modern orduya olan 
ihtiyaci had safhaya vardirmisti.45 1826 Mayisi sonlannda Sultan II. Mahmud baskanhginda yapilan 
toplantida Yenigeri Ocagi'nin bozulma sebepleri gorusulerek, savas talimi yapmanin vucubiyetine dair 
fetva gikartilarak, Eskinci Ocagi adiyla yeni bir sinifin kurulmasin karar verildi. 

Hazirlanan Eskinci Layihasi'na gore, yeni sinifin erleri yenigeri boluklerinden alinacak; 

yururlukte olan ocak hiyerarsisi bozulmayacak; belli sure hizmetten sonra Eskinci askerlerine emeklilik 

hakki verilecekti. Eskincilerin bashca gorevi, yeni savas taktik ve tekniklerini ogrenmek olacakti. 

Aynca bunlann din? egitimlerine de onem verilecek; daima kisla ve kulluklannda bulunmalanna ozen 

gosterilecekti. Silah olarak tufek ve kihg kullanacaklar; ulufeleri ve bazi ocak giderleri Agakapisfnda 

olusturulan sandiktan verilecekti. Oldukga yuksek maas almalan, yenigerileri Eskincilige ozendirmek 

seklinde degerlendirilebilir. Yenigeri kislalannda kalan yeni askerlerin giderleri igin yeni kaynaklar 

bulunmus; kiyafetlerine pek dokunulmamis, sadece ayaklanna siki potur, baslanna ise yesil renkli Laz 

kalpagi giydirilmistir. 12 Haziran 1826 tarihinde talime baslayan Eskincilerin, bagimsiz Nizam-i CedTd 

216 



ve Sekban-i CedTd neferlerinden farki, Yenigeri Ocagi'na bagli olmalanydi. Bundan dolayi 
yenigerilerin dogrudan hedefi durumunda idiler. Gergekten daha talime baslandigi gun istanbul 
kahvehanelerinde yeni ocak aleyhinde, Nizam-i CedTd'in yeniden kuruldugu; Yenigeri Ocagi'nin 
kaldinlacagi ve maas belgesi olan esamelerin elerinden alinacagi yolunda yogun bir menfT 
propaganda baslatilmistir. 

Talime baslandiktan ug gun sonra yani 15 Haziran 1826 tarihinde ayaklanan yenigerilerin bu 
son isyani olmus, Eskinci Ocagi ile birlikte Yenigeri Ocagi da kaldinlmis; yerine Asakir-i Mansure-i 
Muhammediyye Ocagi kurulmustur.46 

E. Asakir-i Mansure-i Muhammediyye 

Islah kabul etmez Yenigeri Ocagi'nin II. Mahmud tarafindan 1826 yilmda kaldinlmasindan sonra 
kurulan yeni askerT teskilatin adi Asakir-i Mansure-i Muhammediyye'dir. Ocak ilga edilirken, 
yenigerilikle ilgili her turlu nisan, unvan ve isaretler de kaldinlmis; Agakapisi'mn adi Serasker Kapisi 
(Bab-i SeraskerT) olarak degistirilmistir. Belli bir nizamname dahilinde Hazreti Peygamber'in adina 
izafetle kurulan ve teskilatlanan Asakir-i Mansure-i Muhammediyye'ye, yaslan 15-30 arasinda olanlar 
kabul edilmis, daha kuguk yastakiler igin Sehzadebasi'ndaki Acemi Ocagi Kislasi talimhane 
yapilmistir. 

Gerek istanbul'dan gerekse tasradan gelerek kaydolan gonullulerle Mansure ordusu kisa 
surede gelisip buyumus; III. Selim zamaninda yapilan Uskudar ve Levend'deki kislalara yenileri ilave 
edilmistir. 12 bin kisilik ilk Asakir-i Mansure ordusu tertib adi altinda 1500'er kisilik sekiz tabura 
ayrilmis ve her tabur bir binbasinin emrine verilmistir. Sekiz binbasinin ustunde ise bir basbinbasi 
vardi. Her taburda aynca iki kol agasi, topgubasi, arabacibasi, cebehanecibasi, mehterbasi, imam, 
hekim ve cerrah gibi zabitler vardi. Binbasilann altinda yuzbasi, mulazim, sancaktar, gavus ve onbasi 
gibi kuguk rutbeli kumandanlar bulunuyordu. Yeni ordunun en buyuk kumandani ise serasker denilen 
zabit idi. Asakir-i Mansure-i Muhammediyye, Yenigeri Ocagi'nin sadece seferT degil, sehir guvenligi ve 
yangin sondurme gibi hazarT gorevlerini de ustlenmisti. 

Seraskerden sonra en yetkili merci Asakir-i Mansure Nezareti idi. Nazir, teskilatin maas vb. sivil 
ve teknik islerinden sorumluydu. Yeni ordunun boluk, tabur, alay gibi askerT birlik adlan Nizam-i CedTd 
ordusununki ile ayniydi. Mansure askerlerini egitmek igin her birimde Kur'an-Kerim ve ilmihal dersleri 
verilecek; tayin edilen imamlarla bes vakit namazin cemaatle kilinmasi saglanacak; bu arada meslekT 
egitimleri igin Avrupa'dan uzmanlar getirtilecektir. Terfiler kidemden ziyade galiskanliga ve basanya 
gore olacakti. Tamami maasli olan yeni ordunun giderlerini karsilamak igin yeni gelir kaynaklan ihdas 
edilmis ve Mansure Hazinesi adiyla yeni bir hazine kurulmus, boylece devlet hazinesine yuk olmaktan 
kagimlmistir. Ozel bir uniformasi olan Mansure askerleri serpus olarak baslanna once subara, sonra 
da fes giymislerdir. Zamanla her ug taburdan bir alay teskil edilmis, basbinbasilik kaldinlarak her alay 
bir miralayin; iki alaydan da bir liva teskil edilerek bir mirlivamn kumandasina verilmistir. 1831 yilmda 
istanbul'daki alaylara Hassa; Oskudardakilere Mansure denilmis, boylece yeni ordu iki kisma ayrilarak 

217 



her birinin basina bir ferik tayin edilmistir. Hassa birlikleri yalniz istanbul'da bulunurken, Rumeli ve 
Anadolu'nun gesitli bolgelerinde yeni Mansure birlikleri kurulmustur. Tasradaki birliklerin kumandanlan 
istanbul'dan gonderilmistir. Muayyen fiilT askerlikten Mansure askerlerine emeklilik hakki verilmis ve 
yeterli emekli maasli baglanmistir. 1832 yihnda, en yuksek rutbe olan musirlik rutbesi ihdas edilmis ve 
asken meratip silsilesi asagidan yukanya dogru su sekli almistir: Onbasi, gavus, boluk emini, gavus, 
basgavus, mulazim, yuzbasi, sol kolagasi, sag kolagasi, binbasi, kaymakam, miralay, mirliva, ferik, 
musir. 

Ordunun subay ihtiyaci onceleri Muhendishane'den karsilanmis, ancak daha sonra 1834 yihnda 
Harbiye Mektebi agilmis, aynca Avrupa'ya talebe gonderilmistir. 

Asakir-i Mansure-i Muhammediyye yeni ve biraz aceleye getirilmis bir muessese oldugundan 
1829 yihnda Rus ordusuna, 1831-1833 arasmda ise Mehmed AN Pasa'nin Misir askerlerine karsi 
yapilan savaslarda pek basanh olamamissa da, yenigerilerin son zamanlanna gore ustunlugunu, 
duzenli Rus ve Misir askerlerine birkag yil karsi koymakla ispatlamistir. Yeni ordunun desteklenmesi 
ve ulkenin daha iyi savunulabilmesi igin 1834 yihnda tasrada Redif-i Asakir-i Mansure adiyla bir yedek 
ordu kurulmus ve ayni yil gikartilan bir kanunla tasrada Redif birlikleri teskiline baslanmistir. Bu 
birliklerin kurulmasindan sonra Asakir-i Mansure ifadesinin yerini Asakir-i Nizamiye almis ve 
imparatorlugun sonuna kadar bu ad kullanilmistir. Nizamiye kavrami gunumuzde de varhgini 
korumakta, kisla girisleri bu adla anilmaktadir.47 

F. Tanzimattan Sonraki Askeri Yenilikler 

Tanzimat Fermam'nin ilanindan sonra asken alanda onemli gelismeler olmustur. Her seyden 
once askerlik hizmetinin vatanT bir gorev oldugu prensip haline getirilerek eski ocak sisteminin disina 
gikilmaya gahsilmistir. 6 Eylul 1843'te gikartilan kanunla muvazzaf askerlik suresi bes yila indirilmis; 
bu fiilT hizmeti bitirenlere yedi yil da ihtiyathk suresi verilmistir. Bu donemde Osmanh kara kuvvetleri, 
hassa askerlerinden olusan Birinci Ordu, Rumeli, Anadolu ve Arabistan ordulan diye bes buyuk birime 
ayrildi. 1848'de bunlara Irak ve Hicaz ordulan da eklendi. Piyade ve suvari birlikleri igin Fransiz; topgu 
birlikleri igin de Prusya asken talimatlan ahndi. Her bolgeden alinacak asker sayismin, o bolgenin 
nufusuna gore olmasi kararlastmldi. Her aileden bir kisinin askere ahnacagi; tek gocuklu ailelerden 
asker alinmamasi esasa baglandi. 1847'de askere almada kur'a usulu benimsenmis; gaynmuslimlerin 
de askerlik yapmalan kararlastinlmis ve buna bagli olarak cizye vergisi kaldinlmissa da, yuzyillardir 
askerlik yapmamaya alisan gayn muslim tebaaya bu teklif agir gelmistir. Bazi huzursuzluklann 
gikmasi uzerine bu husus bir sure askiya ahnmistir.48 

1856 yihnda gikartilan Islahat Fermani'nda askerlik meselesine tekrartemas edilerek Musluman 
ve gaynmuslim herkesin yapmasi kararlastinlmistir. Ancak uygulamada bazi gugluklerle karsilasildi 
ve sonunda gayn muslim tebaadan askerlik hizmetine karsihk bedel-i asken adiyla bir vergi ahnmasi 
kararlastmldi. 49 



218 



Sultan Abdulaziz zamamnda da askerT islere onem verildi. Seraskerlik makaminin onemi artarak 
sadaretten sonra ikinci sirayi aldi, hatta birkag defa sadaretle birlestirildi. 1863 yihnda Bab-i 
SeraskerT'nin teknik ve burokratik hizmetlerinin yurutulmesi igin Harbiye Nezareti kuruldu. Fakat bu 
bilinen anlamda nazirlik degil, bir buro idi. Ancak, Osmanh tebaasindan bazisinin askerlikten muaf 
olmasi asker kaynaklanni daraltiyordu. Bununla birlikte Musluman unsurlar zorla da olsa askerlik igin 
ikna edildilerse de uygulamada yine zorluklar gikti. Bu padisah zamamnda hassa alaylan teskil edildi 
ve yeni bir askerT kiyafet benimsendi. Aym zamanda ordu modern silahlarla donatilarak tophane ve 
askerT okullar da islah edildi. Gosterise duskun olan Sultan Abdulaziz kendisi igin de bir hassa alayi 
kurdurttu. 1869 yihnda Serasker Huseyin Avni Pasa'mn girisimleriyle Osmanh ordusu Nizamiye, Redif 
ve mustahfiz olarak ug ana bolume ayrildi. Her bolumun muayyen hizmet sureleri vardi. Nizamiye dort 
yil, Redif yani ihtiyathk bir yil, Mustahfizhk ise sekiz yil oldu. Osmanh kara kuvvetleri, merkezi 
istanbul'da olan Rumeli; Erzurum'da Anadolu; Sam'da Suriye; Bagdat'ta Arabistan ve merkezi 
Yemen'de olan Yemen ordulan adi altinda yedi orduya ayrildi. Her ordunun normal mevcudu 26.700 
kisi civannda idi. 

Bu sirada Prusya'nin askerT egitim usulleri kabul edildi ve bu hususta yabanci uzman ve 
subaylardan yararlanildi. Boylece Osmanh ordusu daha modern hale getirilmeye gahsildi.50 Subay 
kaynagi hem orduya hem de askerT okullara dayaniyordu. Sultan Abdulaziz zamamnda Bab-i 
SeraskerT'nin yamnda ayrica ordunun teknik meseleleri ile mesgul olmasi igin Harbiye Nezareti 
kuruldu. Bu arada Mekteb-i Harbiye igin yeni bir bina yapildi. 



II. Abdulhamid zamamnda askerT yeniliklere devam edildi. Osmanh-Rus savasmdaki asker 
darhgi, gayn muslim tebaamn fiilT askerlik yapmasi meselesini tekrar gundeme getirdi.51 Sultan 
Abdulhamid'in Panislamizm politikasi gutmesinden sonra, Musluman olmayanlann askerligi uzunca 
bir sure gundeme gelmedi. Ote yandan Arap, Arnavut, Bosnak vs. gibi Musluman unsurlar da askerlik 
yapmak istemiyorlardi. Bu da savaslarda surekli eriyen Turk unsurunun azalmasina yol agiyordu. 
Onun igin Dogu Anadolu asiretlerinden Hamidiye Suvari Alaylan kuruldu. 52 Fakat beklenen sonug 
ahnamadi. Bu arada Bab-i SeraskerT gergek anlamda Harbiye Nezareti'ne gevrildi ve nazir seraskerin 
butun yetkilerini ustlendi. Ote yandan asil ordunun islahi igin 1882 yihnda Almanya'dan askerT heyet 
getirtildi.53 Ertesi yil gagnlan Goltz Pasa, ordunun islahi igin bir nizamname hazirladi. Hulasa bu 
padisah zamamnda askerT yeniliklere devam edildi. Ancak 1884 yihnda tekrar eski sekle donulduyse 
de 1908'de kesin olarak Harbiye Nezareti kuruldu ve imparatorlugun sonuna kadar varhgim korudu. 
Bu arada ordunun politika ile mesgul olmasi savas gucunu kaybetmesine yol agti. 1908 ihtilali ve II. 
Mesrutiyet'in ilam bu mesgalenin urunudur. 

Piyade siniflan bu sekilde duzenlenirken, nizamlan bozulmus ve sayilan iyice azalmis olan 
Kapikulu suvarileri de lagvedilerek, hazirlanan bir kanunnameye gore yeni suvari alaylan kurulmustur. 
Once istanbul'da olusturulan suvari birlikleri igin, gunumuzde Kuleli Lisesi olarak kullanilan binamn 
yerinde suvari kislasi insa ettirilmis; zamanla istanbul disinda da suvari alaylan teskil edilmistir. 

219 



Ancak butun bu gayretler imparatorlugun tarihe kansmasina engel olamamissa da, askerT 
gelismeler Mill? Mucadele hareketine onemli destek vermis; asil onemlisi bu mucadeleyi yapanlar ile 
yeni Turk devletini kuranlar basta Mustafa Kemal olmak uzere Osmanh pasalan olmustur. Gergekten 
Osmanh Turk askerleri son buyuk hunerlerini I. Dunya Savasi'nin gesitli cephelerinde ve ozellikle 
Canakkale Cephesi'nde ve istiklal Savasi'nda gostermislerdir. Bu da guglu ve dirayetli kumandanlann 
emri altinda zafer kazanmanin zor olmadiginin agik bir gostergesidir. Mill? Mucadele'den sonra Turk 
ordusu yeniden teskilatlandinlmistir.54 

C. Osmanh Havacihgi 

XX. yuzyil baslannda Avrupa'da havaciliktaki buyuk gelismelere paralel olarak, Osmanh 
hukumetleri de askerT havacihgin kurulmasi igin faaliyete gegti. Balkan Savasi arefesinde Harbiye 
Naziri Mahmud Sevket Pasa zamanmda Erkan-i Harbiyye-i Umumiyye bunyesinde bu is igin bir sube 
agildi (1911). Havacilik hakkinda bilgi edinmek uzere Avrupa'ya bir heyet ile pilot ogrenimi gormek 
igin iki kisi Fransa'ya gonderildi. Bir yandan Fransa'dan donen pilotlar bu ulkeden satin ahnan 
ugaklarla Hava Ugus Okulu'nda havaci yetistirirken, bir yandan da tekrar Fransa ve ingiltere'ye pilot 
ve bakimci adaylan gonderildi. Bu arada, daha once Avrupa'ya gonderilen heyet Fransa, Almanya ve 
hgiltere'deki incelemelerini bitirmis olarak yurda dondu. Bu ulkelerden ugak, malzeme ve havaci 
personel talep edildi. Ancak, Mahmud §evket Pasa'dan sonra bu faaliyetler durdu. Balkan Savasi 
gikinca, Hava Ugus Okulu subaylan da gelisiguzel birliklere dagitildilar. 

Osmanh Devleti'nde havacilik teskilatinin gergek temeli Balkan Harbi'nden sonra Enver 
Pasa'nin Harbiye nazirhgi zamanmda atildi. Fransa'dan hava yuzbasisi Dogos, Yesilkoy Ugus 
Okulu'nun basina getirildi. Bu kisi pilot yetistirme isine hiz verdi. Ancak, Osmanh Devleti'nin Birinci 
Dunya Savasi'nda Almanya'nin yaninda yer almasi uzerine Dogos ulkesine dondu. Daha sonra 
Almanya'dan ugak ve ugak malzemesi talep edildi. Almanya, pilot yuzbasi Serno baskanhgmda bir 
heyetle 12 ugak gonderdi. Dogrudan Osmanh baskumandanhgma bagh olan Serno, Yesilkoy Ugus 
Okulu'nda havaci yetistirmeyi surdurdu. Birinci Dunya Savasi'nda bu ugaklann Turk ordusunun 
ihtiyacina cevap verememesi uzerine Almanya ile bu hususta yazisma ve temaslar devam etmis, 
1915 yihnda bir miktar ugak daha satin ahnmistir. Bulgaristan'in Almanya safinda savasa 
katilmasindan sonra Almanya-Turkiye arasindaki ulasim ve haberlesme kolaylasinca, bu ulkeden 185 
kadar ugak, 1520 bakimci ve personel ile 190 ugucu pilot gelmistir. Savasin gok genis alana yayilmasi 
yuzunden bu ugaklann uzak yerlere nakli zor olmussa da, teskil edilen tayyare birliklerinin yine de 
bazi yararhklan gorulmustur.55 



1 Ahmed Cevad, Tarih-i AskerT-i OsmanT, istanbul 1299, s. 1-2. 

2 NesrT, Kitab-i Cihannuma (nsr. Faik Resit Unat-Mehmet Altay Koymen), Ankara 1949, I, 
199. 

220 



3 SemdanTzade, Mur'i't-tevarih, istanbul 1339, I, 454. 

4 Mebde-I Kanun-I Yenigeri Ocagi Tarihi Tarihi (nsr. I. Petrosyan), Moskova 1987, s. tur. 
yen; ismail Hakki Uzungarsili, Kapukulu Ocaklan, I, 5 vd.; Mucteba ilgurel, "Acemi Oglam", DiA, I, 
324-325. 

5 Asikpasazade, Tevarih-i Al-i Osman (nsr. AIT Bey), istanbul 1332, s. 204-206. 

6 BA, Muhimme, nr. 7, s. 312; nr. 26, s. 91. 

7 Abdulkadir Ozcan, "Fatih'in Teskilat Kanunnamesi ve Nizam-i Alem 

igin Kardes Katli Meselesi", iO. Ed. Fak. Tarih Dergisi, istanbul 1982, sayi 33, s. 31. 

8 EyyubT Efendi Kanunnamesi (nsr. Abdulkadir Ozcan), istanbul 1994, s. 41 . 

9 Celebizade Asim, Tarih, istanbul 1282, s. 403. 

10 Mouredgead d'Ohsson, Tableau General de I'Empire Ottoman, Paris 1824, VII, 341 vd. 

1 1 Graf Marsigli, Osmanh imparatorlugu'nun Zuhur ve Terakkisinden inhitati Zamanina kadar 
AskerT Vaziyeti (M. Kaymakam Nazmi), Ankara 1934, s. 176 vd. 

12 Ayni eser, s. 89. 

13 Silahdar Findikhh Mehmed Aga, Silahdar Tarihi (nsr. Ahmed Refik), istanbul 1928, II, 756. 

14 BA, Hatt-i Humayun, nr. 17555, 17665, 18251, 18661; Y. Kihgarslan, "Cebeci", DiA, VII, 
183. 

15 Evliya Celebi, Seyahatname, I, 436 vd.; Salim Ayduz, Osmanh Devleti'nde Tophane-i 
Amire'nin Faaliyetleri ve Top Dokum Teknilojisi (XIV-XVI. Asirlarda), istanbul Universitesi Sosyal 
Bilimler Enstutusu basilmamis doktora tezi, istanbul 1998. 

16 Asikpasazade, s. 128; Kritovulos, Tarih-i Sultan Mehmed Han-i Sani (trc. Karolidi), 
istanbul 1328, s. 50-53. 

17 ismail Hakki Uzungarsili, "Halil hamid Pasa", Turkiyat Mecmuasi, sy. 5, s. 213. 

18 a. mlf., Kapukulu Ocaklan, II, 98-99. 

19 SubhT, Tarih, istanbul 1198, s. 58 a-b; Ahmed Halagoglu, "Humbaraci", DiA, XVIII, 349- 
350. 

20 Muhurdar Hasan Aga, Cevahiru't-tevarih, Koprulu Ktp., Hafiz Ahmed Pasa, nr. 231, tur. 

yer. 

221 



21 Evliya Celebi, Seyahatname, istanbul 1314, I, 515-516. 

22 Silahdar, Tarih, II, 302. 

23 Topgular Katibi Abdulkadir, Vekayi-i Tarihiyye, Suleymaniye Ktp., Esad Efendi. Nr. 2151, 
99a-b, 109b. 

24 EyyubT Efendi Kanunnamesi, s. 49. 

25 Esad Efendi, Uss-i zafer, istanbul 1293, s. 12. 

26 Celalzade Mustafa, Tabak#tu'l-memalik ve Derecatu'l-mesalik (nsr. Petra Kappert), 
Wiesbaden 1981, vr. 211 a-b. 

27 BA, Cevdet-AskerT, nr. 12171. 

28 Defterdar San Mehmed Pasa, Nesayihu'l-vuzera ve'l-umera (nsr. Huseyin Ragip Ugural), 
istanbul 1 969, s. 1 1 4 vd., 1 26 vd. 

29 J. Von Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi (trc. Ata Bey), istanbul 1332, VII, 157-158. 

30 Uzungarsili, Osmanh Tarihi, IV- 1, s. 9. 

31 Abdulkadir Ozcan, "Akinci", DlA, II, 249-250. 

32 Marsigli, s. 109. 

33 Paul Rycaut, The Present State of the Otoman Empire, London 1 972, s. 202-203. 

34 Antoine Galland, istanbul'a Ait Gunluk Anilar (nsr. Charles Schefer-trc. Nahit Sirn Orik), 
Ankara 1998, I, 138. 

35 Ahmed Lutfi, Tarih; istanbul 1291, II, 192. 

36 Ahmed Cevdet, Tarih, istanbul 1309, VI, 11 vd. 

37 Sir Adolphus Slade (Musavir Pasa), Turkiye Seyahatnamesi (trc. AN Riza Seyfioglu), 
istanbul 1945, s. 103. 

38 idris Bostan, "azeb", DlA, IV, 312-313. 

39 M. Tayyip Gokbilgin, Rumelide Yurukler, tatarlar ve Evlad-i Fatihan, istanbul 1957, tur. 
yer. 

40 Uzungarsili, Osmanh Tarihi, Ml/2, Ankara 1995, s. 287-288. 



222 



41 BA, Muhimme, nr. 111, s. 617. 

42 BA, Muhimme, nr. 114, s. 172. 

43 Abdulkadir Ozcan, "Humbaraci Ahmed Pasa", DiA, XVIII, 351-353. 

44 Sipahi Cataltepe, 19. yuzyil Baslannda Avrupa Dengesi ve Nizam-i Cedit Ordusu, istanbul 
1997; Tayyib Gokbilgin, "Nizam-i CedTd", lA, IX, 309-318. 

45 Ahmed Lutfi, Tarih, I, 125. 

46 Haward A. Reed, "Ottoman Reform and Janissaires: The Eskenci Layihasi of 1826", 
Turkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi 1071-1920 (ed. Halil inalcik), Ankara 1980, s. 193-198; 
Abdulkadir Ozcan, "Eskinci Ocagi", DiA, XI, 471. 

47 Abdulkadir Ozcan, "Asakir-i Mansure-i Muhammediyye", DiA, III, 457-458; a. mlf., 
"Harbiye", DiA, XVI, 115-119; a. mlf., "Harbiye Nezareti", DiA, XVI, 119-120; +. 

48 Enver Ziya Karal, Osmanh Tarihi, Ankara 1 994, V, 1 79-1 81 . 

49 Ufuk Gulsoy, Osmanh Gaynmuslimlerinin Askerlik Seruveni, istanbul 2000. 

50 Karal, ayni eser, VII, 1 80 vd. 

51 Hakki Tank Us, Meclis-i Mebusan, istanbul 1940, I, 233. 

52 Said Pasa, Hatirat, istanbul 1 328, I, 273-274, 430-431 ; II, 272 vd. 

53 Kemal Beydilli, "II. Abdulhamid Devrinde Gelen ilk Alman AskerT Heyeti Hakkinda ", ill Ed. 
Fak., Tarih Dergisi, sayi 32, s. 481-494. 

54 Sukru Erkal, Turk Silahh Kuvvetleri Tarihi, TBMM Donemi, Ankara 1984. 

55 Ekmeleddin ihsanoglu, "Osmanh Havacihgina Genel Bir Bakis", Cagini Yakalayan 
Osmanh!, istanbul 1995, s. 497 vd. 



223 



Beylikten imaratorluga Osmanh Denizciligi / Prof. Dr. idris Bostan [s.122- 
128] 



istanbul Oniversitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanh denizciligi, XIV. yuzyil baslanna kadar giden bir Bati Anadolu deniz gaziligi gelenegine 
dayanmaktadir.1 Kuguk bir kara beyligi olarak kurulmasina ragmen, sahillere ulastiktan sonra 
denizcilik bilgi ve tecrubesini devamli sekilde artirmaya gahsan Osmanhlar, kendilerine onculuk eden 
Bati Anadolu sahillerinde kurulmus olan denizci beyliklerden tevarus ettikleri donanma ve 
denizcilerden yararlanma yoluna gittiler. Soz konusu bu Anadolu beylikleri arasinda yer alan Mentese, 
Aydinogullan, Saruhan ve ozellikle cografT yakinligi sebebiyle Karasi beylikleri Osmanh denizciliginin 
kurulusuna onemli katkida bulundular.2 Ashnda bu denizci Turk beylikleri de donanmalanm kurarken 
yerli ahaliden yararlanmis ve onlann tecrubelerinden istifade etmislerdi.3 Bununla beraber bu 
beyliklerin deniz gugleri ve tecrubeleri oldugu gibi devrahnamadigi ve yeterli olmadigi igin Osmanhlar, 
her seye yeniden baslamak zorunda kaldilar. 

Osmanhlar, Karasi Beyligi'ni kendi sinirlan igine kattiktan sonra (1347-48) denizlere ulasinca bir 
donanmaya sahip olma ihtiyacini ilk defa ciddT bir sekilde gorduler. Orhan Bey zamaninda yani 
Rumeli'ye gegis surecinde Osmanh donanmasi, buyuk olgude Karasi Beyligi'nin sahip oldugu 
donanmaya dayah olarak tedricT bir sekilde artti.4 Kisa zamanda Edincik, Gemlik, Karamursel ve 
ozellikle izmit'te kurup gelistirdikleri tersaneler sayesinde Osmanh Deniz Kuvvetlerinin ilk nuvesini 
kurdular. Hatta Karamursel Bey'in kendi icadi olan ve onun adiyla anilan gekdiri tipi kuguk geminin 
yuzyillarca Osmanh denizlerinde kullamlmasi ilk gayretlerin onemli olgude kahci oldugunu 
gostermektedir.5 

XVI. yuzyil baslannda bir deniz imparatorluguna donusen Osmanh denizciliginin gegirdigi yuzelli 
yilhk donemde meydana gelen gelismeler igin bazi onemli degisim noktalan tespit etmek 
gerekmektedir. Bunlari Yildirim Bayezid'in Gelibolu'yu donanma ussu ve tersane olarak teskil etmesi, 
Fatih Sultan Mehmed'in istanbul'u fethederek Karadeniz ile Akdeniz'e agilma sureci, II. Bayezid'in 
sessiz ve derinden devam eden hazirhk donemi ve Yavuz Sultan Selim'in istanbul tersanesini us 
haline getirme safhasi olarak ele almak dogru olacaktir. 

Rumeli'de MkAdim 

Osmanhlar, Gelibolu'yu fethetmek (1354) suretiyle basladiklan Rumeli futuhatini bir taraftan 
Balkanlar'a dogru genisletirken, diger taraftan denizlere yonelterek yeni politikalar seklinde 
gelistirmeye gahstilar. Bu sebeple Gelibolu, Osmanhlann sadece Balkanlar'a agildigi ilk kapisi ve 
hareket ussu degil, ayni zamanda denizlere gikisinin da ilk hareket noktasi olmustu. Yine Osmanh 
ordulannin Anadolu'dan Rumeli'ye gegislerinde tek guvenli noktayi teskil eden Gelibolu sayesinde 
bogazm guvenligini saglamak mumkijn olmakta idi. Bu sebeple Gelibolu'da gegis igin yeterli sayida 

224 



gemi bulundurmak da onemli bir zaruret idi. Nitekim, 1388'de Balkanlar'da olusturulan yeni Sirp 
ittifakina karsi koymak igin harekete gegen I. Murad, Anadolu'daki Osmanh ordusunu, Gelibolu Beyi 
Yence Bey'in hazirladigi gemilerle Gelibolu'ya gegirmisti. Gelibolu beyine "sen gemiyi bekle, azablarla 
bunda otur, ta ki kafir gemiyle gelup bir fesad etmesun, key ihtiyat eyle" diye talimat veren I. Murad, 
ayni zamanda Osmanh deniz politikalannin ilk hedeflerini de gostermistir.6 

Osmanhlar, Rumeli'ye yerlestikten sonra Qanakkale Bogazi'ni ve Marmara sahillerini muhafaza 
edebilmek igin Gelibolu'da onemli bir tersane kurmaya ve bir donanma tesis etmeye gahstilar. Cunku 
bu tarihlerde gerek Karadeniz ve gerekse Ege Denizi'nde onemli ticaret kolonileri kurmus bulunan 
Venedik ve Ceneviz ciddT bir tehdTt olusturuyordu. Bu durum karsisinda ilk koklu faaliyetleri baslatan 
padisah Yildirim Bayezid oldu. O, bogazlann stratejik ve iktisadT nokta-i nazardan ne derece onemli 
oldugunu takdir ederek Gelibolu'yu bir deniz ussu olarak kurmaya gahsti. Bu amagla 1390 yihnda 
Saruca Pasa'yi kapudan-i deryalik gorevine getirerek Gelibolu'daki limani tahkim ve tersaneyi yeniden 
tamir ve insa ettirdi. Bu gahsmalar sonunda Gelibolu tersanesi, ug sira kurekli kadirgalarm 
bannmasina musait limani, gemi insa tezgahlan, malzeme depolan, gemilerin su ihtiyacini temin igin 
sahildeki gesmeleri, peksimet finnlan ve baruthanesi ile tarn tesekkullu bir devlet tersanesi halini aldi. 
Bundan sonra Bogaz'in Turk hakimiyetinde oldugu ilan edildi ve bogazdan gegecek gemilerin kontrol 
edilmesine baslandi. Bu donemde Gelibolu'daki Osmanh donanmasi 60 gemiden olusmakta idi. 7 

Osmanh-Venedik Rekabeti 

Qelebi Mehmed'in Osmanh birligini yeniden tesis ettikten sonra donanma islerine onem vermesi 
Gelibolu kalesini saglamlastirarak Bogaz Muhafizhgmi canlandirmasi, Osmanh Devleti'nin deniz 
savaslannda basanh sonuglar almasim temin etti. Donemin unlu Turk denizcisi Qah Bey, Gelibolu 
tersanesinde hazirlanan donanmasiyla Venediklilere karsi yaptigi buyuk deniz savasinda (1416) 
yenildi ise de, Bogaz'in kontrolunu elinde tutmaya devam etti. 

Bu donem Osmanh denizciligi uzerinde, italya sehir devletlerinden olan ve denizlerdeki ticareti 
ve hakimiyeti elinde tutan Venedik ve Ceneviz gibi iki buyuk devletin deniz teknolojisi ve personel 
takviyesi bakimindan onemli etkisi olmustu. Ceneviz'in dostane iliskilerine karsihk Venedik'in zaman 
zaman dusmanca iliskiler iginde olmasi Osmanlilann bu iki devletin denizciliginden ne sekilde 
yararlanmis olabilecegi konusunda da fikir vermektedir. Cenevizliler, rakipleri Venediklilere oranla gok 
eski bir tarihte, daha Orhan Bey'in saltanatinin ilk senelerinde Osmanhlar ile dostane iliskileri 
baslatmis olmanin avantajlanni da kullanmislardir. Bu sebeple denizlerde hakimiyet mucadelesi 
yapan bu iki devletten Ceneviz'in yaninda yer alan Osmanlilann kendi mucadelelerinde de Cenevizli 
denizcilerden yararlanmis olmalan tabiidir. Nitekim, 1416 Osmanh-Venedik deniz savasinda gorev 
yapan ucretli denizcilerin gogunlugunu basta Cenevizliler olmak uzere pek gok latin teskil etmisti. 
Buna karsihk tersane ve gemi teknolojisinin gelistirilmesinde ise Akdeniz dunyasmin en unlu deniz 
imparatorlugu olan Venedik'in tesiri g6rulmustu.8 



225 



II. Murad devrinde Gelibolu'daki deniz ussu takviye edildi ve bunun sonucu olarak 1429'da Ege 
denizine agilan Osmanli donanmasi Venedik hakimiyetindeki bazi adalan yagma ettigi gibi karadan 
kusatilan Selanik'i denizden abluka altma almayi basardi (1430). 9 

istanbul Kusatmasi ve Karadan Gemi Yurutulmesi 

II. Mehmed'in istanbul kusatmasi ile ilgili hazirhklan arasinda denizden gelebilecek her turlu 
yardimi onlemek ve deniz yolu guvenligini saglamak bulunuyordu. O, bu amagla Anadolu Hisan'ni 
tamir ettirdigi gibi tam karsisina Rumeli Hisan'ni yaptirmakla Karadeniz'e gegisi kontrol altma almis, 
daha sonra Canakkale Bogaz'in girisindeki iki sahile karsihkh olarak Sultaniye ve Kilidbahir kalelerini 
insa ettirerek istanbul'u denizden abluka altma almis ve boylece Akdeniz'le Karadeniz arasindaki 
ticaret yolunun hakimiyeti Osmanhlara gegmisti. Nihayet 1452'de diger adi Bogazkesen olan Rumeli 
Hisari yapilarak Karadeniz'den istanbul'a yardim maksadiyla gelecek her turlu iase ve muhimmat 
ikmali denetim altma alinmis oldu. Aynca bunu teyid etmek amaciyla bir duyuruda bulunularak 
Bogaz'dan gegecek butun gemilerin hisar onunde durmalan ve selamiyye akgesi odedikten sonra 
gegis izni alarak yollanna devam etmeleri sarti getirildi. Aksi takdirde hangi devlete ait olursa olsun 
izinsiz gegmeye tesebbus edecek gemiler Rumeli hisanna yerlestirilmis toplarla batinlacakti. Nitekim 
gok gegmeden Kasim 1452'de, Karadeniz'den istanbul'a tahil getiren bir Venedik gemisi denetim 
emrine uymayinca hisardan agilan top atesiyle batinldi. istanbul'un fethindenen sonra ise, bu denetim 
daha da sikilastinldi ve Bogaz'dan gegen her gemi, iginde kagak mal ve kole olup olmadigi 
konusunda teftis edilidi.10 

II. Mehmed'in istanbul'u fetih maksadiyla baslattigi hazirhklar arasinda Gelibolu'daki faaliyetler 
de onemli yer tutmaktadir. O'nun ilk saltanat yillannda Gelibolu tersanesi yeniden tahkim edildigi gibi 
kaptan-i derya Baltaoglu Suleyman Bey11 burada eski gemileri tamir ve yeni gemileri insa ettirdi. 
Boylece tesekkul eden ve irili ufakli 350-400 gemiden olusan Osmanli donanmasi, istanbul'un 
fethinde ciddT bir rol uslenmis olmasa bile, caydinci etkisi oldugu ve sehri abluka altinda tuttugu 
asikardir. §ehrin kusatilmasi sirasinda donanmaya ait gemilerden bir kisminin karadan yurutulerek 
Halig'e indirilmesi ve bu uygulamamn daha sonra 1456'da Belgrad12 ve 1470'de Egriboz13 
kusatmalannda da tatbik edilmesi, uzerinde yuzlerce yil konusulan onemli bir taktik olarak tarihe 
gegmistir.14 23 Nisan sabahi yetmis civannda kuguk Turk gemisinin Halig'e indirilmesi hem 
Bizanshlan ve hem de Venediklileri sasirtmis, ilk anda bunlan yok etmeyi planlayip ates gemileriyle 
hucum etmislerse de nihayet Turk topgusunun agtigi atesle Venedik kadirgasi batinlmis ve gikan 
gatisma Osmanlilann ustunlugu ile sona ermistir.15 

istanbul fatihi, fetihten sonra bir muddet Bizans'tan intikal eden Kadirga limanini tersane olarak 
kullanmis ve daha sonralan Halig'te simdiki tersanenin bulundugu tarafta Bizans tersanesinin 
kahntilan uzerine birkag gozden ibaret olan ilk tersanesini kurmus, yanina bir de mescid ve divanhane 
yaptirmisti.16 

Agik Denizlere Yonelme 

226 



istanbul'un fethi, Osmanh deniz politikalarinin daha uzak denizlere yoneldigi ve ig denizlerdeki 
mucadelenin agik denizlere dogru gevrildigi bir donemin baslangici olmustur. Ozellikle fethi takip eden 
senelerde Sadrazam Mahmud Pasa'mn Karadeniz sahillerindeki Amasra, Sinop ve Trabzon Rum 
imparatorlugu'nu Osmanli topraklanna katmasi (1461)17 ve Gedik Ahmed Pasa'mn Kirim seferi ile 
Kefe basta olmak uzere bazi muhim mevkileri Cenevizler'den almasi (1475). 18 Karadeniz'i bir Turk 
golu haline getirmek igin Fatih'in attigi ilk ve onemli adimlardir. 

1463-1479 yillan arasinda onalti yil suren Osmanh-Venedik savaslan, denizlerde ve Venedik 
idaresinde bulunan sahil sehirlerinde cereyan etmis, bu arada Egriboz (1470) fethedilmis, Arnavutluk 
sahillerinin onemli bir kismi Osmanlilann eline gegmisti. Nihayet Osmanh-Venedik anlasmasimn 
(1479) saglanmasi, Osmanlilann denizlerde ilerlemesini cesaretlendirmistir. Bu noktadan bakildiginda 
Fatih'in son yillan Osmanli denizciliginin Bati Akdeniz'e agilma tesebbuslerinin basladigi bir donem 
olmustur. Nitekim, Gedik Ahmed Pasa kumandasinda 1480'de italya'nin Pulya sahillerine gelen 
Osmanli donanmasi Napoli Kralhgi'na bagh olan Otranto limanina demirlemis ve karaya asker 
gikartarak Otranto ve civanni fethetmistir. Ashnda italya futuhatini devam ettirmek isteyen Gedik 
Ahmed Pasa, Fatih'in olumu uzerine geri gaginhnca19 bir seneden fazla Osmanli idaresinde kalan 
Otranto, yeniden Napoli Kralliginin eline gegmistir. italya seferinin devam edememesinde Cem 
meselesinin olumsuz etkisi buyuk olmustur. Osmanli donanmasinin italya seferine giktigi 1480 
senesinde bir baska donanma Mesih Pasa kumandasinda Rodos uzerine gonderilmisse de kusatma 
basanli olmamistir.20 Bununla beraber ayni sene iginde iki onemli deniz seferinin duzenlenebilmis 
olmasi da gostermektedir ki, Osmanli deniz beyligi deniz gucunu arttirarak artik bir deniz 
imparatorlugu olma yolunda ilerlemektedir. 

II. Bayezid devri Osmanli denizciligi, Fatih Devri'nde gelistirilen Osmanli deniz politikalarinin 
devami mahiyetindedir. 1484'te Karadeniz'in en onemli ticaret limanlanndan olan Kili ve Akkirman'in 
alinmasi uzerine guney-kuzey ticaretinin butun gikis noktalan Osmanli hakimiyeti altina girmis oldu.21 
Bu sayede Karadeniz'in unlu ticaret limanlan imparatorlugun bassehri istanbul ile Dogu Avrupa 
arasindaki ticaretin antrepolan haline geldiler.22 

Karadeniz'de hakimiyet saglandiktan sonra yeniden Akdeniz'e donen Osmanli deniz politikasi, 
bir taraftan tersanelerini gelistirirken diger taraftan hummali sekilde gemi insa etmektedir. Bunun 
sonucu olarak giderek denizlerde guglenen Osmanhlar, 1499'da inebahti, 1500'de Moton, Koron ve 
Navarin'i aldilar.23 Boylece Akdeniz'deki Osmanli varhgi giderek koklesmeye ve Osmanli denizcileri 
daha iyi tanimaya basladiklan bu denizde tecrubelerini arttirmaya basladilar. 

Fatih devrinde oldukga onem kazanan Osmanli donanmasi, II. Bayezid devrinde sayica 
Akdeniz'in en kuvvetli donanmasina sahip olan Venedik donanmasini gegmis olsa bile henuz 
yeterince ustun ve tecrubeli denizcilere sahip degildi. Ozellikle Venedik ve muttefikleriyle yapilan ve 
uzun suren deniz savaslanndan sonra Osmanli gemi insa teknolojisinde degisiklikler oldu. Uzun 
suredir Venedik, Ceneviz ve ispanyol gemilerini yakindan inceleyen Osmanli denizcileri Venedik 
gemileri tarzinda gekdiri ve kalyon, ispanyol gemileri tarzinda goke insa ettiler. Kadirga ve kalyon 

227 



arasinda iki katli yelkenli bir gemi gesidi olan gokeden iki tane yaptinlarak Kemal ve Barak Reislerin 
emrine verildi. 

XV. yuzyilin sonlannda Osmanlilann takip ettikleri deniz politikalarimn sonuglan olarak sunlan 
soylemek mumkundur. "Fatih ve II. Bayezid devri donanmalan, Ceneviz'in Karadeniz'deki kolonilerini 
bolgeden uzaklastirmislardir. 

Yine Dogu Akdeniz ve Ege'deki Venedik ve Ceneviz gucune de buyuk darbe indirmislerdir. Bu 
savaslar sonunda muzaffer Osmanh donanmasi, Akdeniz'deki geleneksel deniz teknolojisini onceki 
sahiplerinden kendi dunyalanna aktarmayi basarmislar"24 ve Akdeniz'deki hakimiyet mucadelesinde 
varliklanni gostermeye baslamislardir. 

Unlu Akdeniz tarihgisi Braudel'in dedigi gibi "kita savaslanna ve korsanlann gapulculuklanna 
ragmen en azmdan XII. yuzyildan itibaren Hiristiyan himaye ve korumasi altinda bulunan Akdeniz'de 
uzun sure bir duzen vardi ve bu duzen, Osmanlilann Akdeniz'de varhk gostermelerine kadar surdu.25 



Denizlerde Yeni Hedefler 

XV. yuzyilin ikinci yansinda Akdeniz'de iki yeni gucun ortaya giktigina sahit olunmaktadir. 
Osmanlilann istanbul'u fethi (1453) uzerine tarihe intikal eden Bizans imparatorlugu ile ispanya'nm 
Endulus islam Devleti'ni tarih sahnesinden uzaklastirmasi uzerine her iki devlet donanmalarim 
gelistirerek Akdeniz'e agildilar ve Orta Akdeniz'de karsilasarak yuzyildan fazla surecek bir mucadele 
baslattilar.26 Bu donemde ispanya'nm Akdeniz'e girmesi uzerine Osmanhlar Adriyatik ve Kuzey 
Afrika'ya yoneldiler. 

II. Bayezid doneminde denizlerde mucadele baslatilan iki onemli alan karsimiza gikmaktadir. 
Bunlardan biri Akdeniz'in bati ucunda yer alan ispanya'da, katliama maruz kalan Endulus 
Muslumanlarimn feryatlanna cevap vermek uzere ispanya'ya karsi, digeri ise Hint Denizlerine ulasan 
Portekizlilerin tehdit ettigi Kizildeniz sahillerindeki Musluman beldelerin, ozellikle Mekke ve Medine 
gibi kutsal topraklann korunmasi igin yardim talebinde bulunan Misir'daki Memluk Devleti'nin 
isteklerini yerine getirmek uzere Portekizliler'e karsi denizlere agildilar. Boylece Osmanhlar Akdeniz 
ve Kizildeniz gibi iki onemli denizde iki buyuk deniz imparatorluguna karsi hakimiyet mucadelesine 
baslamis oldular. 

Osmanh-Endulus Yakinlasmasi 

Endulus Muslumanlan, ispanya tarafindan din degistirme mecburiyetine tabi tutulmalan uzerine 
kendilerini kurtarabilecegini dusundukleri Osmanh padisahi II. Bayezid'den yardim istemislerdi. Ancak 
o sirada §ahzade Cem Meselesi ve Memluk Devleti ile mesgul olan Osmanlilann Endulus'e donanma 
ile yardimlan yeterince gergeklesmemisti. Bununla beraber denizlerde giderek mustakil hareket eden 

Kemal Reis ve benzeri denizcilerin kendi imkanlanm seferber ederek Endulus Muslumanlanni 

228 



kurtarma tesebbusleri yararh olmustur. Bu donemde ve Barbaras Hayreddin Pasa'nin Osmanli 
donanmasinim basmda Akdeniz'de bulundugu sirada, mudeccel taifesi veya moriskolar olarak da 
tanimlanan ispanya Muslumanlannin kismen Kuzey Afrika'ya tasindigi, gogunlugun ise kendi 
topraklannda kaldigi bilinmektedir. Moriskolann ispanyollara karsi kendilerini koruma mucadelesi 
XVII. yuzyihn baslanna kadar devam etmis, nihayet tarih sahnesinden silinmeleri ile sonuglanmistir.27 
A. Hess, Endulus Muslumanlannin Osmanlilann ispanya'daki besinci kolu olarak varhklanni 
surdurduklerini ifade etmektedir.28 

Korsanhgin Ortaya Cikisi 

XV. yuzyil Osmanli denizciligine damgasini vuran en onemli ozellik, denizlerde tarih kadar eski 
olan korsanhgin on plana gikmasidir. Akdeniz'de Osmanli Korsanhginin gelisimi ise XV. yuzyihn 
sonlannda gogu isimsiz deniz korsanlannin yari resmT faaliyetleri ile baslamistir. 

Burada Turk korsanlan ile ilgili bir imajin mutlaka duzeltilmesi gerekmektedir. Daha gok 
haydutluk olarak anlasilmak istenen korsanhgin ashnda islam hukukunun prensiplerine gore hareket 
eden ve islam'm cihad ve gaza anlayisinin bir geregi olarak karada sinir boylannda oncu kuvveti 
olarak mucadele veren akincilann denizlerdeki benzeri oldugunu hatirlamak lazimdir. Bu sebeple 
Osmanli korsanlan devlet hizmetinde veya kendi adlanna savastiklan zamanlarda dahi islam 
hukukuna gore inang savasi yapmislardir. Bunun sonucu olarak bu donemde kendilerinden daha gok 
levend veya gonullu levend seklinde bahsedilen Osmanli korsanlan hukuk disina giktiklan zaman 
"haramT levend" olarak adlandinlmislar ve bu yuzden cezalandinlmislardir. 

Osmanli deniz korsanlannin XV. yuzyihn sonlanna dogru Akdeniz'de gelismeye basladigini 
gordugumuz faaliyetlerinin ileride gelisecek olan Osmanli donanmasma onemli bir destek teskil 
ettigini unutmamak gerekmektedir. Nitekim, Osmanli devlet donanmasinm guglu bir sekilde 
Akdeniz'de gorulmeye baslamasiyla korsan gemileri devlet donanmasma iltihak etmisler ve boylece 
gijglerini birlestirmislerdir. Osmanli donanmasinm sefere giktigi senelerde donanmanm emrinde ve 
maiyyetinde hareket eden korsan gemileri diger zamanlarda bagimsiz hareketlerini surdurmuslerdir. 
Bunun en guzel orneklerini olusturan Kemal Reis ile Barbaras Hayreddin Pasa arasmda gegen 
donemde yetisen denizcilerin ashnda birer korsan olarak denizlerde gorulmeye basladiklan ve sonra 
devlet hizmetinde resmT faaliyet gosterdikleri bilinmektedir. 29 

Akdeniz'deki ilk mucadeleler sirasmda korsanlar ferdi hareket ediyorlardi ve organize degillerdi. 
Daha sonraki yillarda fetihler gelistikge Osmanli devlet donanmasi ile birlikte hareket ettiler veya 
devlet hizmetine girerek Bati Akdeniz'e kadar ulastilar ve ispanya ile boy olgusmeye tesebbus ettiler. 

Osmanli Denizcileri Kizildeniz'de 

XV. yuzyihn sonlannda cografT kesiflerin onunu agtigi Portekizli denizciler, Umid Burnu'nu 
dolasarak ulastiklan Hintistan'daki30 emtiayi suratle ulkelerine tasima denemelerine baslamislardi. 
Kisa surede cesaretlenen Portekizliler, bolgede daha once faal olan baharat ticaretinin Misir baglanti 

229 



yolunu islemez hale getirmek amaciyla Kizildeniz'e hakim olmaya tesebbus ettiler. Bu amagla 1503- 
1513 arasinda birgok defa Kizildeniz'e girmeye ve Arap yanmadasi veya Afrika kiyilannda tutunmaya 
ve bu sayede Hintistan ticaretini kontrol altina almaya tesebbus ettilerse de muvaffak olamadilar. 

Bu mucadelede Memluklar, once kendi imkanlanyla Portekizlilere karsi koymayi denediler. 
Ancak 1509'daki maglubiyetten sonra, deniz gugleri kafi gelmediginden Osmanhlardan yardim 
istemek durumunda kaldilar. Artik butun islam alemi, Kutsal topraklann guvenligini de tehdit eden 
Portekizlilere karsi durabilecek tek gucun Osmanhlar oldugunu gormekte idi. Bu sebeple ilk defa 
1510'da Kansu Gavri, Osmanh padisahi II. Bayezid'den Suveys'te bir donanma insasi igin yardimci 
olunmasini istedi. Bu yardimlar iginde en onemlisi Selman Reis'in Suveys'te insa ettigi donanma idi. 
Eylul 1515'te Selman Reis kumandasinda Suveys'ten yola gikan ondokuz gemiden mutesekkil 
Memluk donanmasindaki askerlerin buyuk gogunlugunu da yenigeri, levend ve para ile tutulmus 
Anadolulu Turkmenler teskil ediyordu. Bu donanmanin Kizildeniz'de henuz hakimiyeti kurmaya 
galistigi sirada Yavuz Sultan Selim'in Misir'i fethettigi (1517) haberleri her tarafa yayildi ve Selman 
Reis gorevini Osmanh padisahinin emrinde surdurmek uzere Suveys'e dondu. Bundan sonra 
Kizildeniz, Basra Korfezi ve Hint Denizlerindeki mucadele Osmanh padisahlan tarafindan 
yijrutulecektir.31 Yavuz Sultan Selim'in Misir'i fet Hinten sonra Kizildeniz vasitasiyla Hint 
Okyanusu'na fiilen ulasan Osmanhlar, boylece yeni bir dunyaya agilmis oldular. Karsilannda ise 
Hindistan ve Uzakdogu'ya hakim olarak buranin emtiasini ele gegirme ve ticaret yollanni degistirme 
mucadelesi veren Portekizlileri buldular. 

Akdeniz ve Kizildeniz'de baslayan bu uzun mucadelenin sonucu olarak XV. yuzyihn ikinci 
yansindan itibaren devamh gelisen Osmanh donanmasi bir imparatorluk donanmasi haline gelmeye 
basladi.32 

imparatorluk Donanmasimn Teskili ve Akdeniz Futuhati 

Osmanhlar, Akdeniz'de ticaretin merkezi haline gelmis olan Suriye ve Misir limanlarim ele 
gegirerek Dogu Akdeniz kiyilanni hakimiyetleri altina aldilar. Gerek Portekiz tehlikesi ve gerekse yeni 
fethedilen bolgelerin sahillerini koruma ve denizleri kontrol altinda tutma zorunlugu deniz meselelerine 
son derece onem vermeyi gerektiriyordu. Bu sebeple Yavuz, donanmanin gelistirilmesi amaciyla 
Halig'te eskiden mevcut tersanenin Galata'dan Kagithane'ye kadar genisletilmesine ve gok sayida 
gemi insa tezgahi kurulmasina onem verdi. Basta sadrazam Pin Mehmed Pasa olmak uzere devrin 
diger devlet ricali de tersane ve donanma insasi ile yakindan ilgilendiler ve istanbul'daki Galata 
tersanesi bir imparatorluk tersanesi olarak hizmet vermek uzere insa edildi (1515). Yavuz Sultan 
Selim'in ibn-i Kemal'e belirttigi gibi tersanenin 300 gemi yapimina uygun kapasitede yapilmasi 
dusunulmustij.33 Bu tesebbuslerin ne derece uygulanmis olabilecegini anlamak igin A. Hess'in "1515 
senesinde Yavuz'un 400 gemilik bir donanma vucuda getirdigi haberlerinin Memluklar tarafindan 
korkuyla takip edildigi"34 konusunda verdigi bilgi ile birlestirmek isabetli olacaktir. Bilhassa Gelibolu 
sancakbeyi, Cafer Bey'in donanma komutanhgi sirasinda Misir seferi igin yapilan hazirhklar gibi, yeni 
deniz seferleri igin yeni donanmalar insa edilmeye baslandi.35 

230 



Yavuz'un Misir'in fehinden sonraki ilk hedefi Anadolu'nun hemen ucunda yer alan ancak henuz 
fethedilmemis olan Rodos idi. Ancak onun vefati ile yarim kalan hazirhklar oglu Kanuni tarafindan 
tamamlanmis ve 1522'de Rodos adasi fethedilmistir.36 Osmanh padisahlan iginde denizlerin onemini 
en fazla idrak eden suphesiz Kanuni Sultan Suleyman olmustur. O'nun deniz siyasetine verdigi onem 
en az kara siyasetine verdigi onem derecesinde idi. Bu sebeple Kanuni donemi denizciliginin de 
Akdeniz ve Hint denizleri olmak uzere iki onemli mucadele alani vardi. 

Osmanlilann Avrupa'daki topraklanni hakimiyet altinda tutabilmesi igin Akdeniz'e Misir, Arap 
Yanmadasi ve civanna hukmedebilmesi igin de Kizildeniz ve Basra Korfezi'ne hakim olmasi 
gerekiyordu. Bunu saglamak uzere Osmanh imparatorlugu'nun buyuk deniz filolan kurarak denizlerde 
ustunluk saglamasi ve bir deniz imparatorlugu halinde teskilatlanmasi gerekiyordu. 

ilk Deniz Beylerbeyi: 

Hayreddin Pasa 

Kanuni Sultan Suleyman'in saltanatinin ilk yillannda Dogu Akdeniz'in Osmanh hakimiyetine 
girmesi uzerine mucadele Orta ve Bati Akdeniz'e intikal etti. Osmanh imparatorlugu'nun Akdeniz'de 
yeni bir mucadeleye basladigi bu siralarda bir baska Turk denizcisi, maiyyetiyle birlikte Kuzey 
Afrika'da ispanyollarla kiyasiya mucadele ediyordu. Bu denizci, korsanhktan yetisen ve suratle 
temayuz ederek ileride Akdeniz dunyasinin kaderini degistirecek olan Barbaras Hayreddin Pasa idi. 

Osmanh Bahriye Tarihi'nde Barbaras Hayreddin Pasa'nin Osmanh Donanmasi hizmetine 
girmesi ve denizcilikle ilgili bir eyaletin teskili ile onun beylerbeyligine ve donanma komutanhgina 
getirilmesi bir donum noktasi olmustu. Cezayir sultani olarak meshur olan Hayreddin Reis, Kanuni'nin 
kendisini daveti uzerine Kasim 1533'te istanbul'a gelmis ve bizzat padisah tarafindan kabul edilmistir. 
Derya Beylerbeyligine getirilmesi uygun gorulen Hayreddin Reis, Irakeyn seferi hazirhklan igin 
Halep'te bulunan ibrahim Pasa'nin yanina gonderilmis ve hukumet islerinden sorumlu olan sadrazam 
onu Subat 1534'te Cezayir Beylerbeyi (mirmTran-i derya) olarak tayin etmistir. Onun Osmanh 
hizmetine girdigi ve Osmanh donanmasinin kapudan-i deryahgina getirildigi haberleri Avrupa 
devletleri uzerinde buyuk bir yanki uyandirmisti. Yabanci gozlemcilerin ifadesiyle, Fransa ve ispanya 
krallan onu kendi taraflanna gekebilmek igin tesebbuslerde bulunmuslar, O. ise Osmanh hizmetine 
girmeyi Cezayir Sultani olmaya tercih etmisti.37 

istanbul'a dondukten sonra ilk is olarak tersaneye yeni bir duzen veren Barbaras Hayreddin 

Pasa, gemi muhendisligi ve insasi konusundaki eksikleri gidermeye gahsti. Qunku o ve 

beraberindekiler, sadece usta bir denizci olmakla kalmamislar, yillar suren denizcilikleri sirasmda 

gemi insa ve tamirleri sirasmda gemi insa ve tamir islerinde de uzmanlasmislardi. 1534 kisini istanbul 

tersanesinde yogun bir gahsma ile gegiren Hayreddin Pasa, Osmanh donanmasini bir imparatorluk 

donanmasi olarak Akdeniz'e gikarmak uzere yeniden teskil etmistir. Bu maksatla Kanuni Sultan 

Suleyman tarafindan seferle gorevlendirilen ve hil'at giydirilen Kapudan Pasa, Mayis 1534'te 100 

gemiden olusan donanmasi ile Tunus'a dogru yola gikmisti. Once italya kiyilanni yagmalayan 

231 



Barbaras, sonra Benzert'e gitmisse de ispanya krali V. Karlos'un 300 gemilik donanmasi ile Tunus'a 
gelmesi ve karaya asker gikarmasi uzerine Barbaras Cezayir'e gekilmek zorunda kalmisti. istanbul'a 
donerken Mayorka adasina saldiran ve pek gok esir ve ganimet alan Barbaras, boylece deniz 
beylerbeyi olarak ilk seferini tamamlamis oldu.38 

Barbaras Hayreddin Pasa'nin Akdeniz'deki hakimiyet mucadelesinde en onemli basansi 
Osmanli denizciligi igin bir donum noktasi olan Preveze Deniz Savasi'dir (1538). Bu savasin 
kazanilmasinda Barbaros'un taktik dehasimn yaninda donanmadaki gemi turlerinin de etkisi olmustur. 
Preveze zaferi ile Hiristiyan dunyasi Akdeniz'deki hakimiyetini islam dunyasi lehine kesin olarak 
kaybetmistir. O zamana kadar bir kara imparatorlugu gorunumunde olan Osmanli imparatorlugu'nun 
artik bir deniz imparatorluguna donustugu gorulmektedir. 

Kanuni devrinde Osmanli Deniz gucunun ikinci mucadele bolgesi olan Hint denizlerine gikmalan 
da yine onemli hadiselerle gergeklesmistir. Misir'i fethederek Kizildeniz'e ulasan Osmanlilar, Bagdat 
ve Basra'nin fethi ile de Basra Korfezi'ne ulasmak suretiyle Portekiz'e karsi mucadelesini iki cephede 
surdurmustur. Yemen ve Habes Eyaletleri Kizildeniz'in, Basra ve Lahsa Eyaletleri de Basra 
Korfezi'nin korunmasi amaciyla organize edilen yeni eyaletler olarak ayni donemlerde kuruldular ve 
Osmanli Devleti'nin Guney Siyaseti'ne yon veren idarT merkezler oldular. Suveys tersanesi ile Basra 
tersanesinde hazirlanan donanmalar sayesinde mucadelelerini Hindistan'a ve Uzakdogu'ya kadar 
ulastiran39 Osmanli imparatorlugu, Akdeniz mucadelesini kazandigi gibi, Hint Denizi'nde de etkili 
oldu. 



1 Halil inalcik, Osmanli imparatorlugu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1300-1600), I, 
istanbul 2000, s. 55. 

2 Bati Anadolu'daki denizci Turk beyliklerinin ortaya gikisini ve ozellikle Aydinoglu Umur 
Bey'in Ege Denizi'ndeki faaliyetlerini EnverT'nin Dusturname'sini esas alarak donemin diger kaynaklan 
ve yapilan arastirmalarla mukayese etmek suretiyle inceleyen bir arastirma igin bk. Halil inalcik, "The 
Rise of the Turcoman Maritime Principalities in Anatolia, Byzantium, and the Crusades", The Middle 
East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington 1 987, s. 309-341 . 

3 §erafettin Turan, Turkiye-italya iliskileri, istanbul 1990, s. 342-343. 

4 Karasi Beyligi'nin Osmanli hakimiyeti altina girmesi ve donanmasimn durumu ve 
Osmanlilann Rumeli futuhatmdaki rolu konusunda bk. Zerrin Gunal Oden, Karasi Beyligi, Ankara 
1999,62,80-82. 

5 Karamursel gemisi ile ilgili olarak bk. idris Bostan, Osmanli Bahriye Teskilati: XVII. 
Yuzytlda Tersane-i Amire, Ankara 1992, s. 88. 



232 



6 NesrT, Kitab-i Cihan-numa, (yay. F. R. Unat-M. A. Koymen), Ankara 1995, I, 248-249. 
NesrT'nin bu kaydini baska bir kaynakta bulmak mumkun olmamistir. ismi Yunc seklinde de okunmasi 
mumkun olan Gelibolu beyinin ayni zamanda kaptan-i derya olarak kabul edilmesi gerekmektedir. 

7 Gelibolu'nun Osmanh denizciligindeki yeri konusunda bk. idris Bostan, "Osmanhlann 
Denizlere Agilma Surecinde Gelibolu", Avrupa'ya ilk Adim, Uluslararasi Sempoyum, istanbul 2001, s. 
48-49. 

8 Osmanli-Ceneviz ve Osmanh-Venedik iliskilerinin tarihT seyri ve Osmanh denizciliginin bu 
iki devletten nasil etkilendigi konusunda bk. Turan, Turkiye-italya, s. 191-308, 342-343. Osmanh 
Denizciliginin Venedik'ten etkilenmesi ile ilgili ayrica bk. Bostan, Tersane-i Amire, s. 1, 3, 83, 101. 

9 1423'te baslayip yedi yil suren Selanik kusatmasinin Venedik tarafindan nasil ilgiyle takip 
edildigi ve sehrin kurtanlmasi igin yapilan tesebbusler konusunda bk. Turan, Turkiye-italya, s. 285- 
296; Ayrica bk. Donald M. Nicol, Bizans ve Venedik, (gev. G. C. Guven), istanbul 2000, s. 346-359. 

10 Dukas, Bizans Tarihi, s. 152; Bogaz'dan gegis ile ilgili bazi uygulamalar igin bk. Nicol, 
Bizans ve Venedik, s. 380-381. Bu donemde istanbul Bogazi'ndan gegisin tabi oldugu kurallar ve 
Karadeniz'in ticarT ehemmiyeti konusunda bk. inalcik, Osmanh imparatorlugu, s. 329; Halil inalcik, 
"The Question of the Closing of the Black Sea under the Ottomans", Arkheion Pontou, Athens 1979, 
s. 74-89. 

11 Biyografisi igin bk. idris Bostan, "Baltaoglu Suleyman Bey", Diyanet islam Ansiklopedisi, 
V, 41. 

12 Tursun Bey, TarTh-i Ebu'l-feth, (haz. M. Tulum), istanbul 1977, s. 80-81; ibn Kemal, 
Tevarih-i Al-i Osman, VII. Defter, haz. S. Turan, Ankara 1991, s. 126;. 



13 Tursun Bey, TarTh, s. 147; ibn Kemal, Tevarih, VII, 288. 

14 istanbul kusatmasi oncesinde Aydmoglu Gazi Umur Bey de donanmasini Atina Korfezi ile 
inebahti Korfezi arasindaki alti millik mesafeyi (bugunku Korint Bogazi) karadan gegirmis ve Kesislik 
(Germe/Hexamilion) adasini fethetmistir (PTrT Reis, Kitab-i Bahriye, istanbul 1988, c. 2, vr. 158a). 
Tafsilat igin bk. Himmet Akin, Aydin Ogullan Tarihi Hakkinda Bir Arastirma, Ankara 1968, s. 44-45. 

15 Bu hususta donemin Osmanh kaynaklannda yer alan bilgilerin degerlendirilmesi igin bk. 
ibn Kemal, Tevarih, s. 52-53, dipnot 3; Selahattin Tansel, Osmanh Kaynaklanna Gore Fatih Sultan 
Mehmed'in SiyasT ve AskerT Faaliyetleri, istanbul 1971, s. 72-78. Ayrica bk. Dukas, Bizans Tarihi, 
(gev. VI. Mirmiroglu), istanbul 1956, s. 166; Nicol, Bizans ve Venedik, s. 387. Colun Imber, The 
Ottoman Empire 1300-1481, istanbul 1990, s. 153. 



233 



16 Bostan, Tersane-i Amire, s. 3. 

17 Mahmud Pasa'mn Karadeniz kiyilanndaki deniz harekati igin bk. Theoharis Stavrides, The 
Sultan of Vezirs, The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelovig (1453- 
1474), Leiden 2001, s. 132-134, 138-140. 

18 Kefe ve diger Kinm sahil sehirlerinin Osmanli idaresine girisi ve bolgenin XVI. yuzyilda 
Osmanh imparatorlugu igin haiz oldugu onem konusunda genis bilgi Yucel Ozturk'un Osmanli 
Hakimiyetinde Kefe 1475-1600, (Ankara 2000.) adli eserinde bulunmaktadir. Kefe'nin fethi sonrasina 
ait sehrin ticarT kapasitesini gosteren bir gumruk defterinin nesri igin bk. Halil inalcik, The Customs 
Register of Caffa, 1487-1490, (ed. V. Ostapchuk), Cambridge (MA) 1996. 

19 Orug b. Adil, TevarTh-i Al-i Osman, (yay. F. Babinger), Hannover 1925, s. 131. 

20 Rodos'un Fatih devri kusatmasi igin bk. Nicolas Vatin, L'Ordre de Saint-Jean-de- 
Jerusalem, I'Empire Ottoman et la Mediterranee orientale entre les deux sieges de Rhodes 1480- 
1522, Paris 1994, s. 148-149. 

21 Matrakgi Nasuh, Tarih-i Sultan Bayezid, TSMK, Revan 1272, vr. 6b-10a. 

22 inalcik, Osmanli imparatorlugu, s. 348-349. 

23 Matrakgi, Tarih, vr. 21 a-28a. 

24 Colin Imber, "The Navy of Suleyman the Magnificient", Archivum Ottomanicum, VI, The 
Hague 1980, s. 211. 

25 Fernand Braudel, Akdeniz ve Akdeniz Dunyasi, (gev. M. A. Kihgbay), istanbul 1990, II, 
176. 

26 Bu konu ve Osmanli denizciliginin XV ve XVI. yuzyillardaki Akdeniz seruveni ve ozellikle 
korsanlik hakkinda genis bilgi igin bk. Andreas Rieger, Die Seeaktivitaten der muslimischen 
Beutefahrer als Bestandteil der staatlichen Flotte wahrend der osmanischen Expansion im Mittelmeer 
im 15. und 16. Jahrhundert, Berlin 1994, s. 36-63. Bu eserle ilgili bir tanitma yazisi igin bk. idris 
Bostan, Kitabiyat, Osmanli Arastirmalan, XVI, 253-257. 

27 Osmanhlan Kuzey Afrika'da ve Akdeniz'de ispanya karsisinda mucadeleye sevkeden asil 
dusuncenin dim sebeplere ve hakimiyet mucadelesine dayandigi konusunda bk. Abdulcelil et-TemTmT, 
"XVI. Yuzyilda Kuzey Afrika'daki Osmanh-ispanyol Mucadelesinin Dini Arka Plant", (gev. M. Ozdemir), 
islami Arastirmalar, 12/2, (1999), s. 179-189. 

28 Andrew Hess, "The Moriscos" An Ottoman Fifth Column in Sixteenth Century Spain", 
American Historical Review, 74/1, (October 1968), s. 1-25. Moriskolann ve yahudilerin ispanya'da 

maruz kaldigi muamelenin kisa bir ozeti igin bk. Braudel, Akdeniz Dunyasi, II, 91-1 19. 

234 



29 Osmanli korsanhginin tanimi hakkinda bk. idris Bostan, Adriyatik'te Korsanhk 1575-1620, 
Osmanlilar, Uskoklar ve Venedikliler, (Basilmamis Profesorluk Takdim Tezi), istanbul 1998, s. 14-20; 
Rieger, Seeaktivitaten, s. 9-19. 

30 Portekizli denizcilerin Hint denizini asarak Hindistan'a ulasmalan kolay olmamistir. Bu 
denizlere geldiklerinde kendilerine klavuzluk yapan Ahmed ibn Macid ve benzeri Arap denizciler 
kendilerine rehberlik etmeseydi belki de bu macera akamete ugrayacakti. ibn Macid ve eseri hakkinda 
bk. G. R. Tibbets, Arab Navigation in the Indian Ocean Before the Coming of the Portuguese, London 
1981 (rep.),XXVI+614s. 

31 Cengiz Orhonlu, Osmanli imparatorlugu'nun Guney Siyaseti: Habes Eyaleti, istanbul 
1974, s. 12-15; Salih Ozbaran, "Osmanli imparatorlugu ve Hindistan Yolu", Tarih Dergisi, 31, istanbul 
1978, s. 80-91; inalcik, Osmanli imparatorlugu, s. 378-381. 

32 A. Hess, XVI. yuzyihn baslannda Osmanli Donanmasi igin "imparatorluk donanmasi" 
tabirini kullanmaktadir ("The Evolution of the Ottoman Seaborne Empire in the Age of the Oceanic 
Discoveries, 1453-1525", American Historical Review, sayi, 75, s. 1892-1919. 

33 istanbul Tersanesinin kurulusu ve mustemilati hakkinda bk. Bostan, Tersane-i Amire, s. 3- 
14. 

34 A. Hess, The Evolution, s. 1909. 

35 Sahabettin Tekindag, "Halig Tersanesinde insa Edilen ilk Osmanli Donanmasi ve Cafer 
Kapudan'in Anzasi", Belgelerle Turk Tarihi Dergisi, N/7, istanbul 1968, s. 66-70. 

36 Genis bilgi igin bk. Vatin, Rhodes, s. 329-360. 

37 Barbaras Hayreddin Pasa'nin Akdeniz'deki faaliyetleri hakkinda genis bilgi ve 
degerlendirmeler igin bk. Ernie Bradford, Barbaras Hayrettin, (gev. Z. Agrah), istanbul 1970; Miguela 
Angel de Bunes, "Kanuni, Barbaras Pasa ve V. Charles: Akdeniz Dunyasi", Osmanli, (ed. G. Oren), 
Ankara 1999, I, 392-397. Miguela Angel de Bunes, "Kanuni Sultan Suleyman, Barbaras Pasa and 
Charles V" The Mediteranean World", The Great Ottaman Turkizh Civilization, ed. K. Cigek, Ankara 
2000, s. 239-44. 

38 idris Bostan, "Establishment of the Province of Cezayir-i Bahr-i Sefid", The Kapudan 
Pasha: His Office and his Domain (7-9 Ocak 2000), Resmo (Girit duzenlenen Sempozyum kitabinda 
basilmaktadir. 

39 Preveze ve Hint Denizlerindeki Osmanli varligi hakkinda bir degerlendirme igin bk. idris 
Bostan, " XV ve XVI. Yuzyillarda Osmanli Devleti'nin Deniz Politikasi", XV ve XVI. Asirlan Turk Asn 
Yapan Degerler, istanbul 1997, s. 192-193. 



235 



Osmanh Devleti'nin Kurulu§u ve Yenigerilerin Kokeni / Dr. Irina Ye. 
Petrosyan [s.129-135] 



Rusya Bilimler Akademisi Sarkiyat Enstitusu / Rusya 

Anadolu'daki Selguklu Sultanligi'mn tarihini ele alan Ibni Bibi ve Ravandi'nin eserlerinin, 
Yazicioglu AN tarafindan yapilan iyi bilinen gevirisinde, Osmanh tarihi oncesinin en karanlik donemi ile 
ilgili kisa ama gok ilging bir bolum bulunur. Yazicioglu, ya da Yazicioglu'nun gevirisini daha sonra 
gozden gegirenler, Sultan Alaaddin Keykubat'in generallarinden Husameddin Cobanbey'in 
onculugunde yapilan Kinm seferlerinden hemen sonra, Husameddin Coban Bey'in ogullanni ve 'Kayi 
boyundan Ertugrul, Gunduz Alp ve Gok AlpT Anadolu'da Bizans'a komsu kuzey bati topraklanni (ug) 
savunmakla gorevlendirdigini yazarlar. (Houtsma, Cilt III, 1902, s. 217-218). 

Bu bilginin tarihsel bir onemi olup olmadigim sorgulayabilmek igin, Anadolu Selguklu Devleti'nin 
Mogollar oncesi donemdeki tarihine bakmak gerekir. Yukanda bahsedilen Kinm seferinin ashnda 
Kastamonu Beyligi tarafindan 1225'te duzenlendigini biliyoruz (Cahen, 1988, s. 125). Bu sefer buyuk 
bir ihtimalle, ibnu'l Esir'in de anlattigi gibi, 1220'lerde Mogollann Kinm'a (Sudak) saldinsinin sonuglan 
ile baglantihydi (Tiesenhausen, C. I, 1884, s. 26). Ug beyliklerin savunulmasi ile ilgili olarak 
Ertugrul'un admin Yazicioglu tarafindan belirtilmesi ve Ertugrul'un Kayi boyundan olmasina yapilan 
vurgu ise, elbette, Oruc, Asik Pasazade, NesrT gibi tarihgilerin eserlerinde de gordugumuz gibi, 
Osmanli'nin geneolojik insasinda sonradan tarihsel onem addedilen olaylardir. Yazicioglu tarafindan 
kisaca verilen bu bilginin gok degerli olmasinin nedeni baskadir. Esas olarak Ibn-i Bibi ve Ravandi'nin 
Anadolu Selguklu Devleti'nin tarihi ile ilgili eserlerine dayanan Yazicioglu, kimlerin hangi boylardan 
geldiginden bahsederken, kaynaklanna tutarhhkla bagli kalmaktadir. Husameddin Qobanbey de bu 
agidan bir kuraldisihk teskil etmemektedir. Yazicioglu, Cobanbey'in Kayi boyundan geldigini 
belgelemektedir. (Houtsuma, cilt III, 1902, s. 208) Bu veriyi dikkate aldigimizda, Qobanbey ve onun 
Ertugrul ile baglantisini ele alan bolumun soz konusu donemin tarihsel ve kulturel kosullanni iyi 
yansittigini goruruz. Husameddin Cobanbey'in Bizans'a komsu ug beyliklerini kollamak igin kendisi ile 
ayni boydan gelen bir beyi gorevlendirmesi dogal karsilanabilir. 

Bunu soyledigimizde, uzun zamandir tartismah olan bir alana adim atmis oluyoruz. Ertugrul (ve 
daha sonra oglu Osman) gogebe bir kabile yapisinin mi yoksa devletin smirlanna sohret ve zenginlik 
saglama amaci ile heyecanla yola gikan birgurup Musluman gazi savasgisinm mi lideriydi? Ben daha 
gok ikinci yanitin dogru olabilecegini savunanlardanim. Qunku, otantik verilerin olmamasi nedeni ile 
bu donemi yalnizca erken Osmanh ve Bizans tarihgilerin gahsmalanna dayanarak 
degerlendirebiliyoruz. Her durumda, bu varsayim, Selguklulann gogebe nufusla ilgili politikalan 
hakkinda bildiklerimizle geliski iginde degildir. 



236 



Bunun yam sira, Ahmedi'nin iskendername'sinde Osmanli Beyligi'nin tarihi uzerine bir bolum 
bulunmaktadir. Ahmedi, ya da onun kaynaklan, Ertugrul'u Konya'daki Selguk Sultani'nin emrindeki 
tipik bir gogebe lideri olarak tammlamaktadir. Ayni sekilde, Orug Bey, Asik Pasazade, Nesri vb.'nin 
erken Osmanli tarihine dair eserleri de gogebe hayat ve kulture gondermelerde bulunmaktadir. Bizans 
kaynaklan da Bizans'in Bithinia'daki simr topraklanm isgal eden Turklerin gogebe dogasim kanitlar 
gorunmektedir. 



Ertugrul'un kontrolundeki ug beyliginin sahip oldugu bazi kosullarm devlet kurma surecini 
gabuklastirdigim ve gogebe yapimn buna bagli olarak hizla yok oldugunu gozden kagirmamak 
gerekir. Bu kosullardan bir tanesi butun Turk beylikleri igin gegerli idi: Mogol isgalini takiben 
Konya'daki merkezi otoritenin gozle gorulur bir sekilde zayiflamasi. Bu olayin ardindan Anadolu 
Selguklu Devleti'ne simr olan topraklar, Konya yonetiminden yavas yavas da olsa tamamen 
bagimsizliklarim kazanmaya basladilar. Yeni olusan Turk Beyliklerinde, yeni liderlerin yonetiminde, 
devlete benzer yapilar sekillenmeye basladi. (Bu konu uzerinde birgok galisma yapilmistir. Ornegin 
bakimz, Wittek, 1934; Uzungarsih, 1937, Uzungarsih, cilt I, 1961; Zachariadou, 1976; Zachariadou, 
1983; Shaw, 1976; Inalcik, ikinci baski, 1995; Zhukov, 1988). Beyliklerin ortaya gikmaya basladigi 
doneme bakildiginda, Ertugrul'un ug beyliginin, ornegin 14. Yuzyilm basindan itibaren Dogu 
Akdeniz'de onemli bir siyasi role sahip olan Aydin Beyligi ile karsilastinldiginda, zayif ve daha kotu bir 
idari yapiya sahip oldugunu goruyoruz. 

Ertugrul'un ug beyligi ile ilgili ozellikle 13. Yuzyilm sonuna dair butun bilgileri neredeyse 
tamamen Bithinia'daki Bizans devletine sorun gikaran Turk komsular hakkinda Yunan tarihgilerinin 
yazdiklanndan alabiliyoruz. Georgius Pachymeres, Michael (1259-1282) ve Andronic 
Palaeologus'un(1 282-1328) tarihini yazarken gogebe Turklerden 'yerlesik duzeni olmayan, medeni 
topluma yabanci, Tocharian'lara (Mogollar igin eserde kullanilan ad) boyun egmeyen, kimsenin 
kontrolu altina girmeyen, Roma'nm (Bizans imparatorlugu) ug topraklanna yerlesen' diye 
bahsetmektedir. Pachymeres aynca Mogol otoritesi altindaki Turklerin bile Mogollardan kagarak 
Bizans sinirlarma geldiklerini ve 'hukumete dogrudan baskaldirmak yerine, daglardaki kalelere 
kagarak gevrelerindeki yerlesik halklara saldirmayi kendilerinin daha fazla gikanna gorduklerini' 
yazmaktadir. 'Bu yasam tarzi, bolgede yasayan yerlesik halka ve birgok baska kisiye de gekici 
gelmeye basladi. Daha sonra hepsi toplu olarak bizim zayiflamaya baslayan halkimiza saldirmaya 
basladilar. Bizim halkimiz bu saldinlar sonrasinda gekilmeye ve bu yeni guce karsi daha da zayif 
dusmeye basladi.' (Pachymeres, C. I, 1862, s. 9, 122). Bu tasvir, merkezi otoriteden kendi istekleri ile 
kagan ya da bu otorite tarafindan zorla gog ettirilen gogebelerin taktiklerinin neredeyse klasik bir 
resmini gizmektedir. Pachymeres'in Bizans sinirlanndaki Turklerin sayismin giderek artmasina dikkat 
gekmesi ilgingtir. Suphesiz bu grup arasinda yalnizca gogebeler degil ayni zamanda Anadolu'nun 
birgok yoresinden 'inangsizlarla' savasmak igin gelen birgok gonullu Musluman savasgi da 
bulunuyordu. 

237 



En basindan itibaren, Osmanh Devleti'nin gekirdegini olusturacak olan Ertugrul'un ug beyliginin, 
gelisimine katkida bulunan bazi onemli avantajlar bulunuyordu. Bununla geliskili olarak, VIM. Michael 
Palaeologus'un muhtesem birsiyasi basan He 1261'de istanbul'u (Constantinopolis) Haghlann elinden 
geri almasi ve Bizans'in baskentini iznik'ten (Nicaea) buraya tasimasi, Yunanhlar igin gok buyuk bir 
siyasi hata olmustur. Bizans'in Kuzeybati topraklan agisindan baskentin istanbul'a kaymasi yikici 
etkilere yol agti. Yunan nufusunun yogun oldugu, gelismekte olan bu bolgeler (bakiniz Zhavoronkov, 
1990, s. 54-60) gerilemeye basladi, nufus kaybina ugradi. Zengin Bithiania giderek ihmal edilmeye 
baslandi. Buna ek olarak, Yunan sinirlanni Turk saldinlanna karsi savunmakla gorevli olan ve bu 
gorevi gogu zaman basan ile yerine getiren bolgede ikamet eden yerel halktan kisiler (acrites) 
1262'de ayaklandilar. Bizans'in bu ayaklanmayi gugle bastirmasi sinirsavunma sisteminin tamami ile 
yok olmasina yol agti. Anadolu Selguklu Sultanhgi ve Yunanhlar arasindaki sinir bu olaydan sonra 
tamamen agilmis oldu. (Istoriia Vizantii, C. Ill, 1967, s. 75-76). Ertugrul ve adamlannin Yunan 
sinirlanna yaptiklan akmlar siklasmaya ve giderek daha etkili olmaya basladi. Gogebe aristokrasi 
zenginlesmeye ve gogebeler arasinda sosyal bir tabakalasma olusmaya basladi. Bu gelismeler, 
sosyal yasamin gogebelik uzerine kurulan temellerinin sarsilmasina, gogebe geleneklerinin yok 
olmasina ve dunun gogebelerinin yerlesik duzene gegmelerine yol agti. Ancak, yine de, bolgedeki 
orijinal gogebe sayisinin gok da fazla olmadigmi varsaymak gerekir. 

Osmanh Beyligi'nin gogebe kulturune uzaktan da olsa bazi gondermeler, Osmanh tarihinin 
gunumuze kadargelen en erken degerlendirmesi diyebilecegimiz, Ahmedi'nin siirinde gorulmektedir. 

Bu bilgiyi, asikar folklorik dogasi nedeni ile buyuk bir dikkatle kullanmamiz gerekmekte ise de; 
Ahmedi'nin siiri tarihgilere yararh olabilecek niteliktedir. Ahmedi, Ertugrul ve halkinin attigi ilk adimlan 
tasvir ederken, elbette olaylara bir tarihgi gozu ile bakmamaktadir. Ancak, Musluman tarihgi gozu de 
olaylara farkh yaklasir. Ahmedi, ya da hakkinda gok az bilinen Ahmedi'nin kaynagi, Ertugrul'u, askeri 
basanlan Anadolu'nun iglerinden bir gok gazi savasgiyi kendisine dogru geken sansli bir lider olarak 
tammlamaktadir. §air, aynca, Sogut'un alinmasindan bahsetmekte ve Orhan'in devrinde, Turk 
gogebelerinin siradan bir ozelligi olan ve yerlesik zenginleri hedef alan akinlann zamanla din adina 
yapilan bir savasa (cihad) donusmesi konusunda onemli bir gozlemde bulunmaktadir. (Ahmedi, MS 
C133, dosyalar 247b ve 248b) Bu gozlemi, tamamen tarihsel bir bilgi olarak degerlendirmemiz 
mumkundur. Bu bilgi, 13. Yuzyihn sonlan ve 14. Yuzyihn baslannda Anadolu'daki Turk Beylikleri 
hakkinda bildigimiz butun sosyal ve siyasal gelismelerle uyum igindedir. Gergekten de Bizans 
sinirlanndaki en basanh Turk Beylerinin zaferleri Anadolu'nun her kosesinden gonullu savasgilan bu 
bolgeye gekmis ve geleneksel akmlar zamanla toprak genislemesine yol agmis, bu gelisme de kendi 
ideolojik mesruiyet zeminini yaratmistir. 

Osman, Pachymeres'in de tammladigi gibi, tipik bir gogebe lideri gibi davranmaktadir. 
Osman'nin hasat kaldirma zamani iznik'teki (Nicomedia) tanm yapilan vadiye buyuk bir akin 
duzenledigi anlatihr. (Bu olaya Gibbons'in kitabinda yer verilir, 1916, s. 34). Rum koylulerin, Bizansin 
agir vergi yukumluluklerini yerine getirmektense; Turkler'in yonetimi altina girmeyi tercih ettikleri 

gozden kagirilmamahdir. Sinir topraklannin neredeyse tamamen savunmasiz olmasi, Osmanh 

238 



Turklerine has bir avantajdir. Pachymeres bu durumu soyle agiklamaktadir: 'Bu topraklarda 
yasayanlar, ozellikle de kalelerde ikamet edenler, kendi taraflannda (Bizans otoritesinin yonetiminde) 
her turlu baskiya boyun egmektense diger tarafa (Turklere) katilmamn, daha iyi muamele 
gorebilecekleri umudu vaadettiginden, daha gok gikarlanna oldugunu dusunduler ve gunbegun 
Turklerin tarafina gegtiler. (Pachymeres Turk' yerine 'Farshlar' terimini kullanmaktadir - 1. P.) 'Turklerin 
tarafina katilanlann sayisi arttikga Turkler de onlardan aldiklan yardim ve yol gostericilik sayesinde 
Bizans'a daha gok kararhhkla karsi giktilar. Baslarda Turkler Bizans topraklanna akinlar duzenliyor, 
istediklerini elde edip kendi topraklanna geri donuyorlardi. Niyetleri bu topraklan ele gegirmek degildi. 
Fakat bir grup Rumun Turklere katildiktan ve digerleri de evlerini terk edip gittikten sonra, dusman 
(Turkler) amacina ulasmis oldu. Bundan sonra butun ulkeyi ele gegirdiler ve komsulanna saldirmaya 
basladilar.' (Pachymeres, C. I, 1862, s. 203) Turklerin kuzey dogu Anadolu'yu ele gegirislerinin ilk 
asamasinda ve bu smir bolgesinde yerlesmeleri sirasinda yalnizca siddete basvurmadiklanni bu 
noktada soylememiz gerekiyor. 

Pachymeres'in degerlendirmeleri, Ahmedi, Asik Pasazade, NesrT, LutfT vb. gibi Osmanli kurulus 
donemi tarihi yazarlannin ilk Osmanli fetihleri hakkinda yazdiklan ile uyusmaktadir. 

14. yuzyilda Turk Beyliklerinde, (Orhan'in liderligindeki Osmanli Beyligi dahil olmak uzere) 
gogebe hayatinin eski geleneksel standartlannin sosyal hayatin her alaninda islam ideolojisi ile yer 
degistirme sureci baslamisti. Askeri alan da bu suregten payini aldi. Bizans imparatorlugu'nun 
Hiristiyan kimligi yeni ideolojinin Turk Beylikleri'nde tanistinlmasi surecinin hizlanmasinda buyuk rol 
oynadi. Osmanli Beyligi'ne Anadolu'nun her kosesinden gelmekte olan Musluman savasgilan 
gogunlukla enerjik bir 'ulema' da takip ediyordu. Ulema, Osmanli Turkleri'nin askeri hareketlerine 
guglu dini bir kimlik kazandirdi. 

Osmanli Beyligi'nin topraklannin genislemesi ulema sayesinde tamamen dini bir misyon olarak 
tammlanmaya baslandi. Arapgadan ya da Farsgadan eski Anadolu Turkgesine gevrilmis ve gununuze 
kadar gelebilmis olan Cihad uzerine dini kilavuzlar, dini savaslann temel ilkelerini ve bu savaslarda 
uyulmasi gereken kurallan anlatmaktadir. (bu belgeler igin bakiniz, Tekin, 1989, s. 139-204). Soz 
konusu donemde bu tur kilavuzlann varligi, Turklerin mentalitesinin o zaman da hala Muslumanlik 
oncesi sosyal degerlerin etkisi altinda oldugunu gostermektedir. Yeni bir ideolojik surecin baslamis 
olmasmin bazi hakiki Turk kavramlann tamamen yok olacagi anlamina gelmeyecegi asikardir. Turk 
Beyleri, yeni ideolojilerine uyum saglayan sosyal biling ve orgutlenmelerine dair birgok orijinal 
ozelliklerini korudular. 

Yukanda da bahsedildigi gibi, ilk Osmanli fetihleri bazi gok onemli faktorler bir araya geldigi igin 
basanh oldu. ilk olarak, Osmanhlar Rumlara Bizans'in en az korunakli bolgesinde komsu oldular. 
ikinci olarak, Turklerin Rum nufusuna karsi yuruttugu politika, Bizans otoritelerinin politikalanndan gok 
daha etkili oldu. Oguncu olarak, Bithinia topraklarmi isgal etmeye baslayan Osmanhlar, diger Turk 
Beyliklerini buyuk olgude zayiflatan yikici Katalan saldinlanna maruz kalmamakta sansliydilar. Son 
olarak, Gazi savasgilannin buyuk sayilarla Osmanli Beyligi'ne gelmesi, ayni zamanda da, gogunlukla 

239 



gonullu olarak, Rumlann Osmanh egemenligi altina girmesi gok ozel bir sosyal durum yaratti. 
Gorunurde birbirine kansmamis izlenimi veren gelenekler yeni bir proto-devlet organizmasi iginde 
kanstilar ve buyuk bir hizla Turklerin gogebe temellerinin yikilmasina yol agtilar. Bu kosullar altinda 
eski sosyal normlann gok uzun sure korunamayacagi ve yeni bir sosyal organizasyon ve ideoloji ile 
yer degistirmesi kaginilmazdi. 

Bu doneme dair otantik kaynaklann kithgi maalesef erken Osmanh toplumu hakinda gizdigimiz 
resmi oldukga sematik kilmaktadir. Bizim yaptigimiz, bazi kosullar altinda bu sureglerin nasil 
gelisebilecegine dair yuruttugumuz spekulasyonlara dayanarak erken Osmanh tarihini yeniden insa 
etmeye gahsmaktir. Oruc, Asik Pasazade, NesrT, LutfT vb.'nin eserleri bu konuda bir tarihgiye gok da 
yararh olmamaktadir. Erken Osmanh yazarlannm tarihi olaylara bakis agilannin hayali unsurlarla da 
kansmis olmasi, eserlerini gogu zaman guvenilir kilmamaktadir. Yine de bu eserlerdeki bazi aynntilar, 
yan efsanevi olmalari bir yana birakihrsa erken Osmanh Devleti'ndeki onemli sosyal gelismeler 
konusunda bize gergekten yol gosterebilir. Bir ornek verecek olursak, Asik Pasazade, Tevarih-i Al-i 
Osman'inda Osman'in doneminde bac odemesinin basladigina dair bir bolum bulunmaktadir. Bu 
olayin folklorik bir dogasi oldugu ve sozlu tarih yolu ile korunarak tarihgiye ulastigi suphesizdir. 
Hikaye, Karacahisar'in (Melangeia) Osmanhlar tarafindan ele gegirilmesinden sonra, Germiyan 
Beyligi'nde ikamet eden birinin Osman'a gelip kendisini bac toplamakla gorevlendirmesini istedigini 
anlatmaktadir. Ancak, yine hikayeye gore, Osman, bu gorevin kendi adina yerine getirilmesi 
gerektiginden tamamen bihaberdir. Gergekte, vergi, pazar kurulan gunlerde mal satma hakki 
kazanabilmek igin veriliyordu. Bu, suphesiz, gelismis bir sehir/kasaba kulturunun pargasiydi. 
Hikayenin folklorik yanmi bir yana birakirsak, Osman'in bac konusundaki bilgisizligi Osmanhlann 
gogebe gegmisi goze ahndiginda (Turklerin gogebe atalannin pazar ticaretine asina olduklanni ve 
buna katildiklanni bilsek de) tamamen dogal gorunmektedir. Hikayeye gore Germiyanh bac'in ne 
anlama geldigini anlatabilmek igin Osman'in iyi bildigi tore kurallarmdan bahsetmek zorunda kalmistir. 
Hikaye, tamamen folklorik olsa da ilging bir aynntiyi gunumuze aktarmayi basarmistir. Germiyanli'mn 
agiklamasindan sonra Osman sinirlenmis, vergi toplanmasi ile ilgili agiklamaya tepki gostererek hig 
kimsenin sahip olduklannin bir baskasi tarafindan elinden ahnamayacagim soylemistir. Osman, kendi 
topraklannda bac toplanmasina ancak bu uygulamanin diger beyliklerde de bulundugunu ogrendikten 
sonra olur vermistir. (Asik Pasazade, 1332/1913-14, s. 19-20) Bu hikayeden erken Osmanhlann daha 
gelismis Musluman toplumlann kulturel normlanni igsellestirme suregleri konusunda genel bir fikir 
edinmemiz mumkundur. 

Vergilerin konmasi, demir para basilmasi, hukumdann adi ile hutbe ilan edilmesi Osmanh 
Beyligi'nin bir devletlesme sureci igine girdiginin isaretleridir. Bu isaretlere yeni askeri duzen de 
eklenebilir. Sosyal bir organizma iginde orgutlu bir ordunun varhgi, dogmakta olan bir devletin en 
onemli isaretidir. Osmanh Devleti'nde orduya verilen gok buyuk onem dikkate ahndiginda, Osmanh 
Devleti'nin gelismesinde erken Osmanh tarihi gok daha ozel bir yere sahip olmaktadir. Ertugrul'un ilk 
askeri akinlannin tamamen gogebe Turklerin geleneksel askeri yapisini yansittigi kuvvetle 
muhtemeldir. Bu askeri yapilanma Osman doneminde de devam etmistir. Ancak bu durum, Osmanh 

240 



Beyligi'ndeki gazi savasgilann sayisinin giderek artmasiyla degismeye baslamistir. Maalesef, bu 
karanlik doneme dair bilgilerimiz gok sinirhdir. Ornegin, Osmanli tarihgileri Osman'in kisisel 
korumalan olarak gorev yapan nokerlerden bahsederler. Noker kurumu Mogol ve Turk geleneksel 
toplumlannda yaygin olarak gorulurdu. Ancak, Osmanlilar, nokerleri isgal edilen kalelerin 
komutanlanna atamak yolu ile; onlan, gok daha ozel bir amagla kullanmaya basladilar. (Asik 
Pasazade, 1332/1913-14, s. 50). 

Osman, (onun ardindan da Orhan) aynca, emekli gazi savasgilanna toprak - mulk ve timarlar - 
vermeye basladi. Bu daha sonra yerlesecek olan timar sisteminin de temelini olusturmaktadir. Bu 
toprak pargalan, esas olarak, gogunlukla askeri hizmetinin sonuna gelmis olan gazi askerlere 
verilmekteydi. Bu donemde Osmanli toprak sistemi henuz bir sekil almaya baslamisti. (Osmanli 
toprak sistemi uzerine gok genis bir literatur bulunmaktadir. Yalnizca birkag ornek vermek gerekecek 
olursa; Mutafchieva, 1962; Beldiceanu-Steinherr, 1967; Barkan, 1980; Matuz, 1983; vb.). Mukemmel 
bir suvari gucune sahip olan ancak yeteri kadar topgu ve piyadesi olamayan Osman, ve sonra da 
Orhan, kaleleri uzun suren kusatmalarla, degisik yontemler kullanarak almayi basanyordu. 

Su ve yiyecek kaynaklarmin kesilmesi bu yontemler arasinda sikga kullanilanlar arasindaydi. 
Aynca, kusatmamn ilk asamalannda Osmanlilar, karsi tarafa, taktiklerinin bir pargasi olarak bans 
anlasmalan (ahdlar) oneriyorlardi. Maalesef bu anlasmalann igerikleri hakkinda higbirsey bilmiyoruz. 
Yine de, daha sonraki donemlere ait anlasmalar, (Murad devrinde yapilanlar), bu anlasmalann igerigi 
konusunda bize bir fikir verebilir. Ornegin, bu anlasmalarda 'kan takdiri' adi altinda bir yukumluluge 
rashyoruz. Bu yukumluluk, isgal edilenlerin Osmanli seferlerinde piyade olarak savasmalarim 
duzenlemektedir. (ornegin, bakiniz, Ire2ek, 1878, s. 421-422). Daha sonra garbaci, voynuk adi ile 
anilan askerlerin kokenlerinin bu anlasmalarda oldugunu soylemek mumkundur. Piyadelerin Osmanli 
Ordusu'na tamamen yeni bir asker tipi oldugu agiktir. Bu askerlerin Osmanlimn baslarda sahip oldugu 
gogebe askeri orgutlenme duzeni ile higbir baglantilan yoktur. Bu duzen, soz konusu donemde 
tamamen ortadan kalkmamisti. 

Devletin sinir bogelerinde, akinci birlikler adi altinda faaliyetini surduruyordu. Akinci birlikler 
hem yilm her mevsimi devletin sinirlanni koruyorlar, hem de Osmanlilann komsulanna vur-kag tarzi 
akinlar duzenliyorlardi. Murad'in sultanhgi doneminin sonlanna gelindiginde, artik, Osmanli Devleti 
timar sistemi uzerine kurulmus bir orduya sahipti. Bu ordu akinci birlikleri de iginde banndinyordu. 
(bakiniz Asik Pasazade, 1332/1913-14, s. 49) Akincilar uzun zaman eski Turk geleneksel degerlerinin 
ve yasam felsefesinin temsilcileri olarak varhklanni surdurduler. 15. Yuzyilda, akincilar, Osmanli 
Sultanhgi igerisinde tahti ele gegirmek isteyenlerin yardimlanna basvurdugu ciddi bir sosyal ve askeri 

gug oldular. Nesri, Bayezid'in ogullan arasmdaki taht mucadelesinde, akincilann geleneksel 
Turk degerlerine bagliliklarmin ogullar tarafindan kendi siyasi amaglan igin nasil kullanildigindan 
bahseder. 



241 



Bu donemin onemli buluslanndan birtanesi de geleneksel Osmanli ordusuna piyade birliklerinin 
eklenmesi oldu. Piyadeler dusman kalelerinin ele gegirilmesinde vazgegilemez bir rol oynuyordu. 
Nicephorus Gregoras'in 1329 Maltepe Savasi'm (Yun. Pelekanon) anlatismdan Orhan'in ordusunun, 
bu donemde, hem hafif hem de agir piyade birliklerinden olustugunu biliyoruz. (Uzungarsih, C. I, 
1961, s. 128). Baska bir eser Orhan'in piyade birliklerinin admin yaya oldugunu gostermektedir. Asik 
Pasazade, Orhan'in, ordusunu kendi topraklanndan orduya kattigi piyade erlerle guglendirmeye 
galistigindan bahseder. Asik Pasazade'ye gore, yaya olmak isteyen o kadar gok kisi vardi ki, bu 
kisiler yaya listesine adlanni yazdirabilmek igin asker alimi ile gorevli kadilara rusvet veriyorlardi. 
(Asik Pasazade, 1332/1913-14, s. 40). Daha sonraki bir donemin tarihgisi olan, SaadeddTn, genelde 
tarihi bilgileri herhangi bir kaynak gostermeden aktarsa da, Asik Pasazade'nin degerlendirmesine ek 
olarak piyade asker ahminin Turk nufusu arasindan yapildigini yazmaktadir. (SaadeddTn, C. I 
1279/1862-63, s. 40). Ancak Orhan devrinde, piyadelerin eklenmesi ile (piyadeler muhtemelen asker 
olmamn karh ve prestijli oldugunu dusunen koylulerden olusuyordu) guglendirilmis olan Osmanli 
Ordusu, kazandigi onca zafere ragmen, dusmanim kolayca yenecek guce hala sahip degildi. 
Tavsancil (Philokrene) savasinm kazanilmasinda karsilasilan guglukler bu noktayi kanitlar niteliktedir. 
Andronicus III ve John Cantacuzenus'a karsi kazanilan zafer, Turk ordusunun ustunlugunden gok; 
Turklerin Yunanhlan agik bir alanda degil de dar ve daglarla gevrili bir alanda savasmaya 
zorlamasindaki kurnazhgi ile agiklanabilir. (Uspenski, C. Ill, 1948, s. 693-694; Gibbons, 1916, s. 60; 
Uzungarsih, C. I, 1961, s. 119-120). 

Bu savasa yaya askerlerin de katilmis olmasi kuvvetli bir olasihktir. Asik Pasazade'ye gore, 
yaya askerlere gunde 1 akge; SaadeddTn'e gore de 2 akge odenmistir. Her iki yazar da yayalann 
askeri hizmetinin yalnizca ilkbahar ve yaz aylannda duzenlenen seferlerle sinirh oldugunu 
yazmaktadir. Yazin bitimi ile yayalar evlerine donmekte ve hayatlanni siradan koyluler olarak 
gegirmektedirler. Ancak, yayalar vergiden muaf kihnmislardir. (SaadeddTn, C. I, 1279/1862-63, s. 40; 
Mebde-i kanun, s. 76). Yaya askerlerin Turk kokenleri dikkate alindiginda bu bilgi erken Osmanli 
Devleti ile ilgili olarak gok onemli bir surece isaret etmektedir: Yaya askerlerinin varhgi, Orhan 
doneminde Osmanli Beyligi'de kirsal alanda yasayan Turk nufusunun goklugunu kanitlamaktadir. 
Ancak, yazarlanmiz (SaadeddTn ve Yenigeri askerlerinin tarihine adanmis Mebde-i Kanun'un kimligi 
bilinmeyen yazan), sozbirligi iginde yayalann ne kadar disiplinsiz bir grup olduklanni yazmaktadir: 
Seferlerden evlerine donerken yayalar yollan ustundeki yerel halka baski yapmakta ve ustlerinin 
emirlerine uymayi reddetmektedirler. 

Bu, ya da baska bir sebepten oturu yaklasik olarak bu zamanda yeni bir piyade birligi (yenigeri) 
olusturma fikri ortaya gikti. Osmanhlar, Muslumanligi kabul etmeleri kosulu ile yeni piyade birligini 
Hiristiyan genglerden olusturmaya karar verdiler. Bu yeni asker ahm sistemi birkag yil uygulandiktan 
sonra yenigerilerin sayisi gittikge artarak bin askere ulasti. Yenigerilere gunde 1 akge odeniyordu ama 
SaadeddTn, yenigerilerin yaptiklan ise gore bu miktann daha da fazla olabildigine isaret etmektedir. 
(SaadeddTn, C. I, 1279/1862-63, s. 40-41). Yenigerilere Osmanli Sultani'nin koleleri (kullan) olarak 
bakihyordu. Bu orgutlenme, ilk asamalannda muhtemelen diger Musluman devletlerdeki gulam 

242 



kurumundan esinlenmisti. Yenigerilerin orduya katilmadan once ne tur bir egitimden gegtikleri 
konusunda neredeyse higbirsey bilmiyoruz. Yalnizca baslarda sayilannin gok da fazla olmadigim 
varsayabilir. Buyuk bir ihtimalle yenigeriler, yaya askerlerinin yerini aldilar. Yenigeri subaylannin 
verilen ad olan yaybasimn, yaya sozcugunden gelmesi bu degerlendirmeyi desteklemektedir. 

Bilinen, yenigeri birliklerinin Orhan doneminde olusmaya basladigidir. Orhan'in oglu I. Murad 
(1362-1389) devrinde, yenigerilerin sayisi, Murad'in yogun Hiristiyan nufusunun yasadigi Avrupa 
topraklanni fetih politikasi ile, giderek artmaya basladi. Edirne'nin (Adrianople) alinmasindan ve 
Osmanlfmn baskenti yapilmasindan sonra, yenigerilerin askere alinmasi daha duzenli bir hal aldi. 

Askeri seferler sirasinda pengik toplanmasi uygulamasina baslanmasi yenigerilerin orduya 
katilmasi konusunda daha da fazla duzenleme yapilmasina katkida bulundu. Bulgar ve Sirp 
topraklannda fetih olanaklannin giderek artmasiyla beraber bu donemde akinci ve sipahilerin 
ganimetlerden -birgok tutsak da dahil olmak uzere- aldiklan pay artmaya basladi. Bu doneme dair 
eserlerden bir tanesi, Karaman Beyligi'nden bir alim olan Kara Rustem olup, seferlerde Turk 
savasgilar tarafindan ele gegirilen ganimetin (pengik) ve Hiristiyan tutsaklann beste birini Osmanh 
Sultani adina toplamayi onerdigini anlatir. Pengik sistemi diger beyliklerde kullanilmakla beraber 
Osmanh Beyligi igin yeni bir uygulamaydi. Osmanh savasgilarinm pengik toplanmasi uygulamasmi 
tamamen adaletsiz ve hakkaniyetten uzak bir uygulama olarak gormeleri ve pengik toplayicilann 
gozlerinden kagmaya galismalan ilgingtir. (NesrT, C. I, 1949, s. 196-1999) Murad'in komutanlan 
Evrenoz Bey ve Lala §ahin her bes tutsaktan birini Turk savasgilann elinden almak 

ya da tutsaklann sayisi besten azsa tutsak basina 25 akge kesmek igin resmi bir emir 
almislardi. Pengik toplanmasini denetlemek igin ozel kadilar da atanmisti. NesrT'ye gore, bu yolla gok 
buyuk sayida Hiristiyan tutsak toplanmisti. Bu tutsaklann, yanlannda gahsmak uzere Turk koylulerin 
himayelerine verilmesini onemli bir bulus olarak degerlendirebiliriz. Bu uygulamamn amaci, tutsaklann 
Turkge ve islam dininin temel ogreti ve ibadetlerini (siradan koylulerin yerine getirdigi sekilde) 
ogrenmelerini saglamakti. Birkag sene bu sekilde yasayip galistiktan sonra Muslumanlastinlmis bu 
gengler yenigeri saflanna katiliyorlardu. (NesrT, C. I, 1949, s 196-199). NesrT, bu uygulamamn I. 
Murad devrinde basladigini yazar. Bunun yanisira, yenigeri olmadan once (bireysel olarak) yapilan 
baska on egitimlerde bulunuyordu. Yenigeri tarihinin ele ahndigi yazan bilinmeyen eser, NesrT'nin 
degerlendirmesine baska aynntilar da ekler. Ancak bu aynntilar birbiri ile geliskili oldugundan gok da 
guvenilir degildir. §uphesiz, bu yazann bilgisi daha sonraki bir doneme aktanlmis sozlu tarih 
gelenegine dayanmaktadir. Yazar, yenigerilerin erken tarihini yazarken 16. yuzyil yenigerilerilerinin 
kendisine anlatiklan aynntilardan odung aliyor gibi gorunmektedir. (bakiniz Mebde-i kanun, s. 47-48, 
aynca s. 53.). 

Asik Pasazade'nin degerlendirmeleri Mehmed NesrT'ninkinden gok da farkh olmayan bir resim 
ortaya koymaktadir. Ancak burada onemli olan, Asik Pasazade'nin yenigerilerin adi ile ilgili olarak 
yaptigi bir gozlemdir. Yazara gore, yenigerilerin admin kokeni bu sozcugun ayni zamanda yeni ev 
sahibi (yeni geri) anlamina gelmesi ile iliskilidir. 

243 



Buradan, yenigerilerin duzenli (ezel) bir birlik olmasinin amaglandigi gikanlmaktadir. (Asik 
Pasazade, 1332/1913-14, s. 54-55). Tarihginin bu gozlemine, yeni kurulan yenigerilik kurumunun gok 
onemli bir ozelligine yaptigi vurgu nedeni ile ozel bir ilgiyle egilmemiz gerekir: Yenigeriler, tarn anlami 
ile, yeni Turk Ordusu'nu temsil etmektedir. Bu yeni ordu, hem akinci ve sipahilerden hem de diger 
Musluman devletlerdeki gulam muhafizlanndan farkli ozellikler sergiliyordu. Duzenli piyade birliklerinin 
ozel saflara bolunerek orgutlenmis olmalan, asker ahmi ve egitiminin belirli kurallar gergevesinde 
yapilmasi, askerler arasinda, topgular da dahil olmak uzere, tarn bir i§bolumu olmasi Osmanh 
Beyligi'nin bir devlete donusmekte olduguna isaret etmektedir. Yenigeriler higbir sekilde eski kabile 
duzeni ya da gogebe gelenekleri ile baglantili degildi. Bu nedenle, kabilelerin gikarlan igin degil 
yalnizca Sultanin gikarlanni gozeten bagimsiz bir askeri gug olarak hizmet edebiliyorlardi. 

Buna ek olarak, yenigeriler Sultan'in kullan olarak goruldugunden Osmanh Sultanlarmin 
muhafizlan olarak da gok onemli bir rol oynadilar. Yenigerilerin, baslangigta, o donemin Musluman 
devletlerinde bulunan gulamlann yalnizca bir kopyasi olarak ortaya giktigini ortaya koysak da; 
Osmanh topraklannda, kisa bir zaman sonra, modern silahlarla donanmis orijinal bir Osmanh askeri 
birimine donustuklerini soylememiz gerekir. 

Diger bir deyisle, Osmanh Yenigerileri, Osmanh zaferlerine buyuk katkilarda bulunan etkili bir 
orduya donusmustur. Anadolu'da bu donemde bulunan diger Turk Beylikleri Yenigeri kurumunu odung 
almaya gahstilarsa da; bunda basanh olamamislardir. Osmanh Turklerinin yaratici zekasinin, 
yenigerilerin gok onemli bir kismini olusturdugu mukemmel bir askeri orgutlenme sayesinde kurduklan 
kusursuz bir devlet ile karsimiza giktigini soyleyebiliriz. Yenigerilerin askere almmasi, egitimi, hizmet 
igi uzmanlasmalan, ve butun gorevlerinin kati kurallarla duzenlemis olmasi, Turklerin devlet kurma 
konusundaki yeteneklerini ortaya koymaktadir. 

Yenigeriler, yeni dogan Musluman devletin ihtiyag duydugu saglam askeri temellere yanit veren, 
zamaninin en iyi duzenli ordusuydu. Zaman igerisinde, yenigerilerin yapilanmasinda degisikliklere 
gidildigi dogrudur ancak; yenigerilerin en temel ozellikleri gok az degisime ugramistir. 

Kurulusundan hemen sonra yapilan ilk degisiklik, yenigerilerin orduya almmasi ile ilgili 
duzenlemeler konusunda olmustur. Kisa bir zaman sonra yenigeriler Hiristiyan tutsaklar arasindan 
degil (bu uygulama birlik igin duzenli bir temel olusturamazdi) Osmanh Devleti'nin Hiristiyan tebasi 
arasindan segilmeye baslandi. Bu yeni uygulama devsirme usulu adini almistir. Dogal olarak 
devsirme usulu ancak Balkan topraklarmin buyuk bir kisminin Osmanh egemenligine gegmesinden 
sonra ortaya gikabilmistir. Kati kurallara ve sinirlamalara tabi olan ve tamamen devletin kapah 
denetimi altinda gergeklesen devsirme duzeni, Osmanh Devlet mekanizmasimn artan yetkinliginin bir 
isaretidir. Bunun yanisira, yeni duzen, devletin daha da gelismesini saglamistir. Hem ilk Hiristiyan 
tutsaklar arasindan hem de devsirme duzeninin gelmesinden sonra orduya katilan yenigeriler kagit 
uzerinde kul statusunde olsalar da, Bulgar, Sirp, Yunanhlar vb. arasindan devsirilen genglerin 
gergekte kole gibi degil ozgur kisiler gibi hayatlanni surdurmus olmalan ilgingtir. Butun bu gengler 



244 



Musluman olmuslar, temel bir egitimden, bunun da otesinde mukemmel bir askeri egitimden 
gegmislerdir. 

Sultanlann sahsi hizmetlileri olmalan nedeniyle yenigeriler, Osmanh hukumdarlannin ustun 
iktidarlannin guglenmesinde gok onemli rol oynadilar. Diger bir deyisle, yenigeriler Osmanli Devleti'nin 
saglam temeller uzerine kurulmasina buyuk katkida bulundular. Osmanli kurumlannin dikkatli bir 
gozlemcisi olan Chalcondyle, Yenigerilerin bu hususi rollerinin farkina varmistir. Kronolojik olarak bir 
hata yapmis olsa da, Chalcondyle, Osman'in, hukumdarlannin yanindan bir an dahi aynlmayan bir 
birlik kurdugundan bahseder. Chalcondyle, 'Simdi bunlar Yenigeriler olarak biliniyor' der ve Osman'in 
tebasmi bu gug sayesine yonettigini ve tebanm Osmanli iktidarma boyun egmelerinin yenigeriler 
sayesinde saglandigini ekler. (Chalcondyle, C. I, 1662, s. 7-8). Bu gozlem erken Osmanli Devleti'nin 
kurulus asamasinda yenigerilerin oynadigi role yaptigi vurgu agisindan belirleyicidir. 

Yenigerilerin en basindan itibaren akinci ve sipahilere askeri ve siyasi bir alternatif olarak ortaya 
gikmis olmalan onemlidir. Bu, devletin boyun egdirme islevinin mukemmel bir gostergesidir. 
Muslumanlastinlmis kullar ya da yan-kolelerden olusan yenigeriler, surekli olarak baskentte ikamet 
ediyorlardi. Qogunlukta olan Turk nufusu ile, ust siniflar da dahil olmak uzere, ne kulturel ne de etnik 
baglantisi olan, sosyal olarak tarafsiz bir kuvvettiler. Bu nedenle, ulkede siyasi ya da sosyal 
huzursuzluklar patlak verdiginde kolayhkla bastinci bir kuvvet olarak kullanilabilirlerdi. Turk kabile 
geleneklerinden ve yasam felsefesinden, devlet igi iktidar mucadelelerinden bagimsiz olduklan igin 
yenigeriler, ilk Osmanli Sultanlanna, gogunlukla, etkin bir siyasi arag olarak hizmet ettiler. 15. ve 16. 
yuzyil Yenigeri tarihi, bu askeri kurumun kendine has siyasi rolunu ve Osmanli Devleti'nin kurulmasina 
yaptigi olagandisi katkiyi agik olarak ortaya koymaktadir. 



AhmedT, MS C 133. - AhmedT, iskender-name, manuscript C 133 in the collection of the St. 
Petersburg Branch of the Institute of Oriental Studies. 

Asik Pasazade, 1332/1913-14. - Asik Pasazade, TevarTh-i Al-i Osman, istanbul, 1332/1913-14. 

Barkan, 1980. - 0. L. Barkan, "Turkiyede toprak meselesi", Toplu eserler, cilt I, istanbul, 1980. 

Beldiceanu-Steinherr, 1967. - I. Beldiceanu-Steinherr, Recherches sur les actes des regnes des 
Sultans Osman, Orhan et Murad I, Munich, 1967. 

Cahen, 1988. - C. Cahen, LaTurquie pre-Ottomane, Istanbul-Paris, 1988 (Varia Turcica, VII). 

Chalkondyle, C. I, 1662. - Histoire generale des turcs, contenant I'histoire de Chalcondyle, 
traduite par Blaise de Vigenaire et continuee jusques eu I'an 1612 par Thomes Artus et par le sieur de 
Meserayjusques eu I'an 1661..., C. I, Paris, 1662. 



245 



Gibbons, 1916. - H. A. Gibbons, The Foundation of the Ottoman Empire. A History of Osmanlis 
up to the Death of Bayezid I (1300-1403), Oxford, 1916. 

Houtsma, ed., C. Ill, 1902. - Recueil de texts relatifs a I'histoire des Seldjoucides par M. Th. 
Houtsma. C. Ill: Histoire des Seldjoucides d'Asie Mineur d'apres Ibn-Bibi, Leide, 1902. 

inalcik, 1995. - H. inalcik, The Ottoman Empire. The Classical Age. 1300-1600, 2nd edn., 
London, 1995. 

Ire2ek, 1878. - K. Ire2ek, Istoriia Bolgar, Odessa, 1878 (in Russian). 

Istoriia Vizantii, C. Ill, 1967. - Istoria Vizantii, C. Ill, Moscow, 1967 (in Russian). 

Matuz, 1983. - J. Matuz, "The nature and stages of Ottoman feodalism", Asian and African 
Studies, 16/3, November 1982, Jerusalem, 1983. 

Mebde-i kanun. - Mebde-i kanun-i yenigeri ocagi tarihi (Istoriia proiskhozhdeniia zakonov 
ianycharskogo korpusa). Izdanie teksta, perevod s turetskogo, vvedenie, kommentariP i ukazateli I. 
Petrosyan, Moscow, 1987 (in Russian). 

Mutafchieva, 1962. - V. Mutafchieva, Agrarnite otnosheniia v Osmanskata imperiia prez XV-XVI 
vv., Sofia, 1962 (in Bulgarian). 

NesrT, C. I, 1949. - Mehmed NesrT, Kitab-i cihan-numa. NesrT tarThi, cilt I, Ankara, 1949. 

Pachymeres, C. I, 1862. - Georgiia Pakhimera istoriia o Mikhaile i Andronike Paleologakh 
trinadtsat' knig. C. I: Tsarstvovanie Mikhaila Paleologa. 1255-1282, St. Petersburg, 1862. - 
VizantiPskie istoriki, perevedennye s grecheskogo pri Sankt-Peterburgskoe Dukhovnoe akademii, 
Kniga 5 (in Russian). 

SaadeddTn, C. I, 1279/1862-63. - Mehmed SaadeddTn, Tac at-tevanh, cilt I, istanbul, 
1279/1862-63. 

Shaw, 1976. - St. Shaw, History of the Ottoman Empire, C. I, Cambridge-New York-Melburn, 
1976. 

Tekin, 1989. - S. Tekin, "XIV yuzyilda yazilmis gazilik tarikasi 'Gaziligin yollan' adh bir eski 
Anadolu Turkgesi metni ve gaza/cihad kavramlan hakkinda", Journal of Turkish Studies. Turkluk 
Bilgisi Arastirmalan, 14, Garhard Doerfer Festschrift, Harvard, 1989. 

Tiesenhausen, C. I, 1884. - V. G. Tizengauzen, Sbornik materialov, otnosiashchikhsia k istorii 
Zolotoe Ordy. Vol I: Izvlecheniia iz sochinenie arabskikh, St. Petersburg, 1884 (in Russian). 



246 



UspenskiP, C. Ill, 1948. - F. I. UspenskiP, Istoriia Vizantiiskoe imperii, C. Ill, Leningrad, 1948 (in 
Russian). 

Uzungarsih, 1937. - i. H. Uzungarsih, Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri, 
Ankara, 1937. 

Uzungarsih, C. I, 1961. - i. H. Uzungarsih, Osmanh tarihi, cilt I, Ankara, 1961. 

Wittek, 1934. - P. Wittek, Das Furstentum Mentesche. Studie zur Geschichte Westkleinasiens 
im 13-15 Jahrhundert, Istanbul, 1934. 

Yucel, 1970. - Y. Yucel, Kadi Burhaneddin Ahmed ve devleti (1344-1398), Ankara, 1970. 

Zachariadu, 1976. - E. A. Zachariadu, "Sept traites inedits entre Venise et les emirates d'Aydin 
et de Mentese (1331-1407) ", Studi preottomani e Ottomani, Napoli, 1976. 

Zachariadu, 1983. - E. A. Zachariadu, Trade and Crusade. Venetian Crete and the Emirates of 
Menteshe and Aydin (1300-1415), Venise, 1983. 

Zachariadu, 1985. - Romania and the Turks, London, 1985. 

Zhavoronkov, 1990. - P. I. Zhavoronkov, "MaloaziPskie goroda perioda Nikejskoe imperii", 
Sbornik nauchnykh trudov, Sverdlovsk, 1990 (in Russian). 

Zhukov, 1988. - K. A. Zhukov, Egepskie emiraty v XIV-XV vv., Moscow, 1988 (in Russian). 



247 



Osmanli Barut Uretim Merkezi: Baruthane-i Amire / Dr. Zafer Golen [s. 136-144] 



Suleyman Demirel Universitesi Burdur Egitim Fakultesi /Turkiye 

Turkler barutla hemen hemen icadiyla ayni tarihlerde tamsmislardir.1 Barutun mucidi sayilan 
Cinlilerle2 Turklerin yakin komsu olmalan onlann barutu tanimalannda etkin rol oynamistir. Ancak 
Turklerin Osmanli Devleti oncesindeki tarihlerinde barutla isleyen silahlan kullandiklanna dair 
dogrudan herhangi bir kayit bulunamamistir. Osmanli Devleti'nin kurulmasimn ardindan Balkanlara 
dogru genisleyen devlet, bolgede atesli silahlar kullanan Balkan milletleri He karsilasmis ve bu 
silahlann onemini kavrayarak derhal kendi ordusunda istihdam etmeye baslamistir.3 Osmanhlarin bu 
ozellikleri onlan gagdasi diger islam devletlerinden ayirmistir.4 Osmanhlarin -supheyle yaklasilmasina 
ragmen- atesli silahlan ilk kullandiklanna dair kayitlar I. Kosova Savasi'na aittir.5 Kesin olarak ise XV. 
yuzyilin hemen baslanndan itibaren top, Varna Savasi'ndan sonra ise tufek kullanilmaya 
baslanmistir.6 Turk topgulugu kisa surede geliserek gagdaslan arasinda onemli bir yer edinmistir. 
Hatta istanbul Turklerin atesli silahlardaki ustunlugu neticesinde fethedilebilmistir. Atesli silahlan aktif 
olarak kullanan Osmanhlar, bu silahlann isleyebilmesi igin gerekli olan barutu imal etmek amaciyla da 
baruthaneler kurmaya baslamislardir. Bu baruthanelerden en eskisi kabul edilen Gelibolu 
Baruthanesi'nin kurulus tarihi Yildinm Bayezid donemine kadar goturulmektedir. Gelibolu'nun yanmda 
Selanik, izmir, Bagdat, Budin, Temesvar, Misirve Bor'da baruthaneler kurulmustur. Bu baruthanelerin 
yanmda buyuk kalelerde de barut uretilmistir. istanbul'un fethinden sonra Atmeydani'nda derhal bir 
baruthane kurularak faaliyete baslanmistir. Fakat sik sik meydana gelen kazalar yuzunden 
Baruthane-i Amire kuruluna kadar, Atmeydani haricinde Okmeydani, Kagithane ve §ehremini'nde de 
baruthaneler kurulmustur.7 

A. Baruthane-i Amire'nin Kurulusu ve TarihT Gelisim 

§ehremini Baruthanesi'nde Ekim 1698 tarihinde, garklann asm isinmasi sonucunda yangin 
gikmis ve baruthane tamamen tahrip olmustur.8 Baruthanede meydana gelen kaza gevreye hayli 
zarar verdiginden baruthanenin sehir disinda bir yere tasinmasi geregi ortaya gikmistir. Bu nedenle 
yeni baruthanenin, gevresinde yerlesim bolgesi olmayan, Yedikule civanndaki iskender Qelebi 
Bahgesi denen yerde kurulmasina karar verilmistir. Mayis 1698'de baruthanenin yapimi igin 
bostancibasi, mimarbasi, barutgubasi ve konuya vakif diger kisilerin derhal gahsmalara baslamasi igin 
emir verilmistir9 Baruthane 1700 yili baslannda aktif olarak uretime baslamistir.10 

Bakirkoy Baruthanesi'nde de kisa sure sonra 22 Agustos 1707 tarihinde buyuk bir kaza 
meydana gelmistir. Baruthanenin butun binalan yikilmi§ ve 8 galisan bu kaza sonucu hayatini 
yitirmistir.11 Baruthanede 1724-25 yihnin sonlanna dogru yeniden yangin gikmistir. 12 Eylul 1725 
tarihli bir hukumde baruthanede bulunan 6 garkin yandigi ve baruthanenin duvarlannin yikildigi 
belirtilmistir. Baruthanede bulunan garklann agagtan olmasi ve bir patlama esnasinda tamamen yok 

248 



olmalan nedeniyle, yeni yaptinlan garklar mermerden yapilmistir. Baruthane 1727'de tekrar galismaya 
baslamistir.12 

Baruthane kalhane, sergihane, perdahthane, hamam, mahzen, cami, ahir ve nobet kuleleri gibi 
binalardan olusmaktaydi. Baruthane-i Amire'nin butun bolumlerinde surekli bir tamir faaliyeti soz 
konusudur. Qesitli sebeplerle baruthanenin muhtelif binalan ve aletleri tamir edilmislerdir. Tamir 
faaliyetleri genellikle garklann degistirilmesi veya kismen tadilatlar seklinde olmustur. Bu tur kuguk 
olgekli onanm galismalarimn yaninda buyuk olgekli onanmlar da zaman zaman gundeme gelmistir. 
Baruthanede 1765,13 1785,14 1791 ve 179315 senelerinde genis gapli tamirat yapilmistir. 6 Mayis 
1793'te Baruthane Nazirligi kurularak butun baruthaneler buraya baglanmistir.16 Baruthaneler 1251 / 
1835'de yeniden duzenlenmis, baruthaneler nazirligi lagvedilmis ve idaresi Harbiye Nezareti'ne 
baglanmi§tir. Bu tarihte Muhimmat-i Harbiye nazin olan Emin Efendi Bab-i Ali'ye gagnlmi§ ve durum 
kendisine bildirilmi§tir.17 Baruthaneler ruznamgecisi Salih Efendi ise baruthanelere mudur 
atanmi§tir.18 

B. Baruthane-i Amire Personeli 

1. Nazir 

Baruthane, devlet tarafindan atanan bir nazir tarafindan yonetilmi§tir. Bu nazirlar genellikle 
"Hacegan-i Divan-i Humayun" denilen rutbe sahipleri arasindan tayin edilmi§lerdir.19 Nazirlann daha 
once ba§ka devlet i§lerinde kendilerini ispat etmelerine ve padi§aha sadik kimseler olmalanna 
ozellikle dikkat edilmi§tir.20 Nazirlar genellikle Mayis, Haziran ve Temmuz aylannda bu goreve 
getirilmi§lerdir. Ancak azil ve olum gibi nedenlerden dolayi goreve atanma aylan degi§iklik 
gosterebilmi§tir. Baruthane nazirlan yilhk atamalann di§inda merkezin ho§una gitmeyen 
davrani§larda bulunduklan takdirde de gorevlerinden ahnmi§lardir. Fakat bu durum son derece 
olagandisi bir uygulamaydi.21 

III. Selim, baruthanelerin devlet ricaline sirayla verilmesinin sakincalanni gormus ve barut 
uretiminden anlayan bir gorevlinin baruthaneye nazir olarak atanmasi usulunu getirmistir. 6 Mayis 
1793 tarihinde de Baruthaneler Nazirligi'nin kurulmasinin ardindan uretim kalitesi kontrol altina 
ahnmis, nazirlann sorumluluklan daha da agirlasmistir.22 

2. Barutgubaslan 

Barutgubasilik hem teknik hem de idarT bir gorevdir. Onlar bir yandan uretimin kalitesi ile 
ilgilenirken diger yandan baruthane personelinin gesitli idarT ve hukukT islerini de duzene 
koymuslardir. 1794 tarihinde yapilan bir duzenleme baruthanede galisan neferatin gahsmalanndan da 
sorumlu hale getirilmislerdir.23 Baruthanede aksak giden isleri aninda baruthane nazinna haber 
vermekle gorevlendirilmislerdir. Barutgubasinin ustlendigi sorumluluk ayni zamanda barutgubaslann 
azli igin de bir neden teskil etmistir.24 



249 



3. Ruznamgeci 

Ruznamgeciler baruthanedeki gelir gider defterlerini ve uretilen barut miktanni kayitlara 
gegirmekle gorevliydiler. Bu nedenle Baruthane-i Amire kurulusundan beri vazgegilmez bir burokratik 
kadro olarak ihdas edilmistir. Baruthane ile ilgili herhangi bir konuda genellikle ruznamgecilerin tuttugu 
kayitlara basvurulmustur. Ruznamgeciler, konuyla ilgili gegmiste yapilan uygulamalara dair bilgileri, 
ilgili dilekge veya belgenin kenanna derkenar yazarak sorunun gozumune yardimci olmuslardir. 
Ruznamgeciler daima baruthane gahsanlanndan ayn tutulmuslar ve diger galisanlara gore daha iyi 
ucret almislardir.25 

4. Mubasir 

Bu kadronun kag kisiden olustugu konusunda kaynaklarda herhangi bir agiklama yoktur. Buna 
ragmen mubasir yerine mubasinn kelimesinin kullanilmasi bu gorevin birden fazla kisi tarafindan 
yurutuldugunu gostermektedir. Mubasir, baruthanenin ihtiyaci olan guhergile, kukurt ve diger 
hammaddeleri saglamakla gorevlendirilmistir. Ancak genellikle guhergile temini i§i ile ugra§mi§lardir. 
Bu ki§iler guhergile saglanan bolgelere giderek, guhergile temininden ve baruthaneye tesliminden 
sorumlu tutulmu§lardir. Kendilerine verilen gorevin mahiyetine gore odemelerde bulunulmu§tur. Bu 
nedenle muba§irlere yapilan odemeler yillara gore farkhlik arz etmi§tir.26 

5. Barutgu Neferleri 

Barutgu neferleri veya belgelerdeki adlanyla "neferat-i barutciyan" barut uretiminin ge§itli 
safhalannda yer alan kimselerdir. Barutgular oncelikle barutguba§ina tabi olarak gah§maktaydilar. 
Neferlerin i§lerini aksatmalan ve ge§itli sebeplerle gah§ma duzenini bozmalan halinde, nazirlara bu 
neferleri dogrudan cezalandirma yetkileri verilmi§tir.27 Qah§anlann maa§lan istanbul cizyesi 
mahndan 6denmi§tir.28 Baruthane ilk kuruldugunda istihdam edilen 308 barutgu neferinin sayisi 
artarak uzun sure 366 kisi olarak sabitlenmistir. Ancak XVIII. yuzyilm sonlanna dogru agir gahsma 
sartlan ve dusuk ucret nedeniyle baruthanede istihdam edilen barutgu sayisinda ciddi bir azalma 
olmustur. 1794 yilma gelindiginde baruthane neferlerinin sayisi 38'e inmistir. Bunun uzerine 1794 
tarihinde baruthanede yapilan yeni duzenlemeler ile gahsanlann hem sayilan hem de maaslan 
artinlmistir.29 Ancak ilerleyen tarihlerde de barutgu sayisi istenilen seviyeye gikanlamamistir.30 

Yukandaki personelin yaninda barut uretiminde gorev alan baska gorevlilerde vardi. Bunlar 
katip, kukurtguler, vezneciler, perdahtcilar, garkcilar, komurculer, demirciler, kazgancilar, marangoz, 
imam ve muezzin, seyisler, bahgivan, hamallar, mavnacilar, baltacilar, nalbantlar, bekgiler ve 
sakalardan olusmaktaydi.31 



C. Hammadde Temini 

1. Guhergile 

250 



Guhergile barut uretiminde kullanilan ana madendir. Bazi rutubetli yerlerde yagmur yagdiktan 
sonra topragin uzerinde meydana gelen Kalyum-nitrata verilen addir. Baruthane-i Amire'nin ihtiyaci 
olan guhergile Karahisar-i Sahip, Seferihisar, Gunyuzu, Karaman, Nigde, Bor, Kayseri, Sivrihisar, igel, 
Eskisehir, Karahisar, Aksehir, Karabekir ve Kutahya'dan temin edilmistir.32 Baruthanede kullanilan 
guhergilenin miktan, uretimle dogru orantili olarak artmis ya da azalmistir.33 

Dogrudan ocaklardan saglanmanin yanmda ihtiyag oldugu takdirde Galata'daki tuccarlardan da 
guhergile satin almmistir.34 Zaman zaman onemli guhergile uretim merkezlerinden olan Misir'dan da 
baruthaneye guhergile gelmistir.35 XVIII. yuzyilin sonlanna dogru Fas'tan da guhergile 
gonderilmistir.36 XIX. yuzyilda guhergile temini yuzunden barut uretim isini duzene koymak igin 
Konya ve 1239 / 1823 senesinde Kayseri'de guhergile fabrikalan kurulmustur. Bu fabrikalardan 
Baruthane-i Amire'ye surekli guhergile gonderilmeye baslanmistir. Boylece guhergile temini tamamen 
halledilmistir.37 

Guhergile, nazir tarafmdan atanan mubayaacilar araciligiyla guhergile gikanlan bolgelere 
gidilerek ureticiden satin ahnir ve istanbul'a gonderilirdi. Devlet, duzenli guhergile teminini saglamak 
igin guhergile mubayaacilannin gittikleri bolgelerdeki mulkT ve askerT yetkililere, guhergile 
mubayaacilanna kansmamalan yonunde kesin emirler vermistir.38 III. Selim doneminde guhergilenin 
piyasa fiyati uzerinden satin ahnmasi ve ucretinin nakden odenmesine karar verilmistir. ilaveten 
bolgelerin gonderecegi guhergile miktan da standart hale getirilmistir.39 

Hammadde tedarikinde karsilasilan en onemli gugluk, Osmanh min mubayaa rejiminden 
kaynaklanmistir. Bu rejim geregince devlet, halkin elindeki hammaddeyi reel degerinin altinda birfiyat 
ile satin almistir.40 Tabii olarak halk elindeki malzemeyi devlete degil, yasak olmasina ragmen rayici 
uzerinden diger ahcilara satmayi tercih etmistir. Bu ahcilar gogu zaman yabancilardan olustugundan 
uretilen hammaddeler bu yolla ulke disina gikanlmistir.41 izmir ve Ege Bolgesi guhergile 
kagakgihginda oldukga onemli rol oynamistir.42 Guhergile kagakgihginin boyutlan bizzat devletin 
resmT belgelerine de yansimistir. 1793 tarihli bir belgede ulkedeki guhergile uretiminin 2-3.000.000 
kantar civannda oldugu, ancak uretilen guhergilenin %99'unun yurt disina kaginldigi belirtilmistir.43 

Kagakgiligin yanmda nakliyecilerin gikardiklan guglukler, eskiyahk faaliyetleri, hava sartlan, 
mubayaacilann yolsuzluklan, halkin barut uretmesi ve yerel devlet gorevlileri ve ayanlann gikardigi 
guglukler yuzunden baruthaneye guhergile naklinde aksakhklar meydana gelmis ve bu nedenle 
istenilen miktarda barut imal edilememistir.44 

2. Kukurt 

Kukurdun barut igindeki gorevi birlestiriciliktir. Enerji bakimindan fazla bir ozelligi yoktur.45 
Osmanh Devleti'nde kukurt nadiren bulunan bir madendi ve genellikle ithal edilmekteydi. Barut 
kansimi igerisinde kullanilan kukurdun oraninin dusuk miktarda olmasi nedeniyle temininde problemle 
karsilasilmamaktaydi.46 Devlet dahilinde kukurt daha ziyade Lut ve Van Golu havzalannda 

gikanlmaktaydi. Bu kaynaklann yanmda Hakkari, Ercis, Ohri, Gorice ve Selanik'ten de onemli 

251 



miktarda kukurt temin edilmekteydi.47 Bu merkezlerin yaninda, devlet sinirlan iginde herhangi bir 
yerde kukurt bulundugu taktirde kukurdun kalitesi kontrol edilerek, kalitesi yeterli goruldugu takdirde 
baruthane igin satin ahniyordu.48 

3. Odun Komuru 

Komurun esas maddesi olan karbon guhergilenin oksijeni ile birleserek, barutun yanmasinda en 
onemli rolu oynayan ve gaz halinde ortaya gikan gerekli bir unsurdur. Osmanh Devleti'nde odun 
komuru elde etmek igin hem gok gesitli agaglar hem de bol miktarda agag oldugundan, odun komuru 
elde edilmesinde bir gugluk yasanmamistir. Odun komuru yapiminda genellikle sogut, karaagag, 
findik, kavak gibi agaglar tercih edilmistir.49 Osmanli Baruthaneleri'nde gogunlukla sogut komuru 
kullamlmistir. Odun komuru daha ziyade iznikmid, Yalakabad ve Terkos gibi istanbul'a yakin 
bolgelerden elde edilmistir. Satin ahnan odun komurunun fiyatinda yuzyil boyunca herhangi bir 
degisim soz konusu olmamistir. Odun komurunun kiyyesine 3 akge 6denmistir.50 

4. Odun 

Odun, guhergile, kukurt ve barutun islenmesi (kal edilmesi) esnasmda kullanilmaktaydi. 
Osmanli Devleti'nde oldukga bol bulunan bir maddeydi. Bu nedenle elde edilmesinde her hangi bir 
gugluk yasanmamaktaydi. Odun, istanbul'daki tuccarlardan, devletin tayin ettigi mirT fiyat uzerinden 
satin alinirdi. Odun elde etmenin ikinci yontemi ise bizzat baruthane nazinnin tayin ettigi bir emin 
aracihgiyla odunu kaynagindan saglamakti. Bu durumda odunun kesim asamasindan baruthaneye 
nakline kadar her turlu masraf baruthane nazin tarafindan karsilanmaktaydi. Baruthane igin gerekli 
olan odun, gogunlukla istanbul yakinlanndaki bolgelerden elde edilmekteydi. Baruthanenin odun 
ihtiyacinm karsilandigi bolgelerin basinda, Kocaeli'ye bagh olan Yalakabad ve iznikmid 
gelmekteydi.51 

Ana hammaddelerin yaninda varil, deri, kereste, yelken bezi, demir, bakir, yag, urgan, figi, 
kalbur, kova, elek, sabun, guval, givi, ganak ve kurek gibi maddelerde barut uretiminde kullanilmis ve 
surekli olarak ahmi yapilmistir.52 

D. Uretim 

1 . Barut Uretim Yontemleri 

Karabarutun bilesimini olusturan maddeler gok iyi kanstirilmak zorundaydi. Barut kansimi gok 
iyi yapildigi takdirde uzun sure bozulmadan depolanabilmekte ve dis etkilerden azamT derecede 
etkilenmekteydi. Bu nedenle kansimi olusturan maddeler once gok ince bir sekilde toz haline 
getirilirdi. Daha sonra kansimda kullanilacak yuzde oranina gore son derece hassas olarak tartihrdi. 
Her madde ayn ayri kaplarda hamur haline getirilmekte ve daha sonra barut bilesimi elde 
edilmekteydi. Karisim, ust uste iki degirmen tasi buyuklugunde bloklar vasitasiyla, bir havuz veya 
tekne igerisinde gark tarafindan dondurulerek iyice ezilerek kanstirihrdi. Bu esnada karisim ne kadar 

252 



gok iyi kanstirihr ve bu islem ne kadar uzun surerse, barutun kalitesi o derece iyi olurdu. iyice 
inceltilen ve pide haline getirilen barut, tokmaklar vasitasiyla kinlarak ufalanirdi. Bu islem esnasinda, 
biriken tozlarla barutu aynstirmak igin, barut elekten gegirilerek buyukluklerine gore aynhrdi. Kansim 
esnasinda herhangi bir patlamaya sebep olmamak igin islatilan barut, sergihane denen bolumde 
kurutulurdu. Kurutma tamamlandiktan sonra uretimin son asamasi olan cilalama islemine gegilirdi. 
Cilalama yatay olarak donen dolaplar araciligiyla yapilirdi. Bu dolaplara konulan barutlann taneleri 
dolap dondukge birbirine garparak koseli yerleri yuvarlak bir sekil alirdi. Boylece uretim asamasi sona 
ererdi. Uretilen barut varillere konularak mahzende depolanirdi.53 

2. Uretim Teknolojisi 

istanbul Baruthanesi'ndeki garklar, hayvan gucu ile dondurulmekteydi. Bu nedenle baruthanede 
barut garklanni gevirmek igin at ve katirdan yararlamlmistir. Barut uretimin 3-5.000 kantar 
seviyelerinde seyrettigi senelerde, hayvan sayisi 70-80 arasinda degismistir. Barut uretiminin 1-1.500 
kantar seviyelerine dustugu senelerde hayvan sayisi 42'ye dusmustur. 

III. Selim doneminde baruthanelerde yapilan islah galismalan esnasinda, baruthane 
teknolojisinde de yenilik arayislan igine girilmistir. ilk olarak 1793 senesinde baruthanenin garklannin 
suyla dondurulmesi dusunulmustur. Baruthane-i Amire yakinindaki su kaynaklanni arastirmis, var 
olan sulann debileri olgulmustur. Ancak bu dusunce uygulamaya gegirilememistir.54 Baruthane-i 
Amire teknolojisini degistirmeye yonelik ikinci faaliyet yine garklann dondurulmesiyle ilgilidir. Bu kez 
ruzgar gucu ile garklann isletilmesi dusunulmustur. 1212 / 1797 senesinde barutgubasi Frangesko biri 
at ile gevrilen, digeri ruzgar ile dondurulen iki gark yaptirmistir. Selim bu galismalardan gok memnun 
kalmis ve daha iyi galismalaryapilmasi temennisinde bulunmustur.55 

3. Uretim Kalitesi 

XVIII. yuzyila gelinceye kadar barut kalitesi konusunda kayda deger bir dusukluk soz konusu 
degildir.56 Ancak XVIII. yuzyilda Bati'daki teknik gelismelerin olaganustu boyutlara varmasi ve 
Osmanh Devleti'nin bu gelismelere ayak uyduramamasi, uretilen barutun kalitesizligi konusunu 
gundeme getirmistir.57 XVIII. yuzyil baslanndan itibaren kaliteyi yukseltmek igin gabalar baslamistir. 
Bu nedenle barut kalitesinde bir olgu tayin edilmistir. Osmanh Devleti'nde barut kalitesi igin olgu, ingiliz 
ve Felemenk barutu olarak tespit edilmistir. Bu yuzyilda uretilen barutun kalitesini etkileyen dort ana 
unsur vardir: ilki barut kansiminda kullanilan oranlar, ikincisi hammadde kalitesi ve temini, ijguncusu 
finans kaynaklan, dorduncusu ise insan faktorudur. 

A. Barut Kansim Oranlan 

XVIII yuzyilda karabarut uretmek igin ideal bilesim %75 guhergile, %12,5 odun komuru, %12,5 
kukurt olarak bilinmekteydi. Avrupa ulkelerinden Fransa XVII. yuzyilda, ingiltere ve diger Avrupa 
ulkelerinin XVIII. yuzyilin ilk yansmda bu oranlan uygulamaya baslamislardir.58 Ancak XIX. yuzyihn 
baslannda en ideal kansim %75 guhergile, %15 odun komuru, %10 kukurt olarak tespit edilmistir.59 

253 



Baruthane-i Amire'de genel olarak 80-10-10 oranina uyularak barut uretilmistir. Barut kalitesinin 
dusmeye basladigi 1760'lardan sonra karisim igindeki komur orani artinlarak isabetli bir karar da 
verilmistir.60 Bu sekilde XIX. yuzyil baslanndaki orana yakin oranlara ulasilmistir. Fakat sadece odun 
komuru artinlmamis kukurt miktan da artinlarak barutun yanici ozelligi engellenmistir. Dusuk kaliteli 
barut toplarda ve tufeklerde kullanildigi zaman ya patlama gugsuz oldugundan mermiler istenilen 
mesafeye ulasmamis ya da asm guglu patlamalar silaha zarar vermistir.61 Ancak uretilen barutun 
Mahmud Raif'in iddia ettigi gibi sadece senliklerde kullanilacak kadar kotu olmasi, oranlara bakarak 
mumkun gorunmemektedir. 

B. Hammadde Kalitesi ve Temini 

Kullanilan hammaddelerin kalitesiz olmasi ve kansim esnasinda istenmeyen maddelerin 
bilesime kansmasi barutun kalitesini dusurmustur. Nazirlar kaliteli ve 

emredilen miktarda barut uretememelerine neden olarak gerekli guhergilenin gorev sureleri 
iginde istanbul'a gelmemesini gostermislerdir.62 Hammadde teminindeki guglukler ve nazirlann III. 
Selim donemine kadar piyasa sartlannda ahm yapamamalan, hem kaliteyi hem de uretim miktanni 
etkilemistir. Piyasa fiyatinin altinda odenen mallann kalitesi de dusuk olmustur. Bu nedenle yoneticiler 
tarafindan hammaddelerin kalitesiz olmasi barutun kalitesinin de dusuklugunun nedeni olarak 
g6rulmustur.63 1794'ten sonra, guhergilenin kalitesinin kontrol edilerek ahnmasi sarti getirilmesiyle, 
baruthanelere daha kaliteli guhergile temin edilmeye baslanmistir.64 

C. Mali Faktorler 

Baruthanede uretimi etkileyen en onemli nedenlerden biri, devletin siki para politikasidir. 
Nazirlann piyasadaki reel fiyat uzerinden ahm yapmalanna izin verilmemistir. Piyasa sartlan 
uzerinden malzeme teminT yoluna gidenlerin bu davranislan hos karsilanmamistir. Bu yuzden 
nazirlar, kullanilan hammaddelerin kalitesini dusurmekzorunda kalmislardir. XVIII. yuzyilinin basinda, 
1 kantar barut uretimi esnasinda yapilan harcama oranindaki dusukluk, Osmanli Baruthaneleri'nde 
uretilen barutun kalitesinin de bozulmaya basladigi donemdir. Mahmud Raif'in 1765'li yillan barut 
kalitesindeki bozulmanin tarihi olarak vermesi gok ilgingtir. Zira bizim tespit edebildigimiz kadanyla bu 
tarihlerde baruthaneye satin alinan mallann fiyatlannda onemli olgulerde artislar soz konusudur. 

Ancak baruthaneye aynlan kaynaklarda ayni artis soz konusu degildir. Girdilerdeki artisa 
ragmen gelirler ayni kalmistir. Geng'e gore, 1760 ila 1800 yillan arasmda fiyatlar %200 artmistir. 
1760'lara kadar buyuyen Osmanli ekonomisinde bu tarihten sonra bir daralma meydana gelmistir. 
Ekonomideki daralma neticesinde fiyatlar iki katina gikmasina ragmen, devletin mallara onerdigi 
fiyatlarda bir degisiklik meydana gelmemistir.65 Ayni durum 1788 yihnda yapilan sikke tagsisi sonucu 
bir daha yasanmistir. 

Yeni ayarlama sonrasinda hammadde ve diger malzemelerin fiyati, hemen hemen iki katina 
gikmistir. Hatta bazi mallann fiyati ug dort kat birden artmistir.66 

254 



Buna ragmen tagsis yapilmadan onceki mirT fiyat uzerinden ahm yapmanin guglugu 
kendiliginden ortaya gikmaktadir. Oysa ki 1788 yili sonrasinda uretilen barutta birim basina yapilan 
harcamanin en az iki kati olmasi gerekmekteydi. Bu artis gergeklesmedigi igin uretilen barutun 
kalitesinin dusuklijgij kaginilmaz olmustur. Boyle bir durumda baruthaneye satin ahnan mallardaki 
artis ve gelirlerdeki sabitligin, barut kalitesinin bozulmasina neden oldugu sonucu kendiliginden ortaya 
gikmaktadir. 

D. hsan Faktoru 

Baruthane nazirhginm bir gesit emeklilik olarak verilmesi uretimi ve verimliligi dusiJrmustur.67 
Nazir olan kimseler uretim ve uretimin kalitesinden ziyade, kar saglamak pesinde olduklanndan barut 
uretimiyle pek ilgilenmemislerdir. Halil Nuri daha da ileri giderek baruthane nazirlannin yonetim 
gucunden yoksun, idarecilikten ve barut uretiminden anlamayan kimseler olarak nitelemistir. Onlarm 
atandigi baruthanenin yillik uretimi kadar barut uretmeyi kendilerine hedef edinen, bu yuzden 
emredilen oranda barut uretebilmek igin komur tozuyla kararmis guhergileyi barut sanacak kadar 
bilgisiz olduklanni, bazilannin bunu dahi beceremediklerini ifade etmistir.68 1777'de baruthane nazin 
isine ne kadar bagh oldugunu anlatirken, kendisinin rahatini terk edip bizzat baruthaneye gittigini, 
uretimle ilgilendigini ve onanmlara nezaret ettigini belirtmistir. Nazir kendi icraatlanni anlatirken 
kendisinden onceki nazirlann boyle bir tutum iginde olmadigim ima etmektedir.69 Bir gok kayitta 
baruthane nazirlannin devlete taahhut ettikleri miktarda barutu gorev sureleri iginde cebehaneye 
teslim edemedikleri gorulmektedir.70 

4. Barut Kalitesini Artirmaya 

Yonelik Qabalar 

XVIII. yuzyihnin sonuna gelindiginde Osmanh Baruthaneleri'nde uretilen barutun kalitesinin hayli 
dusuk oldugu gerek devletin resmT kayitlannda gerekse yerli ve yabanci yazarlar tarafindan ittifakla 
kabul edilen bir gorustur. Mesela 1793 yilmda Gelibolu, Selanik ve istanbul Baruthaneleri'nde uretilen 
barutun kalitesi gok kotu oldugu igin baruthane nazirlannin tumu gorevden ahnmislardir.71 1790'larda 
baruthaneyi gezen Fransiz Seyyah Oliver, Osmanh Baruthaneleri'nde uretilen barutun kalitesi 
hakkinda son derece olumsuz gorusler ileri sijrmustur.72 Ayni donemde Osmanh Baruthaneleri'nin 
durumunu anlatan Mahmud Raif Efendi de Oliver'le ayni gorusleri paylasmakta ve Osmanh 
Baruthaneleri'nde neden islahat yapildigini agiklamaktadir.73 

Bizzat baruthane ile ilgilenerek gahsmalan yakmdan takip eden III. Selim doneminde onemli 
gelismeler olmustur. Barut uretim miktanni ve kalitesini artirmak igin ilk olarak Avrupa'da barut 
uretimine dair yazilan kitaplann tercume ettirilerek, yeni gelismeler isiginda barut urettirilmesinin 
saglanmasi istenmistir.74 6 Mayis 1793'te Baruthane Nazirhgi kurularak butun baruthaneler buraya 
baglanmistir.75 Barut kalitesini artirmaya yonelik son hamle Azadlu Baruthanesi'nin kurulmasi 
olmustur. Avrupa'dan yeni ekipmanlar getirilerek kaliteli barut uretebilecek birfabrikanin kurulmasi igin 

1794 yilmda sehirden uzak Azadlu Cayi kenannda gahsmalara baslanmistir. Ancak bu gabalar da 

255 



istenilen sonucu verememistir. Gerek kisisel ihmaller gerekse barut kalitesindeki du§ukluk nedeniyle 
devlet, XIX. yuzyilda da barut ithal etmeye devam etmistir.76 

5. Barut Uretim Miktarlan ve 

Maliyet 

Uretim, tamamen ulkenin ihtiyaglanni karsilamaya yonelik olarak yapilmistir. Savas 
zamanlannda ortaya gikan asin talep eldeki imkanlar zorlanarak gozulmek istenmistir. Devlet sartlan 
zorlamak veya uretimi artirmak yerine var olan uretim miktanni korumayi kendine hedef edinmistir. 
Seferberlik oncesi ve savas zamanlan barut uretimindeki yogunluk, savas sonrasinda bir gevseme 
gostermistir. 

Baruthane-i Amire'deki barut uretimi genellikle 1.500-3.000 kantar (yaklasik olarak 84,5-169 
ton)77 arasinda degismistir. Yuzyihn ilk ve son geyregi arasinda 3.000 kantann da uzerinde uretim 
yapilmasi igin emirler mevcuttur. Ancak bu yillar oldukga sinirhdir.78 

Barut uretim maliyetleri incelendiginde maliyetin hayli dusuk oldugu gorulmektedir. Personel 
giderleri dahil olarak tespit edebildigimiz yillarda da maliyet dusuk seviyededir. Ahmlarin mirT fiyat 
uzerinden yapildigi yillarda personel giderleri dahil barutun kantannin maliyeti 30-40 gurus arasinda 
degismistir.79 Buna karsihk ahmlarin piyasa sartlanndan yapilmasina izin verildigi 1794 senesinde 
kantar basina harcama iki kat artarak 57 gurusa yukselmistir. 

6. Barut Ithali 

Barut ithalinde ilk sirada yer alan devlet ingiltere olmustur. Osmanli Devleti 1695'ten itibaren 
hgiliz tuccarlardan barut satin almaya baslamistir. Ekonomisi bozuk olan devlet igin, barut ithal 
edilmesi hazinenin yukunu daha da agirlastirmistir. Devletin ithal ettigi barutun ucretini odemekte 
zorlandigi resmT belgelerden anlasilmaktadir.80 

XVIII. yuzyil boyunca gergeklesen ithalat abartilacak olgulerde degildir. Oncelikle kendi kendine 
yetme ilkesiyle hareket eden Osmanli Devleti, ancak kendi kaynaklan yetersiz kaldigi zaman ithalat 
yoluna basvurmustur. Bu yuzyilda, en azindan 1790'lara kadar, barut hususunda Bati'ya kesin bir 
bagimlihk soz konusu degildir. Cunku 1717-1764 seneleri arasinda 48 yihn barut uretim ve 
giderlerinin aynntih dokumlerinin yapildigi kayitlarda, barut ithal edildigine dair bir bilgi yoktur.81 Bu 
donemde ulkenin toplam barut uretimi 156.794 kantar, tuketimi ise 146.962,5 kantar olmustur. ilgili 
yillar iginde uretim 9.831,5 kantar fazla vermistir.82 Ancak 1765 tarihinden sonra Osmanli 
Baruthaneleri igine dustukleri mali krizleri asamadiklanndan, barut kalitesi bozulmus, bu ise ithalati 
zorunlu hale getirmistir. Bu yuzden 1790'lara kadar Osmanli Devleti'nin barut uretiminin kendi kendine 
yeter oldugu resmT kayitlardan anlasilmaktadir.83 

E. Tuketim 

256 



1. Sefer ihtiyaglan 

Barut, devletin resmT belgelerinde de agikga ifade edildigi gibi, "seferin azimi umuru" yani en 
onemli maddesiydi. Sefer igin gerekli olan barut cebehane aracihgi ile saglaniyordu. Ancak gesitli 
tarihlerde bizzat Baruthane-i Amire'den sefer amaciyla orduya verilen barut miktanni tespit etmek 
mumkun olmustur. Sefer ihtiyaglan igin yuklu miktarlarda barut orduya teslim edilmistir. Mesela 
1739'da sefer igin orduya 3.050 kantar barut teslim edilmistir. Teslimatlar cephedeki kumandanlann 
bulundugu bolgenin adi verilerekyapilmistir.84 

2. Kurumlann ihtiyaglan 

Ordu seferde olmadigi zaman gesitli talim ve denemeler igin barut kullamlmaktaydi. Bu nedenle 
sik sik baruthaneden gesitli askerT kurumlara barut gonderilmekteydi. Baskentteki kurumlann basmda 
saray, divan, tophane, humbarahane, lagimcilar, yenigeri ocagi gelmekteydi. Buralara gonderilen 
barut ilgili kurumlann korunmasinda kullamlmaktaydi. Bazen ise tophane gibi uretim yapilan 
kurumlarda yeni dokulen toplann denenmesi igin gerekli olmaktaydi.85 

3. Donanma 

Donanmanin ihtiyaglanna yonelik uretim, Gelibolu Baruthanesi'nde yapilmaktaydi. Ancak 
Gelibolu Baruthanesi'nin yetersiz kaldigi donemlerde istanbul Baruthanesi'nden de yuksek oranlarda 
barut donanmaya verilmistir. Bazi tarihlerde uretimin %70-75 gibi bir kismi donanmaya tahsis 
edilmistir. Mesela 1717-18 tarihinde donamaya 5.464 kantar gibi oldukga yuksek oranda barut 
verilmistir.86 

4. Kalelerin ihtiyaglan 

istanbul Bogazi'nin korunmasinda oldukga onemli bir yere sahip, Anadolu ve Rumeli 
Hisarlan'na surekli barut sevk edilmistir. Bu kalelere, gesitli senliklerde kullamlmak uzere de barut 
gonderilmistir. Mesela 1775 Veladet-i Humayun kutlamalannda Baruthaneden Bogazkesen'e 7, 
Rumeli Kavagi'na 15, Kizkulesine 6, Yedikule'ye 4, Anadolu Kavagi'na 8, Goksu Kalesi'ne 4 kantar 
barut verilmistir. Ayni maksatla gesitli miktarlarda barut sevki 1776, 1777 ve 1778 yillannda da 
tekrarlanmistir.87 

Baruthane-i Amire'de uretilen barutlann buyuk bolumu kaleler tarafindan tuketilmistir. Ozellikle 
kritik bolgelerde yer alan kalelere buyuk oranlarda barut sevkiyati yapilmistir. Kaleler gogunlukla sinir 
bolgelerinde stratejik oneme haiz kalelerden olusmaktadir. Bu kalelerin basmda, iran sininnda olmasi 
nedeniyle surekli sinir gatismalannin yasandigi Hemadan, Kafkasya gibi istikrarsiz bir bolgede yer 
alan Revan, Tiflis, Sohum kaleleri ve Trabzon gibi bolgesel kalelere barut dagitimi yapan kalelere de 
muhim miktarlarda barut gonderilmistir.88 Kimi tarihlerde sadece tek bir kaleye verilen barut miktan 
2.500 kantar gibi gok yuksek bir miktara ulasmistir. Hatta bu yuksek tuketimi karsilamak igin ikinci 
tertip barut uretimi dahi gundeme gelmistir. 

257 



Kalelerin yaninda "Ocak" tabir edilen Osmanh Devleti'nin Kuzey Afrika'daki topraklan 
Trablusgarb, Cezayir, Tunus'a da barut gonderilmekteydi. Bazi tarihlerde ocaklara onemli miktarlarda 
barut verilmistir. Mesela 1761-62 senesinde Cezayir'e 2.000 kantar barut gonderilmistir. Bu tarihte 
Baruthane-i Amire'de imal edilen barut ise ancak 866,5 kantar olmustur.89 

5. Diger ihtiyaglar 

Barut, askerT ihtiyaglann yaninda gok gesitli isler ve eglencelerin de baslica hammaddesiydi. 
Qesitli binalann yapiminda, binalar igin gerekli olan taslann saglanmasinda, yollann ve su kanallannm 
agilmasinda, gerek resmT gerekse diger eglence ve torenlerde bol miktarda barut kullamlmistir. 
Ozellikle eglencelerin vazgegilmez birer pargasi olan donanma ve fisek gosterilerinde hayli barut 
tuketilmistir. Bu tur eglencelerin yapihslarim anlatan veladetname ve surnamelerde, barutun 
kullanimiyla ilgili aynntih bilgiler bulmak mumkundijr.90 

§enlik gunlerinde istanbul'un gesitli bolgelerindeki kalelere ve tersaneye barut gonderilirdi. 
Barut gosteri amagh top atislannda, deniz uzerindeki donanmalarda ve gok gesitli fisek gosterilerinde 
kullanihrdi. Bu senliklerle harcanan barut miktanna bakarak toplumun iginde bulundugu moral 
durumunu anlamak mumkundur. Mesela 1768-1774 Rus Harbi sonrasi yapilan 1775-76 yillan 
Veladet-i Humayun kutlamalannda, oldukga fazla miktarda barut tuketilmistir. Kullanilan barutun 
miktan, eglencelerin buyuklugunij ortaya koyar niteliktedir. 1777-78 yillannda ise kutlamalann 
boyutunun azaldigi anlasilmaktadir. Qunku harcanan barut miktan hemen hemen 1/3 oranina 
dusmustijr.91 

Sonug 

1700'lerin basindan 1796'da Azadlu Baruthanesi'nin kurulmasma kadar surede, Baruthane-i 
Amire devletin en etkin barut uretim kurumu olarak varhgini devam ettirmistir. XVIII. yuzyilda devlet 
kurumlanndaki bozulmanin turn etkilerini derinden yasayan kurum, bu yuzyilm butun ozelliklerini 
yansitmistir. idarT ve mail aksakliklar, tecrubeli isgucij eksikligi barut imalatmda da kendini 
gostermistir. Ancak turn bu olumsuzluklara ve barut kalitesindeki dusukluge ragmen yuzyil boyunca 
devletin ihtiyaci olan barutun onemli bir miktan Baruthane-i Amire tarafindan karsilanmistir. Devletin 
resmT kayitlan da 1790'lara kadar barut konusunda kesin bir disa bagimhlik olmadigim agik sekilde 
gostermistir. 

1790'lardan sonra ulke iginde uretilen barut miktan ordunun ihtiyaglanni karsilamada basansiz 
olunca, ozellikle ingiltere'den barut ithaline baslanmistir. Disandan barut ithal edilmesi, ulke iginde 
uretilen barutun kalitesinin dusuk olmasi yoneticileri harekete gegirmistir. III. Selim baruthanenin 
iginde bulundugu durumu yakindan tetkik ederek derhal islahatlara baslamistir. ilk olarak 1793'te 
Baruthaneler Nezareti kurularak ug buyuk baruthane istanbul, Gelibolu ve Selanik Baruthaneleri bu 
nezarete baglanmistir. Baruthanelerde genis gapli tadilatlar yapilmis, nazirliga barut uretiminden 
anlayan kisiler getirilmis, hammadde ve malzemelerin piyasa fiyati uzerinden almmasina izin 

verilmistir. Bu tarihten sonra barut uretimi ve kalitesinde kismT bir iyilesme gorulmustur. 

258 



Ancak bu gabalann da istenilen sonucu vermemesi uzerine 1794 yihnda en son teknoloji ile 
uretim yapmasi planlanan Azadlu Baruthanesi'nin insasina baslanmistir. Azadlu Baruthanesi'nin 
uretime gegmesinden sonra Gelibolu ve Selanik Baruthaneleri kapatilmis, Baruthane-i Amire eski 
onemini yitirmistir. 



1 Saman inancinda kotuluk tannsi Erlik Han'in barutla gahsan silahlar kullandigina dair 
kayitlar mevcuttur. Ayrintih bilgi igin bkz., T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Turk Toplumunda Silah 
Kavrami ve Osmanli imparatorlugu'nda Kullanilan Silahlar, Ankara 1993, s. 13-14. 

2 Chao Tieh-han, The Invention of Gunpowder, Taipei, s. 2-6. 

3 Djurdjica Petrovig, "Fire-arms in the Balkans on the Eve of and After the Ottoman 
Conquests of the Fourteenth and Fifteenth Centuries", War, Technology and Society in the Middle 
East, Edited by V. J. Parry and M. E. Yapp, London-Newyork-Toronto, s. 164-194; Mucteba ilgurel, 
"Osmanli Topgulugunun ilk Devirleri", Prof. Dr. Hakki Dursun Yildiz Armagam, istanbul 1995, s. 286- 
293. 

4 Memlukluler atesli silahlara daime suphe ile yaklasmislar ve onlann bu tavirlan ulkelerinin 
tarih sahnesinden yok olmasiyla sonuglanmistir. Bkz, Halil inalcik, "David Ayalon, Gunpowder and 
Firearms in the Mamluk Kingdom, a Challenge to a Medieval Society", Belleten, c. XXI, S. 83, Ankara 
1957, s. 502; Bkz. David Ayalon, "Barut-Mamluks", iE2, c. I, Leiden 1986, s. 1058. 

5 Mehmed Nesri, Kitab-i Cihannuma NesrT Tarihi, Yayinlayanlar Faik Resit Unat - Mehmed 
A. Koymen, c. I, Ankara 1995, s. 291; V. J. Parry, "Barud - The Ottoman Empire", EI2, c. I, Leiden 
1986, s. 1061. 

6 Halil inalcik-Mevlud Oguz, Gazavat-i Sultan Murad b. Mehemmed Han, Ankara 1989, s. 
18-29; Mehmed Nesri, Kitab-i Cihannu 

ma NesrT Tarihi, Yayinlayanlar Faik Resit Unat-Mehmed A. Koymen, c. II, Ankara 1987, s. 61 1, 
613. 

7 Baruthane-i Amire haricindeki baruthaneler ve barut uretimi hakkinda ayrintih bilgi igin 
bkz, Zafer Golen, Osmanli Devleti'nde Baruthane-i Amire, Isparta 2001, s. 2-23. (SDU. SBE. 
Basilmamis Doktora Tezi). 

8 Mehmed Rasid Efendi, Tarih II, istanbul 1982, s. 440-441. 

9 Defterdar San Mehmed Pasa, Zubde-i Vekayiat, Hazirlayan Abdulkadir Ozcan, Ankara 
1995, s. 648. 



259 



10 B.O.A. (Basbakanhk Osmanh Arsivi), MAD. (Maliyeden Mudevver Defterler Tasnifi), nr: 
7488. 

11 Mehmed Rasid Efendi, Tarih III, istanbul 1982, s. 232. 

12 Muzaffer Erdogan, "Arsiv Vesikalanna Gore istanbul Baruthaneleri", istanbul Enstitusu 
Dergisi, c. II, istanbul 1959, s. 122-125. 

13 B.O.A., C. -As. (Cevdet Tasnifi Askeriye), nr: 38144; D. BSM. (Bab-i Defteri 
Basmuhasebe), nr: 3780; 3782; 3783; 3785; D. BSM. BRi. (Bab-i Defteri Basmuhasebe Ek Kodlan 
istanbul Baruthanesi), nr: 18301. 

14 B.O.A., C. -As., nr: 47368. 

15 B.O.A., D. BSM. BRi. DES. (Bab-i DefterT Basmuhasebe Ek Kodlan istanbul Baruthanesi 
Dosya Envanter Usulu), nr: IV / 126-A. 

16 B.O.A., C. -As., nr: 19849; H. H. (Hatt-i Humayun), nr: 13246. 

17 B.O.A., H. H., nr: 28887; 28884. 

1 8 B.O.A., C. -As., nr: 32900, 1 2 Ra 1 251 / 8 Temmuz 1 835 tarihli hatt-i humayun. 

1 9 B.O.A., C. -As., nr: 4321 2; 44774; 44796; MAD., nr: 3282, s. 30. 

20 B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 30. 

21 1773 senesinde nazir olan BayburdT Mustafa Aga guhergile islemek maksadiyla devletten 
40. 000 gurus istemis, onun ek odenek talebi isi bilmedigine yorumlanmis ve azledilmistir. B.O.A., C. - 
As., nr: 1693. 

22 Mahmud Raif Efendi, Osmanh imparatorlugu'nda Yeni Nizamlann Cedveli, Cev. Arslan 
Terzioglu-Husrev Hatemi, istanbul Tarihsiz, s. 16; Stanford J. Shaw, Between Old New The Ottoman 
Empire under Sultan Selim III 1789-1807, Cambridge 1971, s. 142; B.O.A., K. K. (Kamil Kepeci), nr: 
6696, s. 2-3; C. -As., nr: 5023; 5044; 19849; 42033; H. H., nr: 13246. 

23 B.O.A., K. K., nr. 6696, s. 1-3; C. -As., nr: 5023. 

24 1795 yilmda barutgubasi Omer'in azil gerekgeleri, baruthane gahsanlarim kontrol 
edemedigi yonundeki kanaat ve baruthane teftisi esnasinda dogruyu soylememek olmustur. B.O.A., 
C. -As., nr: 3933. 

25 B.O.A. , C. -As., nr: 5044; Geleneksel bir odeme olan yilhk ikramiyelerinde en yuksek 

odeme yapilan iki kadro 310 gurusla baruthane muhasebecisi ve ruznamgecisi olmustur. Ayni odeme 

barut uretiminde kilit kadro olan barutgubasina 110 gurus olarakyapilmaktaydi. C. -As., nr: 50053. 

260 



26 B.O.A., D. B§M. BRi., nr: 18292; D. BSM. BRi. DES., nr: II / 103. 

27 Nazirlara neferleri dogrudan cezalandirma yetkisi Ekim 1723'te verilmisti. B.O.A., D. BSM. 
BRL.nr: 18284, s. 2; D. BSM. BRL, nr: 18285, s. 1; D. BSM. BRi. DES., nr: IV/ 16. 

28 B.O.A., C. -As., nr: 3914; 3933; 9359; 26454; 42447; 43453; D. BSM. BRi. DES., nr: III / 
39; 41; 43; 44. 

29 B.O.A., K. K., nr: 6696, s. 1-3; C. -As., nr: 5023; duzenlemeler hakkinda aynntili bilgi igin 
bkz. Golen, a.g.t, s. 67-69; Enver Ziya Karal, Selim lll'un Hat-ti Humayunlan-Nizam-i Cedit-1789- 
1807, Ankara 1988, s. 63. 

30 Qunku 1218 / 1800 yihnda hala 75-85 kisi arasinda degisen barutgu neferinden 
bahsedilmekte ve baruthanelere birturlu nizam verilemediginden yakinilmaktadir B.O.A., C. -As., nr:, 
Ayni sekilde 1220 / 1805 tarihinde baruthanede hala 107 barutgu istihdam edilmekteydi. C. -As., nr: 
43453. 

31 B.O.A., MAD., nr: 7488, s. 6; K. K., nr: 6696, s. 1; C. -As., nr: 5023; 40841; D. BSM. BRi. 
DES., nr: 1/134. 

32 B.O.A., C. -As., nr: 9179; 11905; 13686, 13832, 14750; 15416; 21669; 43128; D. B§M. 
BRi. DES., nr: 11/111. 

33 Mesela 1 721-23 yillannda 4. 500 kantar barut uretmek igin 1 33. 059 kantar guhergile satin 
alinmistir. B.O.A., MAD., nr: 10164, s. 325; 1763 yilinda ise 1. 500 kantar barut uretmek igin 34. 824 
kantar guhergile satin alinmistir. D. BSM. BRi., nr: 18293, s. 2. 

34 1 170 / 1757 tarihinde tuccarlardan 2. 199 kiyye guhergile satin alinmistir. B.O.A., D. BSM. 
BRi., nr: 18284, s. 25. 

35 1217 / 1802 tarihinde Misir'dan 23. 475 vukiyye guhergile istanbul'a gonderilmistir. B.O.A., 
C. -As., nr: 48741. 

36 1200 / 1785-86 senesinde Fas'tan 1. 145, 5 kantar guhergile istanbul'a getirilip Enderun-i 
HumayCm cebehanesine teslim edilmistir. B.O.A., D. BSM. BRi. DES., nr: IV / 16; 37; 75; 79. 

37 B.O.A., C. -ik. (Cevdet Tasnifi iktisad), nr: 1287; Tahsin Esencan, Nizamiceditten Evvel ve 
Sonra Turk Topgulugu ve Kaynaklan, Ankara 1946, s. 51. 

38 B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 31 , 34, 52-53. 

39 Nigde, Kayseri, Bozok, Konya, Karaman gibi ig Anadolu'dan guhergile saglanan yerlerden 
yilhk 100. 000 vukiyye guhergilenin gonderilmesi talep edilmistir. B.O.A., C. -As., nr: 42033. 



261 



40 Gabor Agoston, "Gunpowder for the Sultan's Army: New Sources on the Supply of 
Gunpowder to the Ottoman Army in the Hungarian Campaigns of the Sixteenth and Seventeenth 
Centuries", Turcica, c. XXV, Paris 1993, s. 82-83. 

41 Mustafa Ozturk, "Osmanh iktisadinda Fiyatlan Etkileyen Unsurlar", Prof. Dr. Serafettin 
Turan Armagam, Elazig, 1996, s. 228. 

42 B.O.A., D. BSM. BRL DES., nr: 11/10; Daniel Goffman, izmir ve Levanten Dunya (1550- 
1650), Cev. Aysen Anadol- Neyyir Kalaycioglu, istanbul 1995, s. 2, 6. 

43 B.O.A., C. -As., nr: 42033. 

44 B.O.A., MAD., nr: 3282, s. 38-39; C. -As., nr: 13686; 15416; 43621; D. BSM. BRi. DES., 
nr: II / 50, 70, 128; Erdogan, a.g.m., s. 126-139; Yucel Ozkaya, Osmanh imparatorlugu'nda Ayanlik, 
Ankara 1994, s. 146. 

45 izzet Gudul, Barut ve Patlayici Maddeler, Ankara 1946, s. 5-6. 

46 Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder Production in Hungary in The Sixteenth Century: 
The Baruthane of Buda", Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the Age of 
Suleyman the Magnaficent, Edited by Geza David and Pal Fodor, Budapest 1994, s. 152. 

47 B.O.A., M. D. (Muhimme Defteri), nr: 12, hk. 82, s. 40; a.g.d., hk. 135, s. 66; a.g.d., hk. 
671, s. 328; C. -Mai. (Cevdet Tasnifi Maliye), nr: 7419; 13159; Ahmet Refik, Osmanh Devrinde 
Turkiye Madenleri (967-1200), istanbul 1989, s. 7-8; Roads Murphey, "Mineral Exploration in the 
Ottoman Empire", EI2, c. V, Leiden 1986, s. 979. 

48 B.O.A., D. BSM. BRi. DES., nr: 1/135, 1 S 1133/2Arahk 1720 tarihli derkenar. 

49 Vernon J. Parry, "Osmanh imparatorlugu'nda Kullanilan Harb Malzemesinin Kaynaklan", i. 
0. E. F. Tarih Enstitusu Dergisi, Cev. Salih Ozbaran, S. 3, istanbul 1973, s. 37-38; Agoston, 
Gunpowder for the Sultan's Army, s. 86. 

50 B.O.A., MAD., nr: 7488, s. 4; MAD., nr: 10167, s. 394; D. BSM., nr: 1070, s. 24. 

51 B.O.A., MAD., nr: 1 01 64, s. 324, C. -As., nr: 37908. 

52 Yapilan ahmlara ornek igin bkz, B.O.A., D. BSM. BRi. DES., nr: II / 100; D. BSM. BRi., nr: 
18275; 18278; MAD., nr: 7488; C. -As., nr: 13439; 54500. 

53 Ayrintih bilgi igin bkz, inhisarlar Umum Mudurlugu, inhisarlar Memurin Kursunda 
Okutturulan Barut Derslerine Ait Notlar, istanbul 1935, s. 20-21; O. G6k-G. Simsek, Barut-Patlayici 
Maddeler imalat Usulleri ve Analiz Metotlan, Ankara 1946, s. 20-23; Gudul, a.g.e., s. 7; Muzaffer 
Erendil, Topguluk Tarihi, Ankara 1988, s. 152. 

262 



54 B.O.A., C. -Bel. (Cevdet Tasnifi Belediye), nr: 3433. 

55 B.O.A., H. H., nr: 10820. 

56 Majer, 1683 Viyana Kusatmasi esnasinda kullanilan Osmanh uretimi barutlann kalitesiz 
oldugunu belirtmektedir. Ona gore uretilen barutun kalitesi du§uk ama uretim ordunun ihtiyaglanni 
karsilayacak duzeydedir. Hans Georg Majer, "17. Yuzyilin Sonlannda Avusturya ve Osmanh 
Ordulannin Seferlerdeki Lojistik Sorunlan", Osmanh Arastirmalan, c. II, istanbul 1981, s. 191-192. 

57 Ekmeleddin ihsanoglu, "Ottoman Science in the Classical Period and Early Contacts with 
European Science and Technolology", Transfer of Modern Science & Technology to the Muslim 
World, Edited by Ekmeleddin ihsanoglu, istanbul 1992, s. 27-28. 

58 Agoston kansim oranlan agisindan Avrupa'da uretilen barutlarla Osmanh Devleti'nde imal 
edilen barut arasinda fazla bir fark olmadigim belirtmektedir. Bkz. Gabor Agoston, "Osmanh 
imparatorlugu'nda Harp Endustrisi ve Barut Teknolojisi (1450-1700)", Osmanh, c. VI, Ankara 1999, s. 
629-630, a.g.mlf., Gunpowder for the Sultan's Army, s. 88-89. 

59 Gok-Simsek, a.g.e., s. 202; inhisarlar Umum Mudurlugu, a.g.e., s. 7; GCidiil, a.g.e., s. 8. 

60 Barut karisimlarimn yillara gore oranlan igin bkz, Golen, a.g.t, s. 171-173. 

61 Shaw, a.g.e., s. 142-143. 



62 B.O.A., C. -As., nr: 13613,21 R 1180/26 Eylul 1766 tarihli telhis. 

63 B.O.A., H. H., nr: 13246. 

64 B.O.A., C. -Ik., nr: 1270. 

65 Bu donemde baruthanenin gelir giderleri hakkinda aynntih bilgi igin bkz., Golen, a.g.t., s. 
174-176; Mehmet Geng, "XVIII. Yuzyilda Osmanh Ekonomisi ve Savas", Yapit, S. 49 / 4, Ankara 
1994, s. 56, 59. 

66 Ozturk, a.g.m., s. 225. 

67 1223 / 1808 senesinde nazir atanmasi istenen Salih Aga'mn sayilan meziyetleri iginde 
"emekdar" olmasi da vardir. B.O.A., H. H., nr: 23603; Mahmud Raif Efendi, a.g.e., s. 16. 

68 Halil Nuri'den naklen, Birol Cetin, Osmanh imparatorlugu'nda Barut Sanayi 1700-1900, 
istanbul 1997, s. 31-32. (i. 0. Sosyal Bilimler Enstitusu Turk iktisat Tarihi Ana Bilim Dah Basilmamis 
DoktoraTezi). 

263 



69 B.O.A., C. -As., nr: 38491. 

70 B.O.A., K.K.,nr: 6688, s. 1-2. 

71 B.O.A., C. -As., nr: 7462. 

72 Oliver Turklerin barut yapimi konusunda pek becerikli olmadiklanni ve urettikleri barutun 
bir ise yaramadigini ifade etmistir. Oliver, Turkiye Seyahatnamesi (1790 Yillannda Turkiye ve 
istanbul), Cev. Oguz Gokmen, istanbul 1977, s. 47. 

73 Mahmud Raif 1768'den itibaren istanbul, Gelibolu ve Selanik Baruthaneleri'nde uretilen 
barutun gok kotu kalitede oldugunu, bu nedenle devletin fahis fiyatla barut ithal etmek zorunda 
oldugunu belirtmistir. Bkz, Mahmud Raif Efendi, a.g.e., s. 16. 

74 B.O.A., H. H., nr: 13246. 

75 B.O.A., C. -As., nr: 1 9849, 5 N 1 208 / 6 Nisan 1 794 tarihli telhis; H. H., nr: 1 3246. 

76 B.O.A., H. H., nr: 26724; Stanford J. Shaw-Ezel Kural Shaw, Osmanli imparatorlugu ve 
Modern Turkiye, c. II, istanbul 1994, s. 74-75. 

77 1 kantar=44 vukiyye, 1 vukiyye=1. 2828 kg. 

78 Baruthane-i Amire'de yillara gore uretim ve maliyet miktarlan igin bkz. Golen, a.g.t, s. 
184-187. 

79 1194 / 1780 senesinde 1 kantar barut 31, 5 gurusa, 1198 / 1783-84 senesinde 30, 5 
gurusa, 1199 / 1785 senesinde 32 gurusa 1200 / 1785-86 senesinde 37, 5 gurusa mal edilmistir. 
B.O.A., D. BSM. BRi. DES., nr: IV / 6. 

80 B.O.A., H. H., nr: 9527; 10474. 

81 B.O.A., D. BSM. BRi., nr: 18269. 

82 B.O.A., D. BSM. BRi., nr: 18369, s. 22-23. 

83 Agoston da Osmanhlann barut ithal etmelerinin abartilmamasi gerektigini, ulkenin 
ihtiyaglannm gogunlukla kendi baruthanelerinde imal edilen urunlerle karsilandigi dusuncesindedir. 
Bkz. Agoston, Gunpowder for the Sultan's Army, s. 96. 

84 B.O.A., D. BSM. BRi., nr: 18269. 

85 B.O.A., D. BSM. BRi., nr: 18269; Mesela 1201 / 1787 senesinde Haskoy Karhanesi'nde 
dokumu yapilan surat toplan igin 24 vukiyye barut talep edilmistir. B.O.A., D. BSM. BRi. DES., nr: IV / 
26. 

264 



86 B.O.A., D.BSM. BRi., nr: 18269. 

87 B.O.A., D.BSM. BRi., nr: 18308. 

88 1198 / 1783 tarihinde Trabzon'a gonderilecek 100 kantar barutu nakledecek gemiye 
yuklemek igin 2 mavna tahsis edilmisti. B.O.A., C. -As., nr: 44662. 

89 B.O.A., D.B§M. BRi., nr: 18269. 

90 Surnameler ve bu eglencelerde kullanilan atesli gosteriler hakkinda bkz. Mehmet Arslan, 
Turk Edebiyatinda Manzum Surnameler (Osmanh Saray Dugunleri ve Senlikleri), Ankara 1999, s. 24- 
25, 29, 119, 122, 136-38, 140, 143, 144, 290, 296-300, 578; Ozdemir Nutku, IV. Mehmet'in Edirne 
Senligi (1675), Ankara 1987, s. 109-119. 

91 B.O.A, D. BSM. BRi., nr: 18308. 



265 



Osmanh imparatorlugu'ndaki Baruthaneler ve Barut imalati / Yrd. Dog. Dr. 
ibrahim Sezgin [s. 145-150] 



Trakya Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Atesli silahlann kullanilmaya baslanmasi ve bunlann muharebe ve muhasaralarda etkisinin 
gorulmesi, butun devletleri bu tur silahlara sahip olmak igin gaba gostermeye sevk etmistir. Tabii 
olarak Osmanhlar da bu tur silahlara sahip olmuslar ve bunlan kullanmislardir. Osmanlilarda atesli 
silahlar ve ozellikle topun ne zamandan beri kullanildigi tartismahdir. ilk defa, 1-2 Mart 1354'te 
gergeklesen Gelibolu Fethi'nde top kullanildigi iddia edilmeklel beraber simdilik bu durum diger 
kaynaklarla desteklenememektedir.2 Ancak XIV. asir sonlanndan itibaren topun savaslarda 
kullanildigi ve "Topgu" sifati tasiyan kisilerin varhgi tespit edilmektedir.3 

Topun kullanilmaya baslanmasi ile birlikte baruta olan ihtiyacin artmasi tabiidir. ilk devirlerde 
Osmanlilann barut ihtiyaglanni nasil karsiladiklanna dair elimizde yeterli bilgi bulunmamaktadir. 
Yildirim Bayezid zamaninda Gelibolu'da bir baruthane tesis edildigi4 iddiasini ihtiyatla karsilamak 
gerekir.5 Ancak XV. asirdan itibaren istanbul'da ve gesitli sehirlerde barut uretim tesislerinin 
kuruldugu ve isletildigi bilinmektedir. Kaynaklarda ve arsiv belgelerinde haklannda bilgi bulunabilen 
baruthaneler sunlardir: 

A. istanbul'da Kurulmus 

Baruthaneler 

1. Atmeydani 

Baruthanesi 

Bugun elimizdeki bilgilere gore Osmanhlardaki ilk baruthane, istanbul'da kurulan Atmeydani 
Baruthanesi'dir. Gungormez Tekkesi denilen mahalde bulunan baruthanenin ne zaman kuruldugu 
kesin olarak bilinmemektedir. Ancak II. Bayezid zamaninda faal olduguna gore kurulusunu Fatih 
Sultan Mehmed zamanma kadar goturmek mumkundijr.6 Burasmin barut imal yeri olarak mi yoksa 
barut deposu olarak mi kullanildigi kesin degildir. Baruthane olarak kullanilan ve Gungormez Kilisesi 
olarak bilinen eski bir Bizans yapismin H. 895 (M. 1489-90) yilmda yildirim dusmesi sonucu isabet 
almasi uzerine meydana gelen patlama ve yangmda civardaki dort mahalle harabe haline gelmis ve 
gok sayida insan hayatini kaybetmistir.7 

2. Kagithane Baruthanesi 

Kagithane'de insa edilen baruthanenin II. Bayezid tarafmdan insa ettirildigi kabul edilmekle 
beraber,8 Fatih zamaninda yaptinldigini belirten yazarlar da vardir.9 ilk yapildiginda ahsap olarak 

266 



insa ettirilen baruthane KanunT Sultan Suleyman zamaninda kargire gevrilmis ve uzeri kursunla 
kaplanmistir. Barutgubasi nezaretinde kethuda, gavuslar ve 200 nefer galisam olan baruthanede her 
biri 10'ar kantar agirligmda 100 tung havan bulunuyordu. imalat sirasmda baruthanenin garklanni 
dondurmek igin su gucunden faydalamlmaktaydi.10 XVI. asnn ikinci yansinda Kagithane 
Baruthanesi'nde ayda 300 kantar barut uretilmekteydi.11 Baruthane'nin Sultan ibrahim Devri 
sonlanna kadar faal oldugu belirtiliyorsa da12 H. 1074 (1663-1664) yillannda burada siyah barut ve 
tufek barutu uretildigi arsiv kayitlanndan tespit edilmektedir. Nitekim 14 Rebiulahir 1074'te (15 Kasim 
1663) Cebehane'ye 81 mesin kese igerisinde 39 kantar barut teslim edilmisti. Yine 17 Ramazan1074- 
14 Zilkade 1074 (13 Nisan 1064-8 Haziran 1064) tarihleri arasinda Sehremini baruthanesi ile birlikte 
Kagithane Baruthanesi'nden 185 sandik igerisinde 336,5 kantar tufek barutu Cebehane'ye teslim 
edilmisti. 13 



3. §ehremini Baruthanesi 

Sehremini Baruthanesi'nin ne zaman kuruldugu14 tarn olarak bilinmemekle beraber H. 1074'te 
(M. 1663) bu baruthaneden Cebehane-i Amire'ye barut teslim edilmis olduguna gore, 15 bu tarihten 
once kurulmus olmahdir. Ancak H. 1110 (M. 1698) senesinde garklann kizmasindan meydana gelen 
kivilcim, depolanmis barutlara sirayet ederek buyuk bir yangin ve patlamaya sebebiyet vermistir. 
Yangin sonucu 310 kantar barut yanmis; baruthane galisanlanndan 7 kisi hayatini kaybetmisti. Aynca 
garklan donduren beygirlerden 22 tanesi telef olmustu. Patlamanin siddetinden civarda bulunan 
Ordek Kassab, Muneccim Sa'di, Deniz Abdal ve Sarrac Dogan mahallelerinde 425 ev yikilmis, 
Aksaray, Fatih, Edirnekapi ve Silivrikapi gibi semtlerde bazi yuksek binalann ve camilerin camlan 
kinlmisti.16 Sehremini Baruthanesi'nin bu tarihten sonra tekrar tamir edilmeyerek sehir disinda yeni 
bir baruthane insasi igin tesebbuse gegilmisti. 

4. Baruthane-i Amire (istanbul Baruthanesi) 

Devletin iginde bulundugu harp durumu, derhal yeni bir baruthane insasmi zaruri kilmaktaydi. 
Ancak, S enrem i n i Baruthanesi'nde meydana gelen yangin ve patlamanin verdigi zarar, idarecileri 
sehir disinda yeni bir baruthane insasina sevk etti. Yapilan arastirmalar sonunda bugunku Atakoy 
civannda iskender Qelebi Bahgesi denen yerde kurulmasina karar verildi. Araziden bir derenin 
gegmesi ve denize yakin olmasi, baruthane igin gerekli olan suyun temin edilmesini ve nakliye islerini 
kolaylastiracagi dusuncesi bu karann ahnmasinda etkili olmustu. 17 1698 yihnda kesfi yapilmis, ancak 
ilk kesifte bazi hususlann unutulmus oldugu fark edilerek ikinci defa kesfi yapilmis ve 2.906.841 
akgelik masraf tahmin olunmustu.18 Zubde-i Vekayiat yazan, baruthanenin 29 yuk akgeye insa 
edildigini belirtmektedir.19 Baruthanenin insaati iki yilda tamamlanmisti.20 

Yilda ortalama 2500 kantar siyah barut uretilen istanbul Baruthanesi, 21 faaliyetine devam 
ederken 1725 yih sonlannda buyuk bir yangina maruz kalmisti. Baruthane 7878 kurus masrafla tamir 

edilerek tekrar faaliyete gegmistir.22 Baruthane zamanla tamire ihtiyag gostermis ve 1785 yihnda 

267 



yapilan kesifte 5051 kurusa ihtiyag oldugu gorulmus ve 1000 kurus avans verilerek galismalara 
baslanmistir.23 Baruthane, 1203 (1788-89) senesinde yangin tehlikesiyle karsi karsiya kalmis, ancak 
ciddT bir hasara yol agmadan sondurulmustijr.24 

istanbul Baruthanesi'nin baslangigta suyla galismasi dusunulmustij. Ancak su kaynaklannin 
kifayetsizligi sebebiyle garklan dondurmek igin katirlardan istifade edilmek durumunda kahnmisti.25 

III. Selim zamaninda barutun kalitesinin, savaslardaki basarisizhklann nedeni olarak gorulmesi 
yeni barut yapimimn denenmesine yol agti ve bu amagla ingiliz ve Felemenk Perdahti barut uretiminin 
denenmesine baslandi. Bu amagla 1793-94 ve 1799'da baruthaneye yeni garklar Nave edilerek 
istenilen sonug elde edildi.26 

Azadlu Baruthanesi'nin yapihp uretime baslamasindan (1794) dort yil sonra eski usulle uretim 
yapan Gelibolu ve Selanik Baruthaneleri, uretimlerine ihtiyag kalmadigindan kapatildi (Nisan 1800). 27 
Bu durumda Osmanh ordusunun ihtiyag duydugu barutun buyuk bir kismi istanbul ve Azadlu 
Baruthanelerinden karsilanmaya baslandi. 

Baruthane-i Amire, Avrupa'da barut uretiminde meydana gelen gelismelere paralel olarak 
modernize edildi. Once 1881'de prizmatik barut uretmek igin Almanya'dan tezgah ve mengene 
getirtilmesine karar verildi. Dumansiz barutun kesfinden sonra baruthanede bunu uretecek tesislerin 
yapimina karar verildi. 28 

Osmanh imparatorlugu'nun son donemine kadar uretimini devam ettiren baruthane, Cumhuriyet 
devrinde, once askerT fabrikalara intikal etmistir. Daha sonra Makine ve Kimya Endustrisi Kurumu'na 
gegen baruthane arazisi 1955'te Turkiye Emlak ve Kredi Bankasi'na satildi.29 Baruthane'nin bazi 
kisimlan bugun kultur merkezi olarak kullanilmaktadir. 

5. Azadlu Baruthanesi 

Pek gok alanda islahat tesebbuslerine girisen III. Selim, barut uretimini de arttirmak ve kalitesini 
yukseltmek igin Kugukgekmece golunun kuzeyinde Azadlu Baruthanesi'ni kurdurmustur. Bu 
baruthane hem kapasite olarak buyuk hem de modern birtesisti.30 

Baruthane Nazin olan Mehmed Serif Pasa'dan su ile galisacak garklar yapmasi istenince, 
degirmen gevirebilecek miktarda su bulunmasindan dolayi baruthanenin burada yapilmasina karar 
verilerek galismalara baslandi. Kisa zamanda insaati tamamlanarak barut uretimine baslanmisti. 
Guhergile temin edildigi taktirde uretimde bir sikinti olmayacagi dusuncesiyle Gelibolu ve Selanik 
Baruthaneleri kapatilarak buralara hammadde saglayan oruler, Azadlu'ya baglandi.31 Baruthanenin 
ihtiyag duydugu su Samlar koyunun yakininda insa edilen bir barajdan getiriliyordu.32 

H. 1233'te (1817-18) tamir edilen Azadlu Baruthanesi 1272'de (1836-37)' tekrar tamir edilerek 

genisletilmis ve ingiltere'den getirilen modern aletlerle donatilmistir. 1848 yilinda su bendinin yikilan 

kisimlan tamir edilmistir.33 

268 



1877-78 Osmanh-Rus Harbi'nde Ruslann bolgeyi isgalleri sirasinda baruthane tahrip edilmis ve 
bundan sonra bir daha tamir edilmemistir. Bugun de baruthaneye ait bazi kahntilar bulunmaktadir. 

istanbul'da faaliyette bulunan bu baruthanelerden baska Yenigerilere ait Yeni Odalarda 
Okmeydam yaninda barut perdahti igin 1578 yili baslannda bir baruthane kurulmustu. Yenigerilerden 
bir bolukbasi on bir nefer ve iki sakird burada gbrevlendirilmisti.34 

Bu baruthanede 24 §evval 1004 (21 Haziran 1596) tarihinde, baruta ates sigramasindan dolayi 
siddetli bir patlama olmustu. Patlamada baruthanenin gatisi gokmus ve gahsanlardan birkagi 
yaralanmisti.35 

B. istanbul Dismda Kurulmus Barutaneler 

istanbul'daki baruthanelerden baska tasrada da gok sayida baruthane mevcuttu. Bunlann en 
onemlileri sunlardi: 

1. Gelibolu Baruthanesi 

Gelibolu sehrinin kuzeyinde Hamzabey koyuna hakim bir mevkide kurulmustur. Yukanda 
belirtildigi gibi Gelibolu Baruthanesi'nin Yildirim Bayezid zamaninda kuruldugu iddiasini ihtiyatla 
kar§ilamak gerekmektedir. XVI. asra ait ar§iv belgeleri ve kroniklerde Gelibolu'da barut uretildigine 
dair bir kayda rastlanmami§tir. Ancak 24 §evval 986 (24 Arahk 1578) tarihli bir belgede, Gelibolu 
Kalesi dizdan Mehmed, kule duvannin dibine ev yaptirdigi ve bunun baruthaneye zaran oldugu 
belirtilmi§tir.36 Buradaki "baruthane" tabiri ile, barut imal edilen "karhane" degil, kalede barut 
depolanan mahzen kastedilmi§ olmahdir. Yine XVI. asra ait diger bir belgede Bogaz hisarlannin 
ihtiyaci olan 500 kantar barutun gonderildigi belirtilmektedir.37 Buradan da anlasilacagi gibi eger 
Gelibolu'da barut uretimi yapilsaydi, Bogazdaki kalelerin ihtiyaci buradan karsilanir, istanbul'dan 
gonderilmesine gerek kalmazdi. 

H. 1073 ve 1074 yillannda (M. 1663-1664) yillannda Cebehane-i Amire'ye barut gonderen 
yerler arasinda Gelibolu Baruthanesi bulunmamaktadir.38 Bu baruthaneye ait tespit edebildigimiz en 
eski beige 1671 yihna aittir. Bu belgede Selanik'ten 20.000 vukiyye guhergilenin, Gelibolu 
Baruthanesi'ne gonderilmesi istenmektedir.39 Bu durumda Gelibolu Baruthanesi'nin 1664'ten sonra 
ve 1671 yihndan once kurulmus olmasi muhtemeldir. 

ilk zamanlar yilda bin kantar barut uretilen40 Gelibolu Baruthanesi'nde, kapasite, ihtiyaca gore 
iki bin kantara kadar gikabiliyordu.41 Baruthane'nin kapasitesi 1206 (1791-92) senesinde ug bin 
kantara gikartilmisti.42 Bu artista, o yillarda devletin Rusya ile savas halinde olmasinin da rolu 
olmahdir. Baruthane'nin ihtiyag duydugu guhergile Rumeli'deki Uskup, Pazarcik, Uzuncaova vb. 
kazalar ile Biga, Karesi ve civardaki kazalardan temin edilmekteydi. 

269 



Azadlu Baruthanesi'nin faaliyete gegmesinden sonra 1800 yilinda kapatilmasi ve ocakhklarinin 
Azadlu Baruthanesi'ne devri karan ahnmis43 olmakla beraber bundan sonra birkag yil daha 
faaliyetine devam etmis olmahdir.44 

2. Selanik Baruthanesi 

1664 yili baslannda Selanik'te Sogutlu Suyu denen yerde bir baruthane kurulmasina tesebbus 
edilmis ve Selanik kadisi ile barut mubasiri bu isi takip etmekle gorevlendirilmislerdir.45 insaatm 
baslanmasindan iki yil sonra baruthanenin uretimde oldugu gorulmektedir. Baruthanede uretim 
devam ederken bir taraftan da guhergile konulmak igin bir anbar, barut mahzeni ve etrafina duvar 
yapilmasi emredilmis ve bu is igin Baruthane Nazin Mahmud, Muderris ismail Efendi ve hassa 
mimarlanndan Duka tayin edilmisti.46 Ancak birkag ay sonra baruthanede meydana gelen yanginda, 
guhergile anban ve baruthaneye ait bazi malzeme yanmisti.47 Baruthanenin ilk yillannda yilda iki bin 
kantar barut imal edilmekteydi.48 

XVIII. asir ortalannda ikinci bir yangin meydana gelmis, karhane, mahzenler ve baruthanede 
kullanilan aletler bu yangindan zarar gormustur. Bunun uzerine tamir edilmesine tesebbus edilmis ve 
Baruthane nazinnin vekTIi Hasan Aga bu isle gorevlendirilmistir. Aynca Selanik Kadisi Mehmed Esad 
Efendi'nin de yardimi saglanmistir. III. Selim Devri baslannda da baruthanenin su yollan tamir 
edilmistir.49 

1797 yilinda Selanik Baruthanesi barut uretimini durdurmus ve baruthaneye ait bina, arazT ve 
mustemilatinin satilmasi veya malikane suretiyle verilmesi gundeme gelmisti. Ahnan karar uzerine 
Hacegan-i Divan-i Humayun'dan Ahmed Muhtar ile Muderris Ahmed Said'e malikane usuluyle 4000 
kurusa devredilmistir.50 

3. Bagdat Baruthanesi 

Bagdat'ta §eyh Omer Kapisi civannda Tembelhane denilen yerde bulunan baruthanenin 
kurulus tarihi hakkinda bilgi yoktur. Ancak XVI. asnn ikinci yansinda faaliyette idi.51 Baruthanenin 
garklan hayvan gucu ile dondurulmekte ve sogut komuru yerine kavak gubuklanndan elde edilen 
komur kullanilmaktaydi.52 Kibns seferi esnasinda Bagdat'tan Trablus iskelesi uzerinden bin kantar 
barut gonderilmesi tasarlanmisti.53 Ancak barutun gecikmesi uzerine gonderilen ikinci hukumde 
barutun gonderilmesi yaninda mevcut karhanelerin sayisinin iki kat arttinlarak uretime ara verilmeden 
devam edilmesi emredilmekteydi.54 Baruthanede tekrar barut imaline baslanacagi hakkindaki 
kayitlardan, XIX. asir baslannda uretimine ara vermis oldugu anlasilmaktadir.55 

XIX. asir ortalannda baruthanede islenen guhergilenin atesle kal yerine gunes isisi ile kal 
edilmesinin hem masrafi azaltacagi ve hem de daha kaliteli olacagi tecrube edilerek bunun igin bir yer 
tayini ve insaati cihetine gidilmistir.56 

4. Misir Baruthanesi 

270 



Kahire'de Pasa Sarayi'mn kosesinde her birinde kirk havan olan iki kubbeli bir binada bulunan 
baruthane, hayvan gucuyle galismaktaydi. Guhergile yonunden oldukga zengin olan Misir57 barut 
uretimi igin elverisli idi. Osmanhlar tarafindan fethedilmeden once de burada barut uretimi 
yapilmaktaydi.58 Fetihten hemen sonra devlet merkezinin barut taleplerinin karsilanmasi59 Misir'da 
barut uretiminin Osmanli oncesine dayandiginin bir baska delilidir. 

Misir'da uretilen barut, ekseriyetle Misir ve dolayisiyla Akdeniz sahillerini korumak uzere 
bolgeye giden Osmanli donanmasma verilmekteydi. Bu sekilde her yil yaklasik ug bin kantar barut 
gemilere verilmekteydi. 60 Bunun yaninda baruta olan ihtiyacin arttigi donemlerde, donanma haricinde 
de barut talebinde bulunulmaktaydi.61 Barut dogrudan sefer yerlerine gonderildigi gibi istanbul'a 
geldigi de vaki idi. 62 Bu sekilde H. 1074 (M. 1663-64) yihnda Cebehane-i Amire'ye Misir'dan gelen 
barutun miktan 2.750 kantardi.63 

XVIII. asir sonlannda Misir Baruthanesi bakima ihtiyag gostermisti. Kazan ve diger malzemenin 
tedariki ile kamis satin alinmasi igin 5.000 kurusa ihtiyag olunca bu meblagin hazTneden karsilanmasi 
igin emir verilmistir.64 

5. Bor Baruthanesi 

Karaman Eyaleti'nde bulunan bu baruthanenin ne zaman kuruldugu tespit edilememistir. H. 
1084 (M. 1673) yihnda eski ve yeni karhanenin tamire muhtag oldugu dusunulurse65 kuruluslanni bu 
tarihten oldukga geriye goturmek icap eder. Nitekim bu tarihten 10 yil once Bor Baruthanesi'nden ug 
defada 3045 kantar barut Cebehane-i Amire'ye teslim edilmisti.66 Yine H. 1077 (M. 1666-67) yilma ait 
bir kayitta, Bor Baruthanesi kitabetine talib olan Abdurrahman, "Babasinin 10 akge yevmiye ile 16 
seneden fazla gorev yaptigini, babasindan sonra kendisinin de 15 sene hizmet ettigini" belirtmekte ve 
kitabet gorevini tekrar talep etmektedir.67 

Bor Baruthanesi'nde yilda doksan bin vukiyye barut imal edilmekte ve bu is igin alti yuk on dort 
bin (614.000) akge sarf edilmekte ve uretilen barut, develerle istanbul'a nakledilmekteydi.68 Nakliyat 
igin gerekli olan guval ve kege masrafi igin Koghisar Memlahasi mukataasindan 96.000 akge 
verilmisti.69 

6. Budin Baruthanesi 

Baruthane'yi Budin Beylerbeyi Sokollu Mustafa Pasa'nin yaptirdigi70 kaydedilmisse de Arslan 
Pasa tarafindan yaptinldigina dair kayitlar da vardir.71 Ancak bu pasalann beylerbeyiliklerinden once 
Budin'e guhergile getirildigine gore barut uretimi daha oncesine goturulmektedir.72 

Budin'de uretilen barut daha ziyade civardaki kalelere verilmekteydi. Bunlar arasinda Belgrad,73 
Semendire74 gibi kaleler sayilabilir. Bunun yaninda dogrudan beylerbeyilere de barut 
gonderilmekteydi.75 Baruthane'nin yilhk uretimi 1000-3000 kantar arasindaydi. 76 



271 



19 Mayis 1578'de barutun depolandigi saraya yildirim isabet etmesi sonucunda siddetli bir 
patlama meydana geldi. Kalede ve civarda buyuk zarar veren bu patlama, Tuna uzerindeki koprunun 
de birkag yerden hasar gormesine neden oldu.77 

Yukanda saydigimiz baruthanelerden baska, izmir,78 Timisvar,79 Haleb, Belgrad gibi 
sehirlerde de zaman zaman barut uretilmekteydi. Bunun yaninda isimleri bilinmeyen kuguk barut 
imalathanelerinin oldugu dikkat gekmektedir.80 

Goruldugu gibi Osmanh imparatorlugu ihtiyag duydugu barutu elde edebilmek igin oncelikle 
kendi imkanlanni kullanmayi dusunmustur. Ancak ozellikle uzun suren seferler dolayisiyla 
Cebehane'nin barut sikintisina dustijgu gorulmekteydi. Boyle durumlarda mevcut baruthanelerin 
kapasite arttinmina gahsilmakta veya barut ithali yoluna gidilerek ihtiyacin karsilanmasina 
gahsilmaktaydi. ilk barut ithaline 1688 yihnda rastlanmaktadir. Ancak, ithal edilen barut, Osmanh 
ordusunun ihtiyacimn gok kuguk bir kismini karsilamaktaydi.81 

Baruthaneler onceleri birer nazir tarafindan idare edilmekteydi. III. Selim zamaninda idarT 
yapida degisiklige gidilerek istanbul Baruthanesi nazinna baglandilar. Bundan sonra diger 
baruthaneler vekille idarT edilmeye baslandi. 1835 yihnda Muhimmat-i Harbiye Nezareti'nin 
kurulmasiyla baruthaneler bu nezarete baglandi ve idareleri mudurtayini ile yurutuldu.82 

Sonug olarak; Osmanh idarecileri, barutun harp malzemesi olarak onemini kavramislar, bu 
maddenin uretimini devam ettirebilmek igin ciddT tedbirler almislardir. Gerek yeni baruthaneler ihdasi 
gerek hammadde temininde karsilasilan gugluklerin ortadan kaldinlmasi ve malt yonden finansman 
gabalan, barut uretiminde ciddT krizlerin gikmasini engellemis ve gok kuguk donemler haricinde, barut 
temini igin disanya bagimh olunmamistir. 

1 Mucteba ilgurel, "Osmanh Topgulugunun ilk Devirleri", Prof. Dr. Hakki Dursun Yildiz 
Armagani, istanbul 1995, s. 287. 

2 Gabor Agoston, XV. asir sonu ve XVI. asirda yazilan eserlerde, muellifler, kendi 
zamanlarimn terminolojisini yansitmis olabileceklerini belirtmektedir. Bkz. Gabor Agoston, "Osmanh 
imparatorlugu'nda Harp Endustrisi ve Barut Teknolojisi (1450-1700)", Yeni Turkiye Osmanh Ozel 
Sayisi I, Sayi 31 , Ankara 2000, s. 631 . 

3 Halil inalcik, David Ayalon, "Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom, a 
Challenge to a Medieval Society", London 1956, XVI 1-1 54 sahife, Belleten, XXI/83, Ankara 1957, s. 
509. (Tanitma Yazisi) 

4 Fevzi Kurtoglu, Gelibolu ve Yoresi Tarihi, istanbul 1938, s. 67. 

5 Bu hususta ileride Gelibolu Baruthanesi bahsine bakiniz. 



272 



6 Muzaffer Erdogan, "Arsiv Vesikalanna Gore istanbul Baruthaneleri", istanbul Enstitusu 
Dergisi, Sayi II, istanbul 1956, s. 120. 

7 Semavi Eyice, "Baruthane" mad., Turkiye Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi (=DiA), Cilt 5, 
istanbul 1992, s. 95. 

8 Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 120; S. Eyice, "Baruthane", s. 95; M. Munir Aktepe, 
"Kagidhane'ye Dair Bazi Bilgiler", Ord. Prof, ismail Hakki Uzungarsih'ya Armagan, Ankara 1976, s. 
338; Birol Cetin, Osmanh imparatorlugu'nda Barut Sanayi 1700-1900, ist. Univ. Sosyal Bilimler 
Enstitusu Yayinlanmamis Doktora Tezi, istanbul 1997, s. 20; M. AN Ozutopgu, "Osmanh Devleti'nde 
Barut Sanayii", Askeri Tarih Bulteni, Sayi 19, Ankara 1985, s. 74. 

9 Mehmed Ziya, istanbul ve Bogazigi, istanbul 1928, C. II, s. 103'ten naklen Aktepe, 
"Kagidhane'ye Dair", s. 339 n. 

10 Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 120. 

11 istanbul Hassa Hare EmTnine gonderilen 18 Receb 979 (6 Aralik 1571) tarihli hukum: 
Ahmed Refik, Onuncu Asr-i HicrT'de istanbul Hayati (1495-1591), istanbul 1998, s. 109. 

12 M. Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 120. Baruthanelerle ilgili yukanda belirtilen 
gahsmalarda Erdogan'in kullandigi 9 Safer 1057 (16 Mart 1647) tarihli bir vesika, son beige olarak 
kabul edilmektedir. 

1 3 BA, MAD, nr. 3279, s. 1 69-1 70. 

14 Tarih-i Rasid'i kaynak olarak kullanan Erdogan baruthanenin insasini 1099 (1688)'dan 
sonra vermektedir. Daha sonra yapilan gahsmalarda da bu bilgi Erdogan'a atfen verilmektedir. Ancak 
Rasid Tarihi'nin kaynaklanndan Zubde-i Vekayiat'ta bu olay su sekilde kayithdir: "1099 senesinde 
kalyonlar binasina mubaseret olundukda, seferlerin dahi zuhuru vakti olmagla, Gelibolu ve izmir ve 
Selanik bardthanelerinde tabh olunan barut kifayet itmeyup, ziyade barut tabhi igun bir kar-hane 
binasi muktazT olmagla, istanbul'da Sehr-emaneti Qarsusu kurbunde olan baruthanenin binasini 
munasib gormeleriyle bina olunmus..." (Defterdar San Mehmed Pasa, Zubde-i Vekayiat Tahlil ve 
Metin, haz. Abdulkadir Ozcan, Ankara 1995, s. 647). Bu ifadeden de anlasilacagi uzere Sehremini 
semtinde 1099'dan once bir baruthane binasi mevcuttu. Muhtemelen baruta ihtiyag duyulmadigindan 
uretim yapilmamaktaydi. Ancak Osmanh imparatorlugu'nun Avusturya-Macaristan, Rusya ve Venedik 
ile uzun suren harpleri, barut ihtiyacini arttirmis ve bu yuzden tekrar faaliyete gegirilmis olmahdir. 

15 BA, MAD, nr. 3279, s. 170. 

16 Defterdar San Mehmed Pasa, a.g.e., s. 647-648; Rasid, Tarih-i Rasid, istanbul 1282, II, 
441. 



273 



17 Mubahat S. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire" mad., DiA, V, istanbul 1992, s. 96. 

18 M. Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 123. 

19 Defterdar San Mehmed Pasa, a.g.e., s. 648. 

20 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 96. 

21 BA, MAD, nr. 10149, s. 292. 

22 Ahmet Erdal, Baruthane-i Amire (istanbul Baruthanesi), Mezuniyet Tezi, istanbul 
Universitesi Edebiyat Fakultesi Osmanli Mueseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursusu, istanbul 1982, s. 
10. 

23 A. Erdal, a.g.t., s. 11. 

24 Ayni yer. 

25 Birol Cetin, a.g.t., s. 24. 

26 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 96. 

27 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 96. 

28 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 97; Cetin, a.g.t., s. 24-25. 

29 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 97; M. Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 126. 

30 S. Eyice, "Baruthane", s. 95-96. 

31 BA, Cevdet-Askeriye, nr. 45774. 

32 S. Eyice, "Baruthane", s. 96. 

33 S. Eyice, "Baruthane", s. 96. 

34 ismail Hakki Uzungarsili, Osmanli Devleti Teskilatindan Kapukulu Ocaklan I, Ankara 
1988, s. 5-6. 

35 SelanikT Mustafa Efendi, Tarih-i SelanikT, Haz. Mehmet ipsirli, istanbul 1989, II, 614-615. 

36 Cezayir Beylerbeyisi Kapudan AN Pasa'ya gonderilen hukum: BA, MD, nr. XXXV, 
411/1054. 

37 Bogaz Hisarlan dizdanna gonderilen 18 Zilhicce 979 (30 Nisan 1572) tarihli hukum: BA, 
MD, nr. XVI, 166/323. 

274 



38 "Defter-i varidat ve masarifat-i muhimmat-i Cebehane-i Amire, ff 15 S. sene 1073 ila ft Za 
sene 1074". Bkz. BA, MAD, nr. 3279, s. 169 vd. 

39 Selanik Gumrugu emTni Mehmed'e gonderilen 5 Rebiulevvel 1082 (12 Temmuz 1671) 
tarihli ferman: BA, ibnulemin-Maliye, nr. 508. 

40 BA, MAD, nr. 10149, s. 293. 

41 BA, D. MKF, nr. 27894, s. 2. 

42 BA, Cevdet-Askeriye, nr. 391 81 . 

43 BA, Cevdet-Askeriye, nr. 1 1555. 

44 M. Erdogan, 'Istanbul Baruthaneleri", s. 1 1 8 n. 11. 

45 M. Erdogan, 'Istanbul Baruthaneleri", s. 116. 

46 Selanik Kadisi ve Selanik Baruthanesi Nazin Mahmud'a gonderilen 4 S. 1076 (16 Agustos 
1665) tarihli hukum: BA, MAD, nr. 2742, s. 17. 

47 Selanik Kadisi ve Selanik Baruthanesi Nazin Mahmud'a gonderilen 8 Ca. 1076 (16 Kasim 

1665) tarihli hukum: BA, MAD, nr. 2742, s. 40. 

48 Selanik Kadisi ve Selanik Baruthanesi Nazin Mahmud'a gonderilen 20 Ra. 1077 (20 Eylul 

1666) tarihli hukum: BA, MAD, nr. 2742, s. 149. 

49 M. Erdogan, 'Istanbul Baruthaneleri", s. 116. 

50 BA, Cevdet-Askeriye, nr. 45774. 

51 18 Mayis 1560 tarihli bir hukumle Bagdat'tan Lahsa'ya yuz kese barut gonderilmisti. Bkz. 
3 Numarah Muhimme Defteri Ozet ve Transkripsiyon, Ankara 1993, s. 506, huk. 1147. 

52 M. Erdogan, 'Istanbul Baruthaneleri", s. 1 18. 

53 Bagdat Beylerbeyisine gonderilen 5 Sevval 978 (2 Mart 1571) tarihli hukum: 12 Numarah 
Muhimme Defteri Ozet-Transkripsiyon ve indeks, Ankara 1996, I, s. 103, huk. 119. 

54 Bagdat Beylerbeyisine gonderilen 10 Zilkade 978 (5 Nisan 1571) tarihli hukum: 12 
Numarah Muhimme Defteri, s. 280, huk. 432. 22 Numarah Muhimme Defteri'ne gore Bagdat'ta 14 
baruthane mevcuttu: Bkz. V. J. Parry, "Osmanh imparatorlugunda Kullanilan Harb Malzemesinin 
Kaynaklan", (terc. Salih Ozbaran), Tarih Enstitusu Dergisi, sayi 3, istanbul 1973, s. 39. 

55 M. Erdogan, "istanbul Baruthaneleri", s. 118. 

275 



56 BA, Cevdet-Askeriye, nr. 38573. 

57 V. J. Parry, "a.g.m. ", s. 38. Zaman zaman Misir'dan istanbul'a da guhergile 
gonderilmekteydi. Bkz. Misir Beylerbeyisine gonderilen 25 Rebiulahir 972 (30 Kasim 1564) tarihli 
hukum: 6 Numarali Muhimme Defteri Ozet-Transkripsiyon ve indeks, Ankara 1995, I, s. 234, huk. 
430. 

58 Omer Lutfi Barkan, Osmanli imparatorlugunda ZiraT Ekonominin HukukT ve MalT Esaslan 
Kanunlar I, istanbul 1943, s. 356. 

59 Seyyid Muhammed es-Seyyid Mahmud, XVI. Asirda Misir Eyaleti, istanbul 1990, s. 62. 



60 Misir Beylerbeyisine gonderilen 25 Rebiulahir 972 (30 Kasim 1564) tarihli hukum: 6 
Numarali Muhimme Defteri I, s. 235-236, huk. 433. 

61 Kibns seferi sirasinda Misir beylerbeyisine gonderilen 17 §evval 978 (14 Mart 1571) 
tarihli hukumde, Misir'da uretilen barutun Kibns'a gonderilmesi emredilmisti. Bkz. 12 Numarali 
Muhimme Defteri I, s. 373, huk. 600. 

62 SelanikT, Tarih-i SilanikT, II, 627. 

63 BA, MAD, nr. 3279, s. 170. 

64 Defterdara gonderilen 4 Cemaziyelahir 1216 (13 Eylul 1801) tarihli beyaz uzerine 
buyruldu: BA, Cevdet-Askeriye, nr. 26117. 

65 Ragip Onen, "Osmanhlar Devrinde Bor'da Barut Fabrikalan", Turk Etnografya Dergisi, 
Sayi V (1962), Ankara 1963, s. 23. 

66 BA, MAD, nr. 3279, s. 1 69-1 70. 

67 BA, MAD, nr. 2742, s. 120. 

68 R. Onen, "Osmanhlar Devrinde Bor'da Barut Fabrikalan", s. 21-22. 

69 Koghisar Memlahasi Kadisi ve EmTnine gonderilen 28 Ca. 1076 (4 Aralik 1665) tarihli 
hukum: BA, MAD, nr. 2742, s. 47. 

70 PegevT ibrahim, TarTh-i PegevT, Onsoz ve indeks F. C. Derin-V. Cabuk, istanbul 1980, II, 
27. 

71 B. Cetin, a.g.t., s. 18. 



276 



72 Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder production in Hungary in the Sixteenth Century: 
The Baruthane of Buda", Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the a.g.e. of 
Suleyman the Magnificent, Ed. Geza David-Pal Fodor, Budapest 1994, s. 153. 

73 12 Numarah Muhimme Defteri, s. 248, huk. 279. 

74 12 Numarah Muhimme Defteri, s. 278, huk. 430. 

75 Rumeli beylerbeyisine gonderilen 2 Zilkade 978 (28 Mart 1571) tarihli hukum: 12 Numarah 
Muhimme Defteri, s. 248, huk. 380. 

76 Gabor Agoston, "Ottoman Gunpowder production in Hungary...", s. 155-156. 

77 Agoston, "ayni makale", s. 158, 159; M. Tayyib Gokbilgin, "Turk idaresinde Budin", Ataturk 
Konferanslan V 1971-1972, Ankara 1975, s. 173. 

78 Mesela 1098 (1687) yihnda izmir baruthanesinden 487 kantar siyah barut Cebehane'ye 
teslim edilmisti. Bkz. BA, ibnulemin-Bahriye, nr. 198. 

79 Timisvar'da XVI. asnn ikinci yansinda bir baruthane insa edilmis ve baruthanenin 
korunmasi igin bir de palanka bina edilmisti. Palanka'da muhafaza gorevinde bulunmak uzere 
Timisvar Kalesi'nin ig ve dis hisarlanndan birer boluk aynlmisti: Timisvar beylerbeyisine gonderilen 7 
Sevval 978 (4 Mart 1571) tarihli hukum: 12 Numarah Muhimme Defteri, s. 168, huk. 235. 

80 12 Numarah Muhimme Defteri, s. 127, h. 170 (18 Sevval 978/15 Mart 1571). 

81 G. Agoston, "Osmanh imparatorlugu'nda Harp Endustrisi", s. 634-638. 

82 M. Kutukoglu, "Baruthane-i Amire", s. 97. 



277 



Osmanh Ordulannin ia§e ve ikmali: I. Ahmed Devri Iran Seferleri Ornegi / 
Yrd. D05. Dr. Omer ifbilir [s.151-158] 



Mimar sinan Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Askeri operasyonlann basanya ulasmalanna, muharib guglerin teknik donanimi, talim ve 
disiplinlerinin yam sira sefer oncesi yapilan hazirliklar da te'sir etmektedir. Hususiyle, asnmiza 
nisbetle nakil ve haberlesme vasitalannin son derece ilkel ve tamamen insan ve hayvan gucune 
dayah olarak yurutuldugu devirlerde bu tur hazirliklar daha da ehemmiyet kazanmaktadirlar. 
Gunumuz lisaninda lojistik olarak adlandinlan, sefer oncesi ve sefer sirasinda yurutulen bu 
faaliyetlere Osmanh literaturunde iase, ikmal denilmektedir. 

Osmanh Devleti, tarih sahnesine giktigindan itibaren devamli savasmasi ve gaza ruhunul her 
vakit canh tutmasi munasebetiyle, asirlann birikimi neticesinde iase, ikmal hususunda bir hayli 
tecrube kazanmisti. Nitekim idari ve mali yapilanmasi, reayaya tarh ettigi ozellikle fevkalade vergiler, 
yollann, koprulerin insa ve tamiri vs. gibi faaliyetlerin toplum hayatimn refahindan baska harb 
gucunun idamesi ve muessir olmasi gibi hedefleri de vardi. Osmanh Devleti'nde genel olarak ug 
bashk altinda toplanabilecek olan lojistik faaliyetleri, ordudaki muharib guglerin, nakil ve savas araci 
olarak kullanilan hayvanlann beslenmesi igin luzumlu iase maddelerinin temin ve onceden belirlenen 
menzillere ulastinlmasi, savas igin gerekli mali kaynagin bulunmasi ve savasacak insan gucu ve 
yardimci siniflann toplanarak harb nizamina sokulmasi olarak siralamak mumkundur. 

I. Ordunun iasesi 

Sefer karanndan sonra Osmanh Devleti'ni en gok ugrastiran meselelerden birisi asker igin erzak 
ve agirhklan tasiyan hayvanlar igin yem temini olmaktaydi. Bu malzemelerin temini igin degisik yollar 
ve usullere muracaat olunurdu. Savas kithk vs. gibi olaganustu durumlarda divanin aldigi kararla 
avanz-i divaniye, tekalif-i fevkalade gibi ekstra vergiler sahndigi gibi normal piyasa sartlanyla da 
mubayaalar yapilmaktaydi. Baslangigta ayni ve bedeni olarak ahnan avanz vergisinin zamanla nakdi 
bir vergiye donusmesiyle, un ve arpadan ayni olarak tahsil edilen yeni bir vergi daha ortaya gikmistir.2 
Nuzul adindaki bu vergi, sefere yakin olan yerlerden aynT, uzak olan bolgelerde ise nakil guglugu 
dolayisiyla nakdT olarak toplanabilirdi. Toplanan arpa nispeti umumiyetle una gore daha fazladir. 
Bunda arpanin orduda bulunan hayvanlann yemi olarak kullanilmasinm tesiri vardir. Bugday yerine 
un toplanmasi, bugdaym ogutulmesi ve kalburlanmasi gibi seferi ordunun hantallasmasina vesile 
olacak sebeplerin onune gegmek fikrinden kaynaklanmaktadir.3 Nuzul zahiresinin toplanmasi, 
guvallanip belirlenen menzillere goturulerek ordu nuzul eminine ya da miri zahire anbarlanna teslim 
edilmesi, zaman zaman merkezden gorevlendirilen mubasirler vasitasiyla yurutulse de4 umumiyetle 
kadilann uhdelerine tevdi edilen bir vazifeydi.5 XVI. yuzyil sonlannda yeni bir verginin daha ihdas 



278 



edildigi gorulmektedir. Avanzin ve nuzulun nakde donusmesi sonucu ortaya gikan bu vergiye sursat 
adi verilmektedir. 

Kendilerine sursat vergisi salinan kazalann bu vergiye istiraklerinde her zaman olmamakla 
beraber avanz ve nuzul hanelerinin sayilan da etkili olmaktaydi.6 Ancak nuzulden farkli olmak sursat 
vergisine tabi olan zahireye, devletin tayin ettigi piyasanin hayli altinda olan bir fiyatla da olsa ucret 
odenmektedir. Avanz, nuzul ve sursat vergisine tabi olan haneler, baslangigta, Osmanh idaresi altina 
ahnan bolgelerin gelir kaynaklanni tespit etmek maksadiyla fetih, padisah degisikligi ya da 10, 20, 30 
senelik fasilalarla yapilan tahrirlere gore tayin edilirken daha sonralan mustakil avanz hanesi 
sayimlan yapilmaya baslanmistir.7 Sursat zahiresi olarak istenen maddeler, nuzule gore, un ve 
arpadan baska yag, bal, koyun, ekmek, saman, ot ve odun gibi malzemeleri de ihtiva etmesi 
bakimindan daha gesitlidir. XVII. asnn baslannda zaman zaman nakit olarak da tahsil edilebilen 
sursat8 asnn sonlanna gelindiginde devletin igine dustugii mali sikintidan dolayi hemen hemen 
tamami nakit tahsil olunmaya baslanmistir.9 Nuzul ve sursat toplamamn mumkun olmadigi ya da bu 
yolla toplanan zahirenin ihtiyaca kafi gelmedigi durumlarda ise istira denilen serbest piyasa sartlan ile 
zahire alimina gidilmektedir.10 

Nuzul, sursat veya istira yoluyla toplanan zahire seferin istikametine gore belli menzillerde 
orduya teslim edilir yahut miri zahire ambarlanna depo edilirdi. Osmanh Devleti gerek Anadolu'da 
gerekse Rumeli'de sagkol, ortakol ve solkol olmak uzere ug koldan ilerlemekte, futuhatmi ve yol 
teskilatini buna gore tayin etmekteydi. Bu ana kollar daha tali ve kuguk olan yollarla birbirine 
baglanmaktaydi.1 1 Butun bu yollarda belli menziller tayin edilmekte ve bu menzillerde askeri maksath 
zahire anbarlan bulunmaktaydi. Anadolu yakasindaki miri zahire anbarlan yol guzergahinda bulunan 
gok kuguk yerlesim birimlerine vanncaya kadar bir gok mahalde bulunmakla beraber onemlileri 
Trabzon, Erzurum, Bayburt, Batum, Karahisar-i Sarki, Van, Diyarbekir, Haleb, Payas, Erzincan, Sivas, 
Samsun, Penek, Nigde, Corum, Karahisar-i Sahip, Konya ve Tokat sehirlerindeydi. 

Bunlann iginde iskelelerinden dolayi basta, Trabzon ve iskenderun-Payas, sark seferlerinde 
adeta merkez us konumunda olan Erzurum aynca Bayburt, Diyarbekir ve Van anbarlan one 
gikmaktadir.12 Erzurum anban en buyuk anbar olarak bilinmektedir.13 

Osmanh Devleti, savas olsun olmasin bu anbarlan her zaman dolu bulundurmaya gayret 
etmekteydi. Boylece ani bir savas durumunda ordusunu sevk etmekte gecikmeyecek ve bu sistem 
sayesinde istikamet degistirmesi her zaman kolayca mumkun olacagmdan hareket ve savas kabiliyeti 
en ust noktaya ulasacaktir. Osmanh Devleti'nin zahire temin ve tedariki hususundaki 
organizasyonunu Avusturya ile karsilastiran Majer, Osmanhlann gok daha guglu olduklanni ifade 
etmektedir.14 Anbarlara depolanan zahire igin emin ve katibler tayin edilir ve gelen zahirenin 
muntazam defterleri tutulurdu.15 Bundan baska hububatin rutubetlenmemesi igin anbarlann daminin 
ve duvarlannin muntazam olmasina, tamire muhtag yerlerinin tamirine ihtimam edilirdi. 16 Bazen miri 
mahzenlerin kifayet etmemesi veya daha baska sebeplerle ucretiyle depo kiralandigi da olurdu.17 



279 



Anbarlarda bulunan zahireler, kullanilmayarak uzun sure durdurulursa bozulmaya, gurumeye ve 
boceklenmeye baslardi. Boyle durumlarda ilgili yerlerin idarecilerine eski zahirenin satilmasi parasiyla 
yeni mahsul zahire ahnip depolanmasi emredilirdi. Zahirenin degistirilmesi islemi degisik usullerle 
gergeklestirilirdi. Bazen devlet satilacak zahirenin birim fiyatmi belirleyip o fiyattan satilmasim18 
bazen fiyat hususuna temas etmeden satilarak parasiyla yenisinin alinmasim19 bazen de "narh-i 
ruzT" ile satilarak hububatin tebdilini isteyebiliyordu.20 Bir degisik sekil ise zahireyle degistirilmesi 
usuluydu. Bu da vesikalarda "bir kilesini iki kileye", "iki kilesini ug kileye" gibi cumlelerle ifade 
edilmektedir.21 Askeri gayelerle muhimmat doldurulan bu zahirelerin maksatlan haricinde 
kullanilmasina musamaha edilmiyordu.22 

Merkezi kuvvetlerin erzak ihtiyaci devlet tarafindan karsilanmakta, yenigeri ve kapikulu 
askerlerine belli bir fiyat mukabilinde tevzi edilmektedir. Ancak bu oldukga dusuk bir ucrettir. Sefer 
esnasinda ordu hazinesinin varidat ve masarifini gosteren ruznamge defterleri ve diger zahire 
muhasebesine mahsus defterler incelendiginde, zahire igin harcanan meblag ile askere tevzi 
edilmesinden elde edilen gelir arasinda bir hayli fark oldugu gorulur. Aradaki bu fark devlet tarafindan 
subvanse edilmektedir. Eyalet askerleri ise luzumlu zahireyi kendileri temin etmek zorundaydilar. 
Ancak zaruret durumunda ucret mukabili miri anbarlardaki zahirelerden de istifade edebiliyorlardi.23 

Burada incelenen donemde un, bulgur ve piring gibi hububat urunlerinin askere hangi 
miktarlarda dagitildigi hususunda tarn bir agikhk bulunmamaktadir. Uzungarsih, sefer esnasinda 
yenigerilere un verildigini ve peksimet pisirilerek dagitildigini soylerse de miktarlanni gostermez.24 
Marsigli ise her bir nefere gunde 100 dirhem ekmek, 50 dirhem peksimet, 60 dirhem koyun ve sigir 
eti, 25 dirhem yag ve 50 dirhem piring verildigini ve haftada iki defa pilav yapilmak uzere bulgur 
dagitildigini yazar.25 Ancak burada verilen rakamlar sihhatli degildir. Mesela IV. Murad'in Bagdad 
seferi esnasinda her bir nefere gunde 700 gr. peksimet tevzi edildigi tespit edilmistir.26 

Osmanli ordusunun vazgegilmez yiyeceklerinden birisi de et idi. Bu ihtiyag da daha ziyade 
koyun etinden temin edilirdi. Bunda damak zevkinin yam sira buyukbas hayvanlarm daha ziyade 
ordunun agirhklanni tasimada kullanilmalarimn da rolu vardir. Ancak zaman zaman az da olsa sigir 
etinin kullanildigi gorulurdij.27 Mora seferi sirasinda ise sigir eti kullanilmasi biraz daha 
yayginlasmistir.28 Askere verilen gunluk et miktan hususunda bu donem vesikalannda sarahat 
yoktur. Ancak Van muhafazasindaki yenigerilere tevzi olunan et miktanndan hareketle her neferin 
gunluk 160 gr. civannda istihkaklan oldugu hesaplanmistir.29 XVIII. yuzyila gelindiginde ise daha net 
bilgilere ulasmak mumkundur. Mesela Mora seferinde askere tevzi edilen et miktan 200 gr. 
uzerindedir. Koyun eti yerine sigir eti dagitildigmda ise gunluk istihkaklan iki katina gikmaktaydi.30 
Sefer baslamadan once et ihtiyaci igin lazim olan koyunlann bir kismi sursat seklinde evvelden tespit 
edilen miktarlarda bazi kazalara havale olundugu gibi31 gerek seferden once gerekse sefer 
esnasinda istira usuluyle de koyun temin edilebilmekteydi.32 ister istira ister sursat isterse baska 
yollarla temin edilen koyunlar, orduda bulunan koyun eminine teslim olunur, koyunlann cemaatlere 
tevzi, taksim ve icab ettiginde satilmasi isi koyun emini nezaretinde yurutulurdij.33 

280 



Toplanan koyunlann bir kismi suruler halinde orduyla birlikte goturulur, bir kismi da belli 
menzillerde hazir bulundurulurdu. Aynca satin almdiklan andan itibaren koyunlann beslenmelerine de 
itina olunur34, yol esnasmda hasta ve gugsuz olan koyunlar satihrlardi.35 Koyun adedinin ihtiyagtan 
fazla olmasi ya da seferin uzun surmesiyle kis mevsiminin hududa yakin bolgelerde gegirilmesi 
halinde koyunlar da kislaklara tevzi edilir, beslemeleri igin muhtelif kimselere dagitihrdi. Mesela, 
Nasuh Pasa'nin sadareti ve serdarhgi zamanmda Dogu Anadolu'daki Turkmen ve Ekrad umerasina 
beslemeleri igin toplam 12.914 adet koyun teslim olunmustur.36 Bu durum ordunun yeniden gikacagi 
sefere bir nevi hazirhk mahiyeti arzetmekteydi. Muhtemelen bu koyunlar, ileriki sefer mevsiminde 
kuzulanyla birlikte daha fazla olarak tahsil edilmekteydiler. 

Bu doneme ait arsiv malzemesinden, Cigalazade Sinan ve Kara Mehmed Pasalann serdarliklan 
zamanmda ordu igin muhtelif yollarla tahsil edilen koyun adedini tespit edebilmek tarn olarak mumkun 
olmamistir. Ancak Kuyucu Murad Pasa ve onun halefi Nasuh Pasa zamanlannda temin edilen koyun 
adetlerini gosteren muhasebe defterleri mevcuddu. Buna gore, Kuyucu Murad Pasa zamanmda 24 
Mayis 1610-14 Mayis 1611 tarihleri arasmda, Tebriz seferi igin bir senede toplam 87.194 adet koyun 
sarf olunmustur.37 Nasuh Pasa'nin Sadareti sirasmda 1 Ra 1020-30 B 1020 tarihleri arasmda dort ay 
zarfmda orduya giren koyun miktan 48.870 adeddir.38 Koyun fiyatlan cinslerine ve istira usullerine 
gore farkhhklar arz etmektedir. Bu donemde satin alman koyun fiyatlan 120 akge ile 420 akge 
arasmda degismektedir.39 Koyun fiyatlannin bu sekilde farkli olmasi muhtemelen cinsine, temindeki 
gijgluge ve mevsimden kaynaklanan zorluga bagh olsa gerektir. Et fiyatlan ne olursa olsun kanun 
geregi yenigeri cemaatlerine okkasi 3 akgeden tevzi olunur, fazlasi devlet tarafmdan subvanse 
edilirdi.40 Kuyucu Murad Pasa zamanmda hazirlanan bir muhasebe defterine gore koyun istirasi igin 
hazineden gikan para ile cemaatlere et tevziinden hazineye giren para mukayese edildiginde devletin 
et fiyatlanna verdigi bu destek daha iyi anlasilacaktir.41 

Ekmek ve peksimet de iase maddelerinin onemlilerindendir. Menzillerde depolanan unlardan 
finncilara parasi odenmek suretiyle ekmek pisirtildigi gibi muhtelif kazalara sursat olarak ekmek teklif 
olundugu da gorulmektedir. Mesela Kuyucu Murad Pasa'nin Tebriz seferi igin gesitli kazalara 76.310 
adet ekmek pisirmeleri ferman olunmustur.42 Bunun yam sira orduyla birlikte sefere katilan orducu 
esnafi arasmda ekmekgilerin de bulunmasi ekmegin sadece belli kazalarda degil seyyar finnlar 
vasitasiyla ordu iginde de pisirildigini gostermektedir43, Askerler de taze ekmek bulunmasi mumkun 
olan yerlerde ekmegi tercih edip peksimet istememekteydiler.44 Qok uzun sure dayanmasi dolayisiyla 
daha ziyade deniz seferlerinin vazgegilmez besin maddesi olan peksimete, ozellikle savas alanlanna 
yakin yerlerde ihtiyag duyulmaktaydi. Bu sebeble peksimet pisirilmesi ve menzillerde hazirlanmasi da 
devletin ehemmiyetle uzerinde durdugu bir husustur. Merkezden gonderilen hukumlerde ilgili yerlerin 
kadilanndan peksimetin usulune uygun olarak pisirtilmesi istenirdi.45 Anbarlara konulan peksimet en 
fazla bir yil bekletilir, bu muddet zarfmda kullamlmazsa degistirilirdi.46 Ne miktar undan ne kadar 
peksimet pisirilecegine de gonderilen hukumlerde isaret olunurdu.47 

incelenen donemde askere tevzi olunan gunluk ekmek ve peksimet istihkaki hakkmda bir agikhk 

yoktur. IV. Murad zamanmdaki Bagdad seferinde gunluk 700 gr. peksimet dagitildigmdan yukanda 

281 



bahsedilmisti. Marsigli'ye gore 100 dirhem (320 gr) ekmek ve 50 dirhem (160 gr) peksimet 
verilmektedir.48 Mora seferindeyse, sefere katilan yenigeri, cebeci, topgu ve arabaci neferlerine 
gunluk 641 gr. ekmek verilmistir.49 Burada ele ahnan seferler sirasinda ne kadar peksimet 
hazirlandigini tarn olarak tespit etmek mumkun olmamistir. Ancak Kuyucu Murad Pasa'nin Tebriz 
seferi doneminde yogunlasan bazi kayitlara dayanarak bir fikir sahibi olabilmekteyiz. Kayseri, 
Erzurum, Tokat, Urfa, Ceziret, Bagdad, Van, Trabzon, Karaman vs. kadilanna gonderilen 
hukumlerden anlasildigina gore bu sefer igin toplam 66.500 kantar (3.754 ton) peksimet pisirilerek 
istenen yerlere nakl olunup depolanmasi emredilmistir.50 



Ordunun iasesi igin kullanilan maddelere revgan-i sade (tereyagi), bal, gavdar, dan ve tavuk gibi 
seyler ilave edilebilir. Ancak bunlara dair teferruatli kayitlar mevcut degildir. Ruznamge defterlerinde 
gogu defa miktar belirtilmeksizin gosterilmislerdir. Tebriz seferi igin 10.000 okka51, Revan seferine ait 
ruznamge defterinde bulunan kayitlardan yaptigimiz hesaba gore de bu sefer igin 17.434 kg. tereyagi 
satin alinmistir.52 

Yine orduda kullanilmasi pek muhtemel olan Turk insaninin vazgegilmez yiyeceklerinden 
yogurt, peynir, sogan, sebze ve meyve gibi malzemeler hakkmda - Kuyucu Murad Pasa'nin Tebriz 
seferi esnasinda Diyarbekir Beylerbeyisi Nasuh Pasa'nin orduya bol miktarda bostan kavunu 
getirdigine dairTopgular Katibi'ndeki kayit istisna edilirse53 -simdilik herhangi bir bilgiye ulasilamadi. 

igme ve temizlik igin gerekli suyun temini saka neferleri tarafindan yapilmaktaydi. Kapikulu 
piyadesinin son kisim neferlerinin olusturdugu sakalann ordudaki sayilan tarn olarak belli degildir. 
Topgular Katibi Revan seferine hareket olunmadan once saka basina 400 adet beygir, mesk ve 
musluk teslim edildigini yazar.54 

Seferi bir ordunun beslenmesini temin etmek igin iase maddelerinin bulunmasi yetmiyordu. Bu 
malzemenin savasin cereyan edecegi mahalle ve ordu guzergahinda olan menzillere vaktinde 
ulastinlmasi da gerekmektedir. Bunun igin kara, deniz ve musait olan yerlerde nehir yolu kullanihrdi. 
1578 yilma kadar iran uzerine yapilan seferlerde ordunun erzak ve diger muhimmati kara yoluyla nakl 
edilirdi. Bu tarihte icra edilen iran seferleri sirasinda daha once gekilen sikintilar goz onune ahnarak 
Rumeli'den deniz yoluyla Trabzon ve Batum'a zahire sevk edilmisti. Yine Misir'dan gonderilen zahire 
de gemilerle Trablus iskelesine getirilmis, buradan develerle Birecik'e, daha sonra Firat nehri 
vasitasiyla Bagdad'a nakl edilmistir.55 

Burada incelenen seferlerde de, Rumeli'den Trabzon'a zahire nakl edildigi gorulmektedir. 

Mesela, 1017 senesinde Bogdan'dan 50.000 kile56, 1025 senesinde Vidin, Nigbolu ve Silistre 

sancaklanndan 170.000 kile zahire Trabzon iskelesine sevk olunmustur.57 Hukumet merkezi bu tur 

sevkiyatin titizlikle ve zamaninda yapilmasina itina ederdi.58 Bu sekilde Trabzon'a gelen zahire deve 

ve katirlarla Bayburt ve Erzurum anbanna gonderilir, buradan da ihtiyaca gore ordunun bulundugu 

bolgelere sevk olunurdu. 

282 



Kara yoluyla yapilan nakliyat hem gok vakit almakta hem de pahahya mal olmaktadir. Mesela 
Bogdan'dan kilesi 8 akgeye59 alinan arpanin, ortalama 12 sefine navlunu 6denmekle60 Trabzon'a 
teslimi 20 akgeye gelmektedir. Buradan Erzurum'a nakli igin ise kile basina 100 akge kira ucreti 
6denmektedir.61 Bazi durumlarda nakliye ucretlerinde fevkalade bir artis da gorulmekteydi. Mesela 7 
Haziran 1611 tarihini tasiyan bir vesikada Trabzon-Erzurum arasi igin 160 akge nakliye ucreti tayin 
olundugu ifade edilmektedir.62 

Nakliyenin maliyeye getirdigi yuku hafifletmek maksadiyla bazen bu is timar ve zeamet tasarruf 
edenlere mukellefiyet olarak havale edilir63, isini aksatanlar ise cezalandirihrdi.64 Bazi kimseler 
mansib karsiligi zahire sevkiyatma memur olunduklan gibi65 nuzul bedeli karsihginda da tasima 
yaptinlabilirdi.66 

II. Harbin Finansmani 

Savaslarla ekonomi yakmdan alakahdir. Savas munasebetiyle birgok ekonomik kaynak seferber 
edilmekte, tukenmeye maruz kalmaktaydi. Savasin zaferle sonuglanmasi ise bu kaynaklann telafisine 
imkan tanimaktaydi.67 XVII. yuzyil Avusturya devlet adamlanndan Raimund Montecuccoli'ye gore 
harbi devam ettirebilmek igin ug seye ihtiyag vardir: para, para ve tekrar para. Erzak 
organizasyonunda oldugu gibi mali bakimdan da Osmanli Devleti ile Avusturya kiyaslandiginda 
birincisinin daha ustun oldugu gorulmektedir. Avusturya, halktan harb zamanlanna mahsus "Turk 
vergisi" adiyla bir vergi aldigi gibi zaman zaman Papa tarafindan da desteklenmekte, buna mukabil 
Osmanli Devleti savasi kendi 6z kaynaklanyla devam ettirebilmektedir.68 

Padisahlann bizzat katildigi seferlere devletin esas hazinesi olan Hazine-i amire goturulur, 
padisahin katilmadigi seferlere ise ordu hazinesi tayin olunurdu.69 Sefer igin devlet merkezinden 
verilen hazineden baska muhtelif eyaletlerden de ordu hazinesine muavenette bulunmalan istenirdi. 
Mesela, Cigalazade Sinan Pasa'nin serdarliginda icra olunun sefer igin Trablussam, Haleb70, 
Diyarbekir hazineleri ve umumen Anadolu aklami71, Kuyucu Murad Pasa'nin Tebriz Seferi igin ise 
Aydin, Saruhan, Diyarbekir, Trablus72, Haleb73, Trablussam74 vilayetlerinin gelirleri tahsis edilmisti. 
Nasuh Pasa zamaninda, yine Diyarbekir, Haleb, Aydin, Saruhan ve Karesi hazineleri ordu hazinesine 
yardima memur olmuslardi.75 1615-1616 senelerinde Aydin, Saruhan, Mentese ve Germiyan 
vilayetlerinden tahsil olunan mukataa bedelleri ordu hazinesine teslim edilmistir.76 

Ordu hazinesine tahsis edilen gelirler suphesiz bunlarla sinirli degildi. Nitekim seferler 
esnasinda ordu hazinesinin gunluk olarak gelir ve giderlerini ihtiva eden Hazine ruznamge defterleri77 
incelendiginde birgok vilayetten ve gok degisik kalemlerden hasil olan paranin ordu hazinesine teslim 
edildigi gorulecektir.78 Bununla birlikte soz konusu sefer ruznamge defterleri ordu hazinesinin 
gelirlerini ve savas igin yapilan masraflan tarn olarak gostermezler. Zira bu defterler, ordunun 
istanbul'dan hareketi anindan itibaren gunluk olarak tutulurlar. Dolayisiyla hudutlara yiginak 
yapilmasi, menzillerin duzenlenmesi, zahire ve muhimmat nakli gibi ordunun hareketinden once 
yapilan masraflan ihtiva etmezler. Ayrica sefer organizasyonu ile ilgili birgok isler ayni ve bedeni 

283 



vergilendirme usuluyle yapildigindan bunlar hazinenin masraf kayitlanna aks etmemektedirler. Bu 
munasebetle bir savasin gergek maliyetinin hesaplanmasi bir hayli zordur. 

Ordu hazinesinin gelir kalemlerini79 mukataa, nuzul, sursat ve kurekgi bedelleri, muhallefat, 
cizye, askere tevzi edilen zahireden elde edilen zahire bahasi, koyun eti satisindan gelen para, 
istikraz vs. olusturmaktadir. Bunlann iginde en fazla yekunu mukataa teskil etmektedir. Bu seferlere 
ait ruznamge defterlerinden yapilan hesaba gore dort seferin sonunda mukataa gelirleri toplam 
142.676.527 akge, nuzul, sursat ve kurekgi bedelleri 1 1 1 .962.070 akge, vefat eden devlet adamlarimn 
terekelerinden hasil olan muhallefat gelirleri 34.884.779 akge, cizyeden 41.852.851 akge, askere 
zahire tevziinden 11.385.939 akge, yine askere koyun eti satisindan 7.616.419 akge, borglanmadan 
24.638.409 akge, istiradan artan paranin hazineye iadesinden 4.932.390 akge ve diger muteferrik 
gelirlerle birlikte hazinenin yekun geliri 550.819.872 akgeye ulasmaktadir.80 

Sefer hazinelerinin masraflar kismim ise, genel olarak mevacib, teslimat, mubayaa, in'am, adat, 
eda-yi duyun ve diger muteferrik harcamalar teskil etmektedir.81 Masraflarda en buyuk pay her 
zaman yenigeri ve diger kapikulu askerlerinin mevaciblerine aittir. Nitekim burada ele alinan donemde 
mevacib odemeleri, sirasiyla ordu hazinelerinin umum masraflarimn yuvarlak olarak %76, %65, %87 
ve %65'ine tekabul etmekteydi. Mevacibin zamaninda ve tarn olarak dagitilmasi onemliydi. Lutfi Pasa 
buna dikkat edilirse maglubiyet olmayacagindan bahsetmektedir.82 Bu seferlerde, toplam 
460.303.771 akge mevacib dagitilmistir83 teslimat basligi altinda, arpa, un, bugday, peksimet, 
tereyagi, koyun vb. yiyecek maddeleri; at, deve, katir, sigir gibi yuk hayvanlan, bunlann yemleri ve 
her turlu kosumlan, top arabalan ve top muhimmati, hazine, defterhane, cephane levazimi, nakliye 
ucretleri vs. gibi gok gesitlilik arzeden hususlar igin yapilan masraflar toplanmaktadir. Mubayaa igin 
yapilan harcamalar hil'at ve gesitli kumas alimlanna odenen paralardan meydana gelmektedir. Sefer 
sirasinda yararlik gosterenlere dagitilan paralar in'am adi altinda toplanir. Basta Sadrazam olmak 
uzere rutbelerine gore devlet adamlanna, acemi oglanlanna ve yenigerilere dagitilan paralara ise adat 
denilmektedir.84 Hazine mali bakimdan zor duruma dustugunde gerek orduda bulunan devlet 
adamlanndan gerekse muhtelif vilayetlerin esnaf ve ileri gelenlerinden borg para almmaktaydi. Daha 
sonra sikinti atlatildiginda bu paralar geri odenirdi. Ruznamge defterlerinde bu odemeler "eda-yi 
duyun" olarak adlandinhr. Burada ele alinan dort sefer boyunca 24.638.409 akge borg ahnmis ve 
29.814.362 akge odeme yapilmistir85 

Ruznamge defterlerine gore bu seferler igin toplam 651.108.520 akge sarf edilmistir.86 

III. AskerT Organizasyon ve Seferberlik 

Kurulus doneminde duzenli birordusu bulunmayan Osmanli Devleti'nde savaslar, Osman Bey'in 
yakin arkadaslan olan tamamen atli asiret kuvvetleri ve gazilerle gergeklestirilirdi. Dellallar vasitasiyla 
belli bir merkezde toplanan bu kuvvetler savas bitiminde tekrar islerinin baslanna donerlerdi. Ancak 
zamanla sinirlann genislemesi ve savaslann artmasi duzenli bir ordunun kurulmasim zaruri kilmisti. 
Boylece I. Murad zamaninda Qandarh Kara Halil'in teklifiyle Yenigeri teskilati kurulmustur.87 

284 



istanbul'da bulunan kislalarda ikamet eden kapikulu askerleri, III. Murad zamamna kadar 
padisahla birlikte sefere katihrlar, padisahin bizzat icra etmedigi seferlere gitmezlerdi. Ancak bu 
tarihten sonra bu usulden vazgegilerek sadrazam ve serdar-i ekrem maiyetinde de seferlere 
katilmaya baslamislardir. Ordunun esas nuvesini de merkezden tayin edilen kapikulu askerleri 
olustururdu. Muhafaza ve daha baska sebeplerle istanbul disinda bulunan yenigerilere hukumler 
gonderilerek belirlenen tarih ve menzilde orduya katilmalan emredilirdi.88 Merkezdeki yenigeriler 
savas zamani kul kethudasi tarafindan harb nizamina sokulurken89 tasrada bulunanlann sefere 
istirakleri umumiyetle kadilar vasitasiyla90 bazen de beylerbeyi, sancakbeyi gibi umera vasitasiyla91 
temin edilmeye gahsihrdi. Memur olduklan halde sefere gelmeyenler igin tehdidi havi hukumler 
gonderilirdi.92 

Merkezi kuvvetleri teskil eden kapikulu askerleri yenigerilerin disinda, cebeci, topgu, top arabaci 
ve kapikulu askerlerinin suvarilerini olusturan sipah, silahtar, sag ve sol ulufeciler, sag ve sol 
gariplerden meydana gelmekteydi. Alti boluk halki savas zamanlannda uzengi agalan da denilen 
zabitlerin nezaretinde orduya katihrlardi. Tasrada bulunan alti boluk efradi ise agalan tarafindan 
bulunduklan yerlerin kadilanna mektup yazilarak veya merkezden boluk gavuslan gonderilerek 
toplanilmaya galisihrdi.93 

Bu doneme ait muhimme ve ahkam defterleri tedkik edildiginde, aslinda merkezi kuvvet olan 
kapikulu askerlerinin bile toplanmalarimn devleti bir hayli mesgul ettigi gorulur. Oyle anlasihyor ki artik 
sefer igin asker toplamak pek kolay olmamaktadir. 

Kapikulu askerlerinin haricinde orduda muharib kuvvetler olarak eyalet askerleri, kirim kuvvetleri 
ve ekrad umerasma bagh birlikler de bulunmaktadir. Timarh sipahilere yanlannda tarn techizath 
cebeluleriyle birlikte belli menzillerde orduya katilmalan emredilirdi. Kuguk yerlesim birimlerindeki 
eyalet askerleri, geribasilar vasitasiyla toplanip alaybeyine, alaybeyi sancak beyine ve nihayet 
sancakbeyi beylerbeyine ulastinrdi.94 Boylece istanbul'dan yola gikan ordu yol boyunca yukandaki 
zumrelerin iltihakiyla giderek kalabahklasmaktadir. Savaslann ayni anda iki cephede birden yapilmasi 
durumunda ise isler daha da zorlasir. Sefer masraflan igin daha fazla kaynak seferber edilmek 
zorunda kahndigi gibi muharib ve yardimci kuvvetlerinde ikiye taksimi zarureti dogardi. I. Ahmed devri 
iran harblerinde, yukanda yazilan askeri zumreler haricinde ulufeli olarak Fransiz mense'li askerler de 
kullamlmistir. Bunlar kaynaklarda "taife-i efrencan-i Fransa", "efrenciyan-i Fransa","cemaat-i 
efrenciyan" gibi isimlerle anihrlardi.95 

Top arabacilan ve cebeciler de yardimci sinif olarak sefere katihrlardi. Mehteran-i alem, 
mehteran-i hayme, istabl-i amire hademeleri, Divan-i humayun katib, sagird, mesaleci ve sakalan, 
sarraglar, cerrahlar, dellallar ve munadiler de orduya istirak eden diger yardimci siniflardir.96 

Sefer sirasinda askerlerin ihtiyaglanni karsilamak uzere muhtelif meslek gruplanna mensup 
esnaf ve sanatkarlar da orduyla birlikte goturulurdu. Umumiyetle istanbul, Edirne ve Bursa gibi buyuk 
sehirlerden karsilanmaya galisilan orducu esnafinin97 sayisi, ordunun mevcuduyla yakindan 

285 



alakahdir.98 Efradin manevi ihtiyaglarimn karsilanmasi igin ise vaiz, nasih ve seyh gibi dini kimlikleri 
on planda olan sahislann da seferlere istirak ettikleri anlasilmaktadir.99 Bunlar zaman zaman 
yaptiklan vaaz ve nasihatlerle askeri savasa hazirlarlar, gaza ve cihad ruhunu canh tutarlar ve orduda 
birtakim dini vecibelerin yerine getirilmesine yardimci olurlardi. 

Ordunun hareketinden evvel seferin istikameti kararlastinlir, ordunun hangi yolu takip edecegi 
tayin edilir ve buna gore ordunun gegecegi yollann tamir ve bakimlan yapilirdi. Kadilan gonderilen 
hukumlerden anlasildigma gore bu hususta yapilan isler, yollann temizlenip genisletilmesi, harap 
koprulerin tamiri, yeni kopru yapilmasi icap eden yerlere kopruler yapilmasi ve ordunun rahatga 
bulabilmesi igin yol uzerine alametler konulmasi gibi faaliyetlerdi.100 Aynca yol uzerine izinsiz olarak 
insa edilen binalar da yiktirihrdi.101 

Ordunun merkezden itibaren savas alanina kadar olan hareketine yuruyus denilmektedir. 
Emniyetli arazideki yuruyus, yorucu olacagindan alay tertibi ve harb nizaminda yapilmazdi. Ancak 
hudut bolgeleri ve dusmanla karsilasmamn her an muhtemel oldugu yerlerde gerek yuruyus gerekse 
konaklama sirasinda harb nizaminin bozulmamasina dikkat edilirdi. Yuruyus hazirhklan gun 
agarmadan mesale isiklan altinda baslar ve sabahm ilk isiklanyla birlikte harekete gegilirdi. Ogleye 
kadar yuruyen ordu bundan sonra istirahate gekilirdi. Yuruyus ve hazirliklar son derece sessiz ve 
disiplinli bir sekilde gergeklestirilirdi. Ordunun sefere gidis ve donusu sirasindaki intizam ve disiplini, 
gegtigi mahallerde yagma, tecavuz ve taarruzda bulunmamasi, ordugahin ve efradin temizlikleri, 
karargahta hakim olan sukunet ve sessizlik Batih muelliflerin nazar-i dikkatlerini ve hayranliklanni celb 
etmistir.102 

Konaklama mekani segiminde, hayvanlar igin otlak ve ordu efradi igin suyun mevcudiyeti etkili 
olur, bunun igin de ekseri nehir kenarlan tercih edilirdi. Savas alanlanndaki konaklamada ise tabii 
istihkamlarin bulundugu yerler aranirdi. Yuruyus, konaklama ve muharebe sirasinda padisah ve 
serdar-i ekrem ordunun merkezinde bulunurlar, ozellikle padisahin etrafi adeta bir kale gibi 
kusatilarak korunurdu. 

Savas alanina yakin yerlerde ordu esas yuruyus duzenine girerdi. Bir iki konak onde akinci 
kuvvetleri, esas ordunun hemen onunde azebler, merkezde yenigeriler ve kapikullan, kanatlarda ise 
timarli sipahiler yer ahrlardi. Savas malzemeleri ve zahire ordunun arka tarafinda birakihr, orducu 
esnafi ve diger yardimci zumreler tarafindan muhafaza edilirdi. Akinci teskilatmin gokusunden sonra 
genellikle Kirim kuvvetleri oncCi olarak kullanilmislardir.103 Azeblerin yerine ise XVI. yuzyildan 
itibaren topgular ve top arabacilannin aldiklan gorulmektedir.104 

Savas oncesi ve savas sirasinda firar hadiselerine mani olmak igin bir takim tedbirler alinirdi. 
Harb nizamindaki ordunun arkasmda ve yanlannda elleri topuzlu birgok suvari gavusu firar ve ricatlara 
mani olmakla gorevlendirilirdi.105 Ele gegen firariler ise en serf sekilde cezalandirihrdi.106 XVI. yuzyil 
sonu ve XVII. yuzyil baslannda uzun yillar devam eden savaslann sebebiyet verdigi bikkinhk ve 
bozulan disiplin firar hadiselerinin artmasi sonucunu dogurmustur. Firariye verilen cezalar dirliginin 

286 



veya ulufesinin kesilmesi ve mallannin miri igin kabz olunmasindan baslayip mucib-i ibret olmak uzere 
idamlanna kadar varmaktadir.107 

Seferin bir yilda tamamlanamamasi durumunda ordu terhis edilmez, efrad ve hayvanlar bir 
sonraki yil daha erken toplanabilmeleri igin savas mahalline yakin guvenli bolgelere dagitilarak kis 
mevsimini burada gegirmeleri istenirdi. Boylelikle mesafenin uzakligindan kaynaklanacak ekstra 
masraflann onune gegilecek ve zaten kisa olan sefer mevsimi daha verimli bir sekilde 
degerlendirilebilecektir. Ancak kislak uygulamasinin, gerek kislak tayin edilen yerlerin idarecilerini 
gerekse devlet merkezini bir hayli ugrastirdigi anlasilmaktadir. Askerlerin kislaklara dagitilmasinda, 
buralann nufus ve hane sayisi, zenginlik ve fakirlik durumlan goz onunde bulundurulurdu. Kislak 
uygulamasi umumiyetle reayaya mukellefiyet olarak yuklenirdi.1 08 Kislaklara tayin edilen efrada ise 
kislakgi reayaya kotu davranmamalanna, tayin edilenden fazla erzak ve zahire istememelerine, almak 
istedikleri seyleri parasini odemek suretiyle almalanna dair gok siki tenbihatta bulunulur; zabitlerine 
ise askerlerini kislaklara ber-vech-i adalet tevzi etmeleri, bunlan her zaman zabt u rabt altinda tutup 
halki himayeleri emredilirdi.109 

Alinan butun tedbirlere ragmen kislak mahallinin ahalisi ve idarecileri bazen kislakgilan 
memleketlerini sokmak istemezler bazen de kendileri memleketlerini tamamen terk ederek baska 
mahallere kagarlardi.1 10 

Bati tarafina yapilan seferlerde kislak olarak genellikle Belgrad ve civan kullanihrken sark 
seferleri igin tercih sansi daha fazladir. Bu seferlerde basta Erzurum olmak uzere Haleb, Diyarbekir, 
Musul, Sivas, Trablussam, Urfa, Antep, Maras, Karahisar-i sarki gibi vilayetler ve buralara tabi nahiye 
ve koyler kislak mahalleri olarak kullanilan yerlerdir. 



1 Feridun Emecen, "Gazaya Dair-XIV. Yuzyil Kaynaklan Arasinda Bir Gezinti" Prof. Dr. 
Hakki Dursun Yildiz Armagani, istanbul 1995, s. 191-197. 

2 Bruce Mc Gowan "Osmanli Avanz-Nuzul Tesekkulu 1600-1800" VIM. Turk Tarih Kongresi, 
(Ankara 11-15 Ekim 1976) Kongreye Sunulan Bildiriler, II, Ankara 1981, 1327. 

3 Lutfu Guger, XVI. -XVII. Asirlarda Osmanli imparatorlugu'nda Hububat Meselesi ve 
Hububattan Alinan Vergiler, istanbul 1964, s. 76. 

4 Mesela bakiniz BA, MD, LXXIX, s. 1 62/401 . 

5 BA, MD, LXX, s. 49, 103; BA D. MKF, s. 4/33; BA MD. LXXVIII, s. 477/1226; BA MD, 
LXXX, s. 518/1222. 

6 Omer isbilir, XVII. Yuzyil Baslannda §ark Seferlerinin iase, ikmal ve Lojistik Meseleleri 
(Basilmamis Doktora Tezi) istanbul 1997, s. 11. 

287 



7 Feridun M. Emecen, XVI. Asirda Manisa Kazasi, s. 123/124, not 40; a. mlf, "Kayacik 
Kazasinin Avanz Defteri" Tarih Enstitusu Dergisi, XII, istanbul 1982, s. 159/160. 

8 isbilir, s. 13. 

9 M. Yasar Ertas, Mora'nin Fethinde Osmanh Sefer Organizasyonu (1714-1716), 
Basilmamis Doktora Tezi, istanbul 2000, s. 84-85. 

10 isbilir, s. 25. 

11 ismet Miroglu, "Osmanh Yol Sistemine Dair", TED, sayi. 15, istanbul 1997, s. 241-242; 
Yusuf Halagoglu, "Anadolu (Ulasim ve Yol Sistemi) DiA, III, istanbul 1997, s. 127. 

12 isbilir, s. 27. 

13 BA.MD, LXXXI, 265/601. 

14 Hans Georg Majer, "XVII. Yuzyil Sonlannda Avusturya ve Osmanh Ordulannm 
Seferlerdeki Lojistik Sorunlan", Osmanh Arastirmalan, II, istanbul 1981, s. 193. 

15 BA. MD, LXXVIII, s. 664. 

16 BA. MD, LXXVIII; s. 605; D. BSM, nr: 6/86. 

17 BA. D, BSM, nr: 5/17. 

18 Msl. bk. BA. MAD, nr: 3260, s. 108. 

19 BA. MD, LXXVIII, s. 70/187; BA. MAD, nr: 3260, s. 2, 97; BA. A. DVN. MHM. Nr: 939, s. 
17. 

20 BA. MAD, nr: 2011, s. 163. 

21 BA. MAD, nr: 539, s. 7; BA. MD. LXXIX, s. 94/235. 

22 BA. MAD, nr: 539, s. 2, 7; BA. MAD, nr: 2001 , s. 51 -53, 58. 

23 M, Yasar Ellas, "Osmanh Devleti'nde Sefer Organizasyonu", Osmanh, VI, Ankara 1999, s. 
592-593. Not: 38. 

24 i. Hakki Uzungarsih, Osmanh Devleti Teskilatmda Kapikulu Ocaklan, I, Ankara 1943, s. 
373. 

25 Luigi Marsigli, Osmanh imparatorlugu'nun Zuhur ve Terakkisinden inhitati Zamanina 
Kadar Askeri Vaziyeti (trc. M. Kaymakam Nazmi), Ankara 1934, s, 188-189. 

288 



26 Rhoads Murpay, The Function Of The Ottoman Army Under Murad IV (1623-1639, 1032- 
1049) (Basilmamis Doktora Tezi), I, Chicago1979, s. 125. 

27 Caroline Finkel, The Administration Of Warfare: The Ottoman Military Campaigns in 
Hungary, 1593-1606, Vien 1988, s. 174-178. 

28 Ertas, Mora, s. 123 vd. 

29 Van Kalesi muhafizlanna gunluk verilen toplam et miktan igin bk. BA. MAD. nr: 3260, s. 
45; Bu sirada Van Kalesi'nde bulunan yenigeri adedinin tesbiti igin bk. BA. D. BRZ, nr: 20661, s. 124. 

30 Ertas, Mora, s. 125-127. 

31 BA. MAD, nr: 2011, s. 176-178, 182-183; BA. MAD, nr: 3260, s. 53; BA. MAD, nr: 539, s. 
407. 

32 BA. MD, LXXIX, s. 13/33. 

33 BA. KK, nr: 1794, s. 10; BA. KK, nr: 1902, s. 32, 44, 93, 177. 

34 BA. MD, LXXVIII, s. 188, 228, 552. 

35 BA. KK, nr: 1902, s. 95; BA. MAD, nr: 7174, s. 6-7. 

36 BA. MAD, nr:7174, s, 28. 

37 BA. MAD, nr: 7174, s. 6-7. 

38 Ayni defter, s. 20-28; BA. MAD, nr: 201 1, s. 92-94; BA. BEO, Sadaret Defterleri, nr: 435, 
s. 20-23. 

39 isbilir, §ark Seferleri, s. 43, ta. lo X. 

40 Uzungarsili, Kapikulu, I, s. 254. 

41 isbilir, s. 47-48. 

42 BA. MAD, nr: 539, s. 21 1 -220. 

43 BA. KK, nr: 71, s. 255. Aynca bk. Marsigli, s. 188. 

44 Finkel, a.g.e., s. 169-170. 



289 



45 Arpa, dan, gavdar unundan degil, bugday unundan pisirilmesine dair bk. BA. MAD, nr: 
539, s. 3; Peksimet numunesi istendigine dair bk. BA. MAD, nr: 3260, s. 104; iyice kurutulmasina dair 
bk. BA. MD, LXXIX, s. 87/220. 

46 BA. MD, LXXVIII, s. 70/186. 

47 BA. MAD, nr: 539, s. 8, 1 95; BA. MAD, nr: 201 1 , s. 1 62. 

48 Marsigli, s. 188. 

49 Ellas, Mora, s. 115. 

50 BA. MAD, nr: 539, s. 8, 195; BA. MAD, nr: 2011, s. 162-163; BA. MAD, nr: 3260, s. 104- 
105, 130. 

51 BA. MAD, nr: 539, s. 91 -99; BA. MAD, nr: 201 1 , s. 1 76-1 78. 

52 BA. KK, nr: 1902, muhtelif yerler. 

53 Topgular Katibi Abdulkadir Efendi, Tarih (Basilmamis Doktora Tezi, Haz. Ziya Yilmazer) 
istanbul 1990, s. 461. 

54 Keza, s. 508. 

55 Bekir Kutukoglu, Osmanli-iran Siyasi Munesebetleri, istanbul, 1993, s. 33-35. 

56 BA. KK, nr:71,s. 208. 

57 Topgular Katibi, s. 508. 

58 BA. KK, nr: 71 , s. 234, 270-271 ; BA. MD, LXXVIII, s. 289, 604-605, 638, 726, 8033, 848. 

59 BA. MD, LXXVIII, s. 289. 

60 Topgular Katibi, s. 507. 

61 Trabzon'dan Bayburd'a nakl edilen arpa miktan ve nakliye ucretleri igin bk. isbilir, s. 60. 

62 BA. MAD, nr: 3260, s. 125. 

63 BA. MD, LXXIX, s. 88/224; BA. KK, nr: 71, s. 294; BA. MD, LXXVIII, s. 190. 

64 BA. MD, LXXVIII, s. 192, 491. 

65 BA. MAD, nr: 3260, s. 125. 

66 Ayni defter, s. 1 1 6; BA. MAD, nr: 2030, s. 4. 

290 



67 Mehmet Geng, "XVIII. Yuzyilda Osmanh Ekonomisi ve Savas", Yapit, Toplumsal 
Arastirmalar Dergisi, sayi 49/4, Nisan-Mayis 1984, s. 56. 

68 Majer, s. 186-188. 

69 ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Devleti'nin Merkez ve Bahriye Teskilati, Ankara 1948, 
s. 370. 

70 BA. MD, LXXV, s. 20/247, 88/174, 121/250, 243/541. 

71 Topgular Katibi, s. 312. 

72 BA. MAD, nr: 3260, s. 41 , 51 , 1 32; BA. MD, LXXIX, s. 51 5/1 31 2. 

73 BA. MAD, nr: 3260, s. 1 30; BA. MAD, nr: 2030, s. 8-9. 

74 BA. MD, LXXIX, s. 106/267. 

75 Topgular Katibi, s. 478. 

76 BA. MAD, nr: 15654, s. 1-19. 

77 Ruznamge defterleri hakkinda bk. Halil Sahillioglu, "Ruzname" Tarih Boyunca Paleografya 
ve Diplomatik Semineri 30 Nisan-2 Mayis 1986 Bildiriler, istanbul 1988, s. 113-139; Nejat Goyung, 
"Tarih Bashkh Muhasebe Defterleri", Osmanh Arastirmalan X, istanbul 1990, s. 1-37; a. mlf, "XVI. 
Yuzyilda Turk Askeri Tarihi Me ilgili Yeni Kaynaklar" Birinci Askeri Tarih Semineri Bildiriler, I, Ankara 
1983, s. 121-128. 

78 Bu donem harblerini ihtiva eden ruznamge defterleri sunlardir: BA. D. BRZ, nr: 20645, BA. 
D. BRZ, nr: 20661, BA. KK, nr: 1794, BA. KK, nr: 1902. 

79 Tafsilat igin bk. isbilir, s. 72 vd. 

80 isbilir, s. 110. 

81 Keza, s. 112vd. 

82 Lutfi Pasa, Asafname (Nesr. Mubahat S. Kutukoglu), Prof. Dr. Bekir Kutukoglun'a 
Armagan. istanbul 1991, s. 87. 

83 isbilir, s. 158. 

84 Adetler hakkinda tafsilat igin bk. isbilir, s. 143 vd. 

85 Keza, s. 14 

291 



86 Keza, s. 1 60. 

87 Abdulkadir Ozcan, "Osmanh Askeri Teskilati" Osmanh Devleti ve Medeniyeti Tarihi, (Ed. 
E. ihsanoglu) I, istanbul 1994, s. 339; Mucteba llgurel, "Yenigeriler", iA, XIII, s. 386; Uzungarsih, 
Kapikulu Ocaklan, I, s. 2. 

88 BA. MD, LXXVIII, s. 818, 333/865; BA. MD, LXXIX, s. 265/665; BA. KK, nr: 71 s. 374; BA. 
MD, LXXXI, s. 157/348. 

89 Ozcan, a.g.m., s. 341 . 

90 BA. MD, LXXIX, s. 149/371 , 258/644, 260/652, 274/687; BA. KK, nr: 71 , s. 502. 

91 BA. MD, LXXIX, s. 262/657; BA. KK, nr: 70, s. 19. 

92 BA. KK, nr: 70, s. 230; BA. MD, LXXIX, s. 210/522, 252/630, 260/653, 330/831, 370/939, 
465/1 1 60; BA. MD, LXXXI, s. 52/1 1 6-1 1 8. 

93 BA. MD, LXXVIII, s. 288, 297, 541, 745; BA. MD, LXXIX, s. 142/354; BA. KK, nr: 71, s. 
598. 

94 Abdulkadir Ozcan, "Ceribasihk Muessesesi", MSU, Fen/Edebiyat Fakultesi Dergisi, sayi 1, 
istanbul 1991, s. 197; Ayn AN, Kavanin-i Al-i Osman der-hulasa-i mezamin-i defter-i Divan (nesr: 
Ahmed Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri, IX, istanbul 1996, s. 25-68), s. 64; Sofyali AN Cavus 
Kanunnamesi (Haz. Mithat Sertoglu) istanbul 1992, s. 20. 

95 BA. D. BRZ, nr: 20661. s. 32, 152, 162, 233, 245, 260, 271, 303, 325; BA. KK, nr: 1794, s. 
17, 20, 50, 60, 86, 171; BA. KK, nr: 1902, s. 32, 41, 91, 131. Aynca bu zumrenin Osmanh Devleti 
maiyetine girisleri igin bk. Caroline Finkel, "French Mercenaries in The Habsburg-Ottoman War Of 
1593-1606: the desertion of the Papa Garrison to the Ottoman in 1600", Bulletin Of The School Of 
Oriental and African Studies, University Of London, C. bolum, part 3, 1992, s. 453 vd. 

96 I. Ahmed devri iran harblerine istirak eden ulufeli muharib ve yardimci kuvvetlerin 
mevcudlan igin bk. isbilir, s. 209-213, tablo LII-LV. 

97 Topgular Katibi s. 509; BA. KK, nr: 70, s. 80, 270; BA. MD, LXXVIII, s. 532. 

98 Mesela 21 M 1018 tarihinde istanbul kadisina yazilan hukumde sark seferi igin hangi 
zumrelerden ne kadarorducu hazirlamasi gerektigi bildirilmektedir: BA. KK, nr: 71, s. 255. 

99 BA. KK, nr: 1 902, s. 231 ; BA. D. BRZ, nr: 20645, s. 51 . 

100 BA. Muhimme Zeyli nr: 8, s. 2/7; BA. MD, LXXXII, s. 131/281; BA. MD, LXXXVII, s. 73, 82. 

101 BA. A. DVN. MHM, nr: 940, s. 105. 

292 



102 Uzungar§ih, Kapikulu Ocaklan, II, s. 259; V. J. Parry, "islam'da Harb Sanati" (trc. Erdogan 
Mergil ve Salih Ozbaran) TD, sayi 28-29, istanbul 1974-75, s. 21 1-212. 

103 Uzungar§ili, Kapikulu Ocaklan, II, s. 255. 

104 "Kitabu mesalihi'l-muslimin ve menafi'u'l-mu'minin" (ne§r: Ya§ar Yucel) Osmanh Devlet 
Te§kilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1988, s. 97-98, 101; Topgular Katibi, s. 319, 469. 

105 Orhan F. Koprulu, "Qavu§", DlA, VIM, s. 237. 

1 06 Topgular Katibi, s. 468. 

107 BA. MD, LXXV, s. 165/359; SafT, Zubdetu't-tevarih, II, vr. 49a-49b; Peguylu, Tarih, II, s. 
265-266; Topgular Katibi, s. 321. 

1 08 BA. MAD, nr: 3260, s. 85, 89, 91 , 98, 1 02-1 04, 1 07, 1 23, 1 39, 1 43. 

1 09 BA. MD, LXXIX, s. 371 /943, 426/1 072. 

110 BA. MD, LXXIX, s. 360/91 0, 426/1 072, 435A/1 1 48, 484/1 243. 



293 



Osmanh Askeriyesinde ve Askeri Tarihinde Misir'm Yeri / Dog. Dr. 
Muhammed Seyyid [s.159-171] 

Sohaq Sanat Fakultesi / Misir 

Misir, Osmanh askerT tarihinde gok muhim bir yer isgal etmistir. Orta Dogu'da stratejik bir mevkii 
olan Misir Eyaleti, bolgede bashca askerT merkezi olarak Osmanli ordulannin toplanmasina ve 
hazirlamasina istirak ettigi gibi, maddT ve manevT zenginligiyle bu ordulara katilan mutemed ve 
askerlerin belli bir kismini hazir etmis, barut ve diger asker malzemelerinin deposu, hububat deposu 
olmustur. Bu yuzden, Osmanh Devleti, Misir Eyaleti'nin fethinden beri, askerT teskilatiyla 50k 
ilgilenmis; eyalette Orta Dogu bolgesi igin merkezT bir ordu teskil etmis; bu ordu, XVI. asnn ikinci 
geyreginden itibaren XVIII. asnn ortalanna kadar, devletin doguda ve batida askerT faaliyetlerinde 
aktif bir sekilde rol almistir. 

Misir'da ilk Osmanli AskerT Teskilati 

24 Agustos 1516'da (25 Receb 922) "Merc-i Dabik" mevkiinde Memlukler ve Osmanli ordulan 
arasinda vuku bulan muharebe ve 22 Ocak 1517'de (29 Zilhicce 922) "Reydaniye" sahrasinda 
cereyan eden Savas, Memluklu Devleti'nin kaderini tayin etmis; Suriye, Misir ve Orta Dogu'da 
Memluklere tabi' butun bolgeler arka arkaya Osmanh hakimiyetine gegmistir.1 

Osmanh Devleti ananesi, fethedilen ulkelerin eski nizamimn ma'kul ve adil olguler altinda 
muhafazasini, kismen tadil ve tedricen kendi sistemini hakim kilma esaslanni gerektiriyordu.2 
Nitekim, fethi muteakib Misir'da da Memlukluler devrinden intikal eden kanun ve teamullerin ta'dTI 
islah ve tedricen Osmanh nizamina tevfTk ederek tatbTki yoluna gidilmistir. Sekiz yil boyunca (1517- 
1525), Misir'da ilk Osmanh askerT teskilati, istikrarh bir hale gelmesine kadar butun bu merhaleleri 
gegirmistir.3 

Misir'da Osmanli bir idare teskTI etmeye gahsip kisa zamanda bunun gug oldugunu anlayan 
Sultan Selim, Asitane'ye donmeden once, Osmanhlara itaat edip ihlasla hizmette bulunan Hayir Bey'i 
Misir eyaletine getirmistir (29 Agustos 151 7). 4 Bu Memluklu beylerbeyinin ma'iyetine guvenilir 
Osmanh beyleri birakildigi gibi, Misir'm muhafazasi igin de asker gorevlendirilmistir.5 Haydar CelebT,6 
Misir'da birakilan bu kuvvetleri, Tirhale Beyi Sinan Bey kumandasinda 1000 Rumeli askeri, Faik Bey 
riyasetinde 1000 Anadolu sipahTsi ile CasnigTr Mustafa Bey liderliginde 1000 Kapukulu suvarisi ve 
1000 Yenigeri olarak vermistir. 

Boylece, Hayir Bey'in valiligi sirasinda (1517-1522), Misir'da Rumeli ve Anadolu SipahTleri ve 
Kapukulu askerlerinden tesekkul edilen bu Osmanh askeri, nobetgi olarak tayin edilir; miktarlan ise, 
duruma gore degisirdi.7 ibn iyas, Misir'm karargahi ve idarenin merkezi olan Kal'atu'l-Cebel ve 
Kahire'nin onemli merkezleri muhafazasinda bulunan Yenigeri agalanna ayhk ulufe olarak on beser 
dinar, Yenigeri neferlerine ise, on ikiser dinar verildigini zikrettigi gibi, sehirde ve vilayetlerde 

294 



vazifelendirilen Sipahilerin agalanna 30-60'ar dinar, erler ise yirmiser dinar ulufe tevzi' edildigine isaret 
etmistir.8 

Diger taraftan, Misir'in zabtindan sonra, gizlenen Memluklulere umumT bir af Nan edilmesini 
takiben, hapiste kalanlann saliverilmesiyle gerek Kolemenler gerekse umeralan yavas yavas zuhur 
etmeye baslamistir. 

Selim Han Misir'dan aynldiktan sonra, Hayir Bey'e Misir'da birakilan Osmanli beyleri ve 
askerlerine ilaveten, itaat eden Memlukluleri de hizmete alma salahiyeti taninmisti. Bu salahiyetten 
faydalanan Hayir Bey, Misir'in ahvahm iyi bilen Memluklu emTrlerden Kethuda, Devadar, EmTr-ahur ve 
Mimandar vs. gibi idarT ve askerT mu'avinler segmistir.9 Aynca, Hayir Bey, ortaya gikan Kolemenlere 
askerT kabiliyet, maharetleri ve mertebelerine gore ulufe ve ceraye; yashlara da teka'ud ulifesi tayin 
etmistir.10 Mukaddem olanlan (Beylerbeyiler) haric, butun Memluklu emTrleri de ulufe almaya 
baslamistir. ibn iyas,11 bu ulufe ve tahsisatlann, Tabilhane emTrlernin (sancakbeyler) her birisine kirk 
dinar, Asravatlarin (alaybeyler) her birisine yirmi bes dinar oldugunu yazmistir. Bununla beraber, 
onlara mukata'a, et ve 'alTklerinin karsihgi verilirdi. Misir'da baki kalan Mukaddem emTrleri ise, gesitli 
Kasifliklere veya Hayir Bey'e yardima memur edilmistir.12 1519 yih sonlannda, Hayir Bey, Misir'da 
askerin azaldigini arz edince, aldigi emre binaen, Gonullu taifesini Misir halkindan ve bilhassa 
"Evladu'n-Nas"13 (Memluklu emTrlerinin ogullan) taifesinden segtigi kudretli kimselerle takviye 
etmistir. Bu cemaatin agalanna ayhk ulufe olarak on ikiser dinar, efradina 8-10'ar dinar verilirdi. 14 

Bu sekilde, Misir'da kalan Memlukluler, ulkede askerT ve mulkT bir hakimiyete sahib olurlarken, 
Osmanli Devleti'nin nizamina tab'i olup ayhk ulufeli bir mahallT gug haline gelmislerdir. Misir 
beylerbeyi olan Memluklu Hayir Bey, Osmanli sultaninm eyalette temsilcisi olup, ashnda askerT bir 
taife olan Kolemenlerin direk reisi sayilmissa da, Misir muhafazasinda bulunan Osmanli bey ve 
askerleri uzerinde gok sinirh bir yetkisi vardi. Hayir Bey'in davranislanni gozeten Osmanli beyleri, 
Padisah'a raporlar gonderdikleri gibi, Hayir Bey de, Devlet Merkezine, eyaletin muhim meselelerini ve 
Misir muhafazasmdaki Osmanli bey ve askerlerin durumunu arz ederdi. Genellikle, bu siralarda, 
Hayir Bey ve maiyeti, Misir'daki Osmanli beyleriyle ahenk iginde olduklan halde, Osmanli askerleriyle 
sik sik ihtilafa dusuyordu.15 

Osmanli askerleriyle Memlukluleri yan yana istihdam ederek gok basanh olan Hayir Bey'in 
valTliginin sonlanna dogru, devlet seferler dolayisiyle Memluk askerlerinden bir mikdannin, barut ve 
zahireleri hazirlanip gonderilmesi istenilmeye baslanmistir. ibn iyas'in 928 yihnin Receb (1522 
Mayisi) ayi vakayilerinde, Sultan Suleyman (1520-1566), Rodos seferi igin asker taleb edince, Hayir 
Beyin, kirk ug emTr ve sekiz yuz Memluk segerek Davadar'in serdarhginda, Osmanli askerlerinden 
yedi yuz neferi de Kethuda'nin kumandasinda gonderip, her birisine dort ayhk ulufe vererek askerlerin 
techizat ve levazimatiyle nakl igin yirmi parga gemi tayin ettigini zikretmistir.16 

Bu §ekilde, Misir'da Osmanli hakimiyetinin ilk bes yih sirasinda, Osmanli ve Memluklu 
unsurlanndan olusan gegici bir askerT teskTIati ortaya gikip, neferleri Rodos seferine bile katilmissa 

295 



da, bu askerT teskTIatin devami, Osmanhlara sadik ve guvenilir bir Memluklu emTr olan Hayir Bey'e 
bagli olup, vefati (5 Ekim 1522) uzerine, bu gegici teskilat alt ust olmustur.17 

Hayir Bey'in beylerbeyligi sirasinda, nisbT bir sukun iginde bulunan Misir Eyaleti, mute'akiben, 
kismen Osmanli adet ve te'amullerinin tatbTk edilmesine karsi eski Cerkez umerasinin kiskirtmasiyla 
ig isyanlara sahne olmus; Hain Ahmed Pasa'mn saltanat iddiasi (1523) ise, Misir'i busbutun galkanti 
iginde birakmisti. isyan tenkil edilmis; muhafazaya gonderilen kuvvetler vaziyete hakim olmuslarsa 
da, istikrarli bir idare tesis edememisti. Bu sebeple, devamli tatbTk olunacak nizamin yerinde tespit ve 
tanzTmi gerekli gorulerek bu hizmet, genis salahiyetlerle VezTr-i Azam ibrahim Pasa'ya havale 
olunmustur. 



Osmanlilann AskerT TeskTIatinin, islam devletlerinin bilhassa Anadolu Selguklu Devleti'nin ordu 
muessesesinden faydalandigi gibi, kismen de Memluklu askerT teskTIatinden mulhem oldugu ileri 
surulmustur. Ancak, Osmanhlar, Memluklu Devleti'nin, "Memluk Sistemi"ne dayanan askerT teskTIatini 
esas itibariyle kabul etmemekle beraber, Osmanli ve Memluk askerT teskTIati arasinda benzerlik 
bulunmaktadir. Aynca, Osmanhlar, doguda islam devletlerinin topraklanni zabt ve tasarruf 
ettiklerinde, islam kanunlanyla idare edilen bu bolgelerin askerT vs. teskTIatlanni, bazi ta'dilatlanyla 
koruyup, devlet merkezine baglarlardi.18 

Bu sekilde, Osmanhlar, Memluklulerin eski devlet merkezi sayilmis olan Misir'da, Asitane'ye 
bagh yeni bir askerT nizam teskTIine gahsirken, Misir'in Memluklu askerT nizaminin gozulmesi, nufuza 
sahip olan Memluklu emTr ve tecrubeli asker kolemenlerden istifade, Misir'da ve Osmanlilann 
liderliginde askerT mekez teskTIati te'sisi, goz onunde bulundurulmustur. Eyaletin bu yeni askerT 
teskTIati, Osmanli askeriye teskTIatlerinda bir donum noktasi sayildigi gibi, takriben iki buguk asir 
boyunca, Osmanli askerT tarihinde gerek merkezde gerekse tasrada gok etkili bir rol oynamistir. 



Osmanlilann Tasrada ilk 

"Saliyane SisterrT'i ve Misir'in 

Ulufeli AskerT Teskilati 

Osmanli Devleti, oteki islam ve Turk devletleri gibi asker bir devletti. Bunun igin, Devlet nizami 

ve teskTIatini hep askerT gayelere uygun olarak tanzTm etmistir.19 Devletin orfT ve mulkT reisi ve butun 

teskTIatlannin basi olan padisah, Osmanli askerT kuvvetlerinin genel kumandani sayilmaktaydi. 

Bilindigi gibi, bu Osmanli kuvvetleri, Merkez ve Eyalet olarak iki kisimdi. Merkez AskerT TeskTIati, iki 

ana sinifa aynlmis; bunlar, padisahin §ahsina mahsus maash olan piyade ve suvari Kapikulu askeri 

ve Deniz Kuvvetleri idi. Eyalet askeri ise Osmanli Devleti'nin en kuvvetli temel tasi olan ve "Timar 

Sistemi'ne dayanan Timarh Sipahi ile beraber oncu, kal'a ve geri hizmet kuvvetlerinden olusurdu. 

296 



VezTr-i azam, sultanin devletin butun islerinde mutlak vekili ve ordularmin genel kumandanliginda 
Serdar-i Ekrem-i oldugu gibi, beylerbeyinin tasarruf ettigi eyalette hem askerT hem de idarT amTr olarak 
sultanin tarn vekili ve bolgesinde bulunan sancakbeylerinin umumT emiri olup, tasra kuvvetlerinin 
genel kumandani sayilmistir. 

Kurulusundan beri Osmanh Devleti'nin butun sancak ve beylerbeyliklerinde "Timar Sistemi" 
tatbTk edilmisken, KanunT zamaninda, Afrika ve Asya'da ele gegen devlet merkezinden uzak stratejik 
bolgelerin gelirlerini tahsTI ve muhafazalarim temTn igin, beylerbeylikleri "Saliyane Sistemi'ne 
baglanmistir. Diger taraftan, XVI. asnn baslanndan itibaren, Osmanh askerT kuvvetleri atesli silahlarla 
techTz edilirken, eski silah ve harb teknigine bagh Timarh SipahT ehemmiyetini kayb etmekteydi. 
Boylece, devlet, doguda yeni feth edilmis olan ulkeleri, dogrudan dogruya tedvTr etmeye gahsirken, 
merkezden uzak olan Misir eyaletinde pek gok emlak ve mukata'alan olan Cerkezlerin nufuzlerine 
karsi tedbirler almak geregini duymus; daha sonra devletin butun eyaletlerinde Timar sistemi tatbTk 
edilirken, Misir eyaleti arazTsi yavas yavas minye zapt edilip, sahiplerine veya layik kimselere iltizam 
ile verilmeye baslanmistir. Bina'enaleyh, Misir eyaletinde, Timarli sipahT yerine ulufeli Tufenggi SuvarT 
cemaati ihdas edildigi gibi, Qerkezleden de ulufeli bir cemaat teskTI olunmustu. 

Misir'a mahsus iltizam nizamina baglanan Saliyane (senevT maas) Sistemi, ancak saliyane ile 
Misir eyaletine tayin edilen ilk Osmanh beylerbeyi olan VezTr Mustafa Pasa zamaninda (1522-1523), 
eyalette tatbTk edilmeye baslanmistir. Memluklu Hayir Bey'in devrinde kendisine bir saliyane tayin 
edilmisse de, Misir'i muhafazasi igin devlet merkezinden gelen bey ve askerlere saliyane ve ulufe 
tayin edilmis; ancak bu eyalet nizami hale gelmemis; ibrahim Pasa'nin 1525 tarihinde tanzTm 
hareketiyle, bu nizami bir kanun hukmune inkilap etmistir. ilk defa Misir eyaletinde tatbTk olunan 
saliyane sistemine gore, her sene, butun eyalet, bir beylerbeyinin uhdesine saliyane ile verilir; 
muhafaza hizmeti goren sancakbeyleri ve vilayet Kasifleri hizmetleri karsihginda Timar veya Zeamet 
almayip, nezaretleri altinda bulunan nahiyelerin vergi gelirlerinden saliyaneleri ve askerilerinin 
ulufeleri odenir; geri kalan meblag, hazTneye teslTm olunurdu.20 

Boylece, 1525 yihnda Misir Kanun-namesi suduriyle, Misir eyaletinde ulufeli bir "AskerT Merkez 
TeskTIati" ve baska tabTrle bir "Maasli AskerT TeskTIat" kurulmustur. Bu teskTIat, bolgede Padisah'in 
temsilcisi olup VezTr dereceli olan Misir Beylerbeyiyle beraber, beylerbeyi payesindeki beyler ve 
sancakbeylerin kumandahklarinda Osmanh ve Memluklu unsurlanndan tesekkul edilmistir. XVII. asnn 
ortalanna kadar, bu askerT teskTIatta, onemli degisikliklere ugramadigi halde, daha sonra askerT 
unsurlan ve kumandanlarimn nufuzleri bakimindan bazi degisikliklergorulmustur. 

Diger taraftan, Misir eyaletinin gesitli vilayetlerinde Memluklu kasiflerin hizmetine giren 
kolemenler ve seyhularablann tabilerinden olusan mahallT ve gayr-i nizamT kuvvetler de vardi. Bu 
kuvvetlerin nizami Memluklulerin ve Arab seyhlerinin eski orf ve geleneklerine dayanir; gerektigi 
zaman, Misir beylerbeyi emriyle, emTr ve Arab seyhlerinin liderligi altinda seferlere gikanhrdi. 



297 



Bu sekilde, Misir eyaletinde merkez ve mahallT olarak iki askerT teskTIat vardi. Misir beylerbeyi, 
bu teskilatlann genel kumandani olmussa da, sefer zamanlannda alaylann serdarhklen sancakbey ve 
kasiflere tevcih edilirdi. 

I. Misir Eyaletinde AskerT Kumandan 

Osmanh Devleti'nin Orta Dogu bolgesiyle ilgili askerT, siyasT ve iktisadT siyaseti bakimindan 
Misir beylerbeyinin tayini ehemmiyet arz etmekteydi. XVI. asnn ilk yansinda, Osmanh hakimiyetine 
giren Kizildeniz kiyilan, Yemen ve Habesistan bolgelerinin ele gegirilmesi ve oralarda zaman zaman 
zuhura gelen isyanlar sebebiyle Misir beylerbeylerinin, daha once bu bolgenin siyasT ve askerT 
durumunu iyi bilen veya bolgede daha once hizmet gormus olanlardan segilmesini gerektirmistir. 
Nitekim, Misir Beylerbeyligi, 1560 yihnda sabik Yemen Beylerbeyi iken Rum Beylerbeyligi yapmakta 
olan Mustafa Pasa'ya,21 on yil sonra ise, daha once Misir Beylerbeyi olup sonra Yemen Beylerbeyi 
ve serdari olan Sinan Pasa'ya tevcih edilmistir.22 

Baslangigta seyrek olarak ve 1004'ten itibaren, Misir Eyaleti'ne vezaret payesiyle tayin edilen 
beylerbeyi, XVII. asnn ortalanndan beri, yalniz basansi ve husn-i dirayetiyle degil, padisaha, saray ve 
Divan-i Humayun'un mensuplanna sunulan daha fazla piskes ve hediyelerle bu makami kazanirdi.23 
Bu devrede Misir Eyaleti'nin askerT ve idan amiri olan beylerbeyinin bu tayin sekli, eyaletin gesitli 
muesseselerini ve bilhassa askerT muessesesini gok kotu etkiledigi gorulmektedir. 

Umumiyetle, Misir Beylerbeyi'nin segiminde, devletin siyasetiyle, bolgenin iginde bulundugu 
askerT, siyasT, idan ve iktisadT durumuna uygun vasiflar arandigi gibi, eyaletin gografT ve tarihT mevki'i 
de, beylerbeyinin hizmetinin tayin ve tahdTdine mu'essir olurdu. Misir Beylerbeyi'nin mes'uliyetleri, 
haricT ve dahilT olarak ikiye aynlmistir. HaricT mes'uliyetleri, Osmanh Devleti'nin umumT siyasetine 
bagh oldugu halde, dahilT vazifeleri, 1525'te tanzTm edilen Kanun-name ile vuzuha kavusmustur. 
AskerT-idarT vs. olan bu hizmetleri, beylerbeyinin nezaretinde, Misir divaninda, divan azalan 
tarafindan tedvTr ve tenfTz edilirdi. Beylerbeyi, sehrin ve vilayetin muhafazasi eyaletin askerinin 
intizami ve ihtiyaglanni temTn ettigi gibi, sancakbeylere ve askerlere saliyane ve ulufelerini dagitmak 
gibi muhim malT isleri Defterdar vasitasiyle gorurdu. Eyaletin butun askerlerini tayin ve azle salahiyeti 
olan Misir Beylerbeyi'nin, eyalet askerinin meselelerini halli hususiyle ulufe, zahire vs. ihtiyaglanni 
infaz, beylerbeyinin belli bash askerT ig vazTfelerinden idi. Bu vazTfelerin ifasinda, XVI. asnn 
sonlarmdan itibaren aksamalar gorulmus; hususiyle ulufelerin zamaninda verilmemesi, askeri, 
beylerbeyine muhalefete, hatta onun katline tesebbuse tahnk etmistir.24 

Butun bu muhim hizmetlerden dolayi, Misir eyaletinin askerT merkez teskTIatinin kumandani 
olmasina ragmen, Misir Beylerbeyi'nin Devlet'in giristigi askerT harekata katilmaktan aff edildigi, 
Yemen ve Hind seferleri gibi operasyonlann icrasi gerektiginde yerine muhakkak bir yenisinin tayTn 
olundugu gurulmektedir. Bu te'amulun Misir'da baslamasinin bir asil sebebi vardi. Bu sebep, Misir 
muhafazasmda bulunan bir Osmanh beyinin Asitane'ye gonderdigi bir rapordu. Misir beylerbeyi 
Hadim Suleyman Pasa'nin (1525-1535) askerleriyle Mohag seferine istiraki emredilmisken, Misir 

298 



umerasinden Hatem Bey'in, eyaletin muhim isleri sebebiyle, Pasa'mn sefere katilmasinin munasib 
olmayacagina dair 'arzi uzerine aff olunmustur.25 

Bu sekilde, Suleyman Pasa'mn Hind seferine memuriyetinde, Misir Husrev Pasa'ya (H. 941-943 
/ M. 1535-1536), Sinan Pasa'mn (H. 975-978 / M. 1567-1570) Yemen Seferi'ne sedar tayTninde ise, 
yeri iskender Pasa'ya (H. 977-978 / M. 1570-1571) verilmis; Koca Sinan Pasa, seferden avdetinden 
sonra da tekrar Misir beyligine tayin edilmistir.26 Daha sonra, Misir Beylerbeyi, Devletin dis 
seferlerine katildi. Eger katilmasi gok zarurT ise, Misir Eyaleti'nden azl edilip yerine baskasini tayin 
edilir; ancak bu sekilde sefere gikardi. Boylece, Misir Beylerbeyi, karargahi Kahire'den butun eyaleti 
ve bolgeyi dis tehlikelerden korumak, gerekli olan tedbTrleri alarak devletin emirlerini yerine getirmek, 
segip hazirladigi askeri mu'temed beylerin kumandasinda sefere gondermek, bu askerin ve devletin 
istedigi muhimmat ve levazimi tedarik etmek gibi gok onemli askerT dis vazTfeler gorurdij.27 

II. Misir'in AskerT TeskTIatin in Kumandan Mu'avinleri 

A. Muhafaza Sancakbeyleri 

Misir beylerbeyinin, eyaletin askerT ve idan kumandani olmussa da, gerek eyaletin merkezi 
Kahire'de ve gesitli bender ve vilayetlerinde gerekse disinda ve bilhassa devlet seferlerinde vazife 
goren birgok mu'avini vardi. Bu yardimcilann baslannda saliyaneli Muhafaza Sancakbeyleri 
gelmekteydi. 

Misir'in fethinde, muhim mevki'i olan iskenderiye, Dimyat, ResTd ve Cidde gibi limanlann 
muhafazasi ve idaresi, Osmanli siyaset mektebinde yetismis mu'temed sancakbeylerine tevcih 
olundugu gibi, Misir'da birakilan askerin zapt ve rapti ve eyaletin muhafazasi da, birkag beyin 
kumandasina havale edilmistir. VezTr-i azam ibrahim Pasa, Misir'i tanzTminde, eyaletin eski mzamina 
itibar ederek vilayetleri Kesufiyet olarak gerek Memluklu gerekse Osmanli beylerine, iskeleleri ise 
tekrar sancakbeylerine Saliyane ile tevcihi esasini vaz' etmistir. 

Bununla beraber, Misir Beylerbeyi'ne yardim etmek uzere, birgok bey, askerT ve idan muhtelif 
sahalarda vazTfelendirilmistir. Boylece, Osmanli Devleti'nin sefer ihtiyaglarmin tedariki, eyalette 
Osmanli hakimiyetini temkTn ve mahallT hususlann zabt-u-rabt altina ahnmasi, Misir'da devamli olarak 
yararh ve mutemed birzumrenin vucuduna ihtiyag hissettirmistir. 

Umumiyetle, Misir'in ocak agalan, Muteferrikalar ve Qavuslar Kethudalan, eyalette daha nufuzlu 
askerT bir vazTfe sayilan "Misir Muhafaza Sancakbeyligi"ne tayin edilegelmis, salyane ile tayin edilen 
bu sancakbeylerin saliyaneleri mertebelerine gore degisiyordu. XVI. asirda, sayilan, 25 civannda, 
daha sonra epeyce gogalmis olan Misir sancakbeylerinin vazifeleri ya Misir'in muhafazasi veya 
Misir'a bagh ulkelerin korunmasi ve Devlet seferlerine Misir'dan gikan ocak askerlerine kumandanhk 
yapilmasi gibi ig ve dis hizmetlere te'alluk ederdi. Eyalette padisahin temsilcisi olan beylerbeyi, 
hizmetin nev'ini tayin eder; gerekirse merkezin tasvTbini ahrdi. Bu sancakbeylerinden on ikisi, sadece 
eyaletin muhim mevk'ilerinin isyan ve sakavetten korunmasi gibi ig hizmetlerde kullanilmis; digerlerine 

299 



gerektikge dis memuriyetler teklTf olunmustur. Misir'da devamli bulunup dis hizmetlerle mukellef 
muhafaza sancakbeyleri ise, Misir eyaletinde veya Misir'a yakin eyalet ve sancaklarda askerT ve idarT 
vazTfelere memur edilirdi. Onlar, civar sancakbeyleri sefere tayin edildiginde, onlarin vekili olarak 
donuslerine kadar yerlerine memur edildigi gibi, oralarda zuhur eden isyanlan bastirmak uzere 
gonderilen askere kumanda ederlerdi.28 

Diger taraftan, Akdeniz ve Kizildeniz sahillerini dusman ve korsanlardan korumak igin, 
iskenderiye, Dimyat ve Cidde'ye sancakbeyleri tayin edilmis; Suveys ise, kapudanhkla bir 
sancakbeyine verilmistir. Ayrica, SaTd iklTmi, fetihten beri, urban seyhlerine sancak tankiyle verilmisse 
de, genellikle Seyhularablann zapt edegeldigi iklTmlerin sancak payesiyle tayin edildigi gorulmustur. 
Akdeniz ve Kizildeniz kiyilanndaki limanlara tayin olunan sancakbeylerinin esas vazTfeleri, Nearuz'de 
Misir sahilerinde tuccar ve yolcu gemilerini ve istanbul'a muteveccihen Misir'dan yola gikanlan zahire 
gemilerini muhafaza, devletin deniz seferlerinde Donanma-yi Humayun'a, istenilen gemi ve kuvvetlere 
katilmakti. Bu siralarda, livalannin merkezlerinde gunluk isleri yerine getirmek uzere, yerlerine naibler 
olarak kadilanni birakirlardi.29 

B. Kasifler 

Misir'in fethinden beri, vilayetlerin idaresi, eski Memluklu sistemine gore, Kasiflere tevcih 
edilmisti. Misir kanun-namesinin tanzTmine kadar vilayet kasifleri, gogunlukla Memluklu emirlerine 
tevcih edildigi halde, daha sonra Memluklu idareciler yaninda, devletin Kapukullanna da verilmeye 
baslanmistir. AskerT, idarT ve kaza'T olarak ug kisma aynlan Kasiflerin vilayetlerinde mahallT vazifeleri, 
beylerbeyi ve naziru'l-emval'in nezaretinde gorurdu. Bu idarT, malT ve kaza'T gibi mesuliyetleriyle 
beraber, vilayetlerinde emniyet ve te'sTs, seyhul arablik mintikalannda devlet nufuzunu yerlestirmek, 
ekilen topraklan ve yollan urban tecavuzunden korumak ve koylerde taifeler arasinda veya askerler 
arasinda gatismalan onlemek, kasiflerin muhim askerT ve guvenlik vazTfelerinden idi.30 Bu vazTfeleri, 
esas itibariyle dahilT oldugu halde, Asitane'nin talebi uzerine, bazi Kasifler devlet seferine 
katihrlardi.31 

C. §eyhul Arablar 

AsTret hayatina hakim oldugu bolgelerin hakimi olagelmis Urban §eyhligi'ne (seyhularabhk) 
tayini, Misir Beylerbeyi'nin arayi ve devlet merkezinin tasdTkiyle tamamlanirdi. XVI. asnn sonlanndan 
beri, seyhligi SaTd, Buhayre ve Menufiye vilayetlerinde bulunan seyhlerin, sancakbeyligi payesiyle 
hakim tayin edildigi gorulmektedir. Misir'in fethinden beri, seyhularablar, mintika ve vilayetlerinde 
mustakil hakim olarak sinirh salahiyetlere sahib idiler. Kasiflerin vazifelerine benzeyen seyhul 
arablann vazifeleri, gok muhim ve etkili yonu, uhdelerinde bulunan memleketlerin muhafazasi, Arab 
kabileleri arasinda huzuru temini, ehl-i fesadi engelleyip, onlara karsi munasib tedbTrler almalan idi. 
Ayrica, Devletin giristigi seferlerde fazla ihtiyaci olursa, Misir seyhularablan, maiyetleriyle beraber 
sefere memur edilirdi. 32 

III. Misir'in AskerT TeskTIatinda Asker Cemaatler 

300 



Selim Han, Misir Eyaleti'nin muhafazasi igin, Misir'da mutemed Osmanh beyleri kumandasinda 
bir miktar asker birakmisti. Bu kuvvetler 1524 sonlanna kadar, Asitane'den Misir Eyaleti'ne nobet 
tankiyle gonderilmeye devam edilmistir. Ancak, nobetlese askerlein eyalette yaptiklan huzusuzluklan, 
onlann kisa muddet sonra istanbul'a gagnhp yerlerine baskalanmn tayin edilmesi, eyaletin ahvaline 
vakif olmalanna engel oldugu gibi, bundan baska Ahmed Pasa'mn daha sonra da seyhu'larablann 
isyanlan devam ettiginden, Misir'daki nobetgi Osmanh askerlerinin Asitane'ye gagnlmasi 
kararlastinhp, Kala'tu'l-cebel'i muhafaza igin yerlerine bir miktar Yenigeri askeri, sehirde ve 
nahiyelerde asayis ve huzuru te'min igin de Dergah-i alt askerlerinden bir miktan da destek tayin 
edilmistir. 

Bu sekilde, Misir eyaletinde, esas askerT teskTIati, kurulmus; 1525'te Misir KanCm-name'siyle 
ikmal edilmstir. VezTr-i azam ibrahim Pasa'mn Misir'a tanzTmi esnasinda, bu ulkeye getirilen Dergah- 
alT askerlerinden, ilk defa Misir'a mahsus ulufeli bir askerT teskTIat te'sTs edilmistir. Bu kanuna gore, 
Misir askerT teskTIati, yedi askerT cemaate aynlmis; bu cemaatler, hizmetlerine gore ug sinifa taksTm 
edilebilir. Birinci sinif, sipahT askerlerden murekkeb cemaatleri olup Osmanh asilh (Gonulluler ve Ath 
Tufengci) ve Memluklu asilh (Cerakise) olarak ug askerT cemaatten olusmakta idi. Piyadelerden teskTI 
edilen Mustahfizan (Yenigeri) ve azeban olarak iki asker cemaat idi. Uguncu sinif da, asken-idarT sifat 
sahibi olan iki cemaat olup, birincisi Cavuslar cemaati; ikincisi XVI. asnn ortalannda ihdas edilen 
Muteferrikalar cemaati idi. 

A. SipahT Asker Cemaatleri 

(Gonulluler-Tufengci SuvarT-Qerakiseler) 

1. Gonulluler Cemaati 

Genellikle, XVI. asnn ilk yansina kadar, Misir'in gonullu askerleri, Dergah-i alT kullarmdan tayin 
edildigi halde, daha sonra bey ve agalann ogullan ve tab'ilerinden segildigi gibi, gonullu mahlulu Misir 
mustahfizlanna terakki yoluyla ve muteferrika ve gavuslann ogullarma da tevcih edildigi belirtilmistir. 
Mahlullere yeni bir asker tayini, beylerbeyler veya sancakbeyler tarafindan devlete gonderilen arzlan 
uzere olurdu. Bu cemaat askerlerinin her ug ayda bir dagitilan ulufeleri, gordukleri vazifelerine gore 
yevmiyeleri degismektedir. Ath olan gonullu askerinin Misir Eyaleti'nde esas hizmetleri, Kahire 
sehrinin ve vilayetlerin muhafazasi ve asayisinin temTni idi. Bu askerler, vilayetlerdeki kasiflere 
gonderilirken, beylerbeyi, agalannin aralanndan birini bas seger; bu bas, kasifin butun emirlerine 
uyardi. Vilayetlerde muhafazasi yaninda vergi tahsTIi ve kitabet gibi hizmetleri goren bu cemaat 
askerlerde, Misir Eyaleti'nde butun asker cemaatleri oldugu gibi, vilayetlere alti ayda bir nobet 
degistirilirdi. Aynca, gonullulerden bir mikdan, devletin askerT seferlerine katildigi gibi, Misir disinda 
gesitli hizmetlerde de bulunurlardi. Tufengci Agalanndan tayin edilen Gonullu Agasi ve kethudasi, 
cemaatin zabt-u-rabti butun umurlarimn tedvTrinden mesullerdi. Aynca, cemaatin her bolugune dahil 
neferlerinin islerinde agaya karsi sorumlu bir boluk basi tayin edilirdi. XVII. asnn baslannda, 160 
bolukten olusan bu toplulugun saysi 1100 neferin ustune gikmisti. 

301 



2. Tufenggi SuvarT Cemaati 

Baslangigta, Gonulluler gibi tufenggilerin de Kapukulu SipahTleri'nden teskTI edildigi 
anlasilmaktadir. Daha sonra, bu cemaate, seferlerde yoldaslik ve yararlik gosterenler tayin olunurdu. 
YevmT ulufe tasarruf eden Tufenggi SuvarTsine birer mikdar ceraye ve atlanna alik tayin edildigi gibi, 
Tufek talTmi igin ayda kafT mikdar barut verilirdi. Gonulluler gibi askerT ve idarT hizmetleri ifa eden 
Tufenggiler cemaati agahgina Cerkes Agalan tayin edilirdi. Umumiyetle, cemaatin zabt-u-rabti, at 
uzerinden tufek atmayi bilmeyenlerin talTmi, efradinin ulufelerini hazTneden alip zamaninda tevzi'i, 
hizmetlerini layikiyle yerine getirenlere terakki verilmesi ve kusur edenlerin tecziyesini Asitane'ye arz 
etmesi, aganin baslica vazTfelerinden idi. Agaya yardim etmek uzere Misir gavuslanndan bir kethuda, 
cemaatin her bolugune de bir bolukbasi tayin edilirdi. XVII. asnn baslannda, 138 bolukten olusan bu 
cemaatin sayisi 1400 nefer civannda idi. 

3. Qerakise Cemaati 

Sultan Selim'in emriyle harbe kadar Cerkes askerlerinden segilerek Hayir Bey tarafindan 
meydana getirmis olan Cerakise cemaati, 1525'e kadar Memluklu bir emir kumandasinda iken, daha 
sonra Misir'daki diger asker cemaatleri gibi, agasi, kethudasi ve katibi bile Osmanh kullanndan tayin 
edilmis ve butun hizmetlerini Gonullu taifesinin gormesi emrolunmustur. XVI. asnn ikinci yansinda, bu 
cemaat efradinin gogunun gerkes olmayan ve az ulufeli Osmanh askerlerinden segildigi 
gorulmektedir. Asnn sonlannda, nufuzlan artan gerkes asilh askerler, Muteferrika, Gonullu ve 
Tufenggi cemaatlerinde vazife almaya baslamislardi. Bu cemaatin askerinin yevmT ulufeleri, her ug 
ayda bir olup, Azeb agalarndan segilen agalan vasitasiyle dagitihrdi. 

Asker sayisi 1000 neferden fazla olmamasi emr olunmussa da, XVII. yuzyihn baslannda, 
bundan daha fazla olmus 138 boluge aynlmisti. Diger taraftan, Osmanhlara itaat edip bir kasiflik veya 
idarT bir mansib olmayan Cerkes emTrleri, bazi askerT, emnT ve idarT islerde istihdam olunmak uzere 
"Umera-i Qerakise" diye bir cemaate sokulmustu. Ancak, XVII. asnn ortalanndan itibaren, gerek 
vesikalarda gerekse mu'asir tarihlerde bu cemaaten hig bir ize rastlanmamistir. 

B. Yaya Asker Cemaatleri 

(Mustahfizan-Azeban) 

1. Mustahfizan (Yenigeri) Cemaati 

Selim Han Misir'dan aynlmadan once, Kahire'deki Kal'atu'l-cebeli ve iskele ve ig bolgelerdeki 
kaleleri muhafaza igin Kapukulu askerlerinden bir kisminm nobetlese tayin edildigi, 1524'te ise, bir 
kisim Yenigeri aileleriyle kalelerde ikamete memur edilmistir. XVI. asir boyunca, Osmanhlar, Misir 
eyaletinin kuzey, dogu ve guneyindeki vilayet ve benderleri, yeni zapt edilen bolgeleri muhafaza igin 
birgok kale yaptirmislar; zamanla yikilmaya yuz tutanlan da devamh tamTr ettirmislerdi. Dolayisiyle, 



302 



eyaletin ig ve dis dusmanlara karsi muhafazasi igin kalelerde gerekli silah ve malzemeyle kafi 
miktarda asker bulundurmuslardir. 

1525'e kadar, Misir kaleleri mustahfizlan, Kapikulu'nun mutemedlerinden segilirdi. Daha sonra, 
gerek merkezin gerekse Misir'in yararh kullan, Asitane'ye arz edilerek istihdam olunmustur. Misir 
Kanun-namesi'ne gore, kal'e mustahfizlarimn ogullanndan, ise yarar olanlanna, gerek babalan 
hayattayken gerekse vefatindan sonra zarar goren gediklerin tevcihi, dergah-i mu'alla'ya bildirilirdi. 
Cemaatin mahlullerine tayin edilecek kimseler, Asitane'den verilen beratle tasarruf ederlerdi. Ulufeleri 
beratlanna gore yevmiye ile tayin edilip, ug ayda bir dagitihrdi. Kal'atij'l-cebel mustahfizlanm zabt-u- 
rabti igin umumiyletle devletin mutemed adamlanndan bir aga (dizdar) segildigi gibi, Misir'in diger 
kaleleri igin de birer dizdar tayin edildigi gorulmektedir. Mustahfizlann idarT umurlanni tedvTre dizdara 
yardimci olmak uzere, bir kethuda, cemaatlerin her bolugune birer bolukbasi ile gavuslar da tayin 
edilirdi. Mustahfizlann asil vazifeleri, Misir Eyaletin'in sehir ve benderlerindeki kalelerinde goruldugu 
gibi, eyaletin disinda asken hizmetler ifa etmekti. Misir Beylerbeyi'nin ikametgah ve karargahi olan 
Kalatu'l-cebel'de vazife goren mustahfizlar, beylerbeyinin ozel askeri sayihp, onun onemli emir ve 
hizmetlerini yerine getirirlerdi. Bunlar, kale burglannin muhafazasiyle mukellef olduklan gibi, kaledeki 
malt ve idarT muesseseleri de hifz ederlerdi. Pek muhim bir zaruret olmadikga, mustahfizlardan 
vilayetlere yardimci asker gonderilmezdi; ancak irsali lazim gelen mustahfizlar, kaleden hareket 
etmeden once, yerlerine mutemed askerler tayin olurdu. 

Misir'in diger kalelerindeki erlerin muhafaza hizmetleri kalelerinin bulundugu bolgeye gore, 
sinirlandirihrdi. Benderlerde mevcud olan kale erleri, limanlan gozetip, denizden gelen dis tehlikeleri 
def ile gorevlendirildikleri halde, vilayetlerin veya kara yollan uzerindeki hisarlann erleri ise, yolculan 
urban tehlikesinden korumak, vilayetlerde gikan isyanlan bastirmakla mukellef idiler. Kale 
mustahfizlan, sehirlerde ve benderlerde bulunan muhim muessese ve dairelerin geregi gibi idareesini 
emniyet altina almak uzere "Yasakgihk", "Musidlik" ve "Subasihk" gibi vazifeler ifa ederlerdi. Kara 
yoliyle Asitane'ye gonderilen Misir'in irsaliye Hazinesi'nin, Haremeyn'e teveccuh eden haci ve tuccar 
kafilelerini muhafazasi da mustahfizlara havale olundugu gibi, devletin ig ve dis seferlerine katihrlar; 
bazan da Harameyn, Yemen, ve Habes eyaletlerinde nobetlese vazife gorurlerdi. Misir'in Kal'atu'l- 
cebel'de 138 bolugu olan mustahfizlar cemaati yaninda, Merdan-i Mutefernka-i Kal'a-i Divan-i Misir 
cemaati, Merdan-i Kal'a-i HazTne-i Misir cemaati, Cebeciyan cemaati, Topguyan cemaati, Arabaciyan 
cemaati ve Mehteran cemaati de bulunurdu. 

Cebeciyan-i Kal'a-i Misir 

Kal'atu'l-cebel'deki Cebehane'de vazife goren bu cemaatin, Misir kanun-namesiyle teskTI 
edilmisti. XVII. asnn baslannda 150 kadar nefer ihtiva eden on bir bolukten murekkeb olan Misir 
Cebeciyan cemaati, umumiyetle Dergah-i alt gavuslanndan veya Misir'in ath tufenggilerinden segilen 
bir cebecibasi ve bolukbasilan tarafindan idare edilirdi. Barut, kuhrgile ve sair malzemeyi islemek, 
silahlan ta'mTr etmek yaninda, Misir askerinin silah ve cephane ihtiyacmi karsilamak, devlet merkezi 



303 



veya Donanmay-i Humayun igin istenilen barut ve saireyi temin etmek, Misir cebecibasisimn esas 
vazifelerinden idi. 

Topguyan-i Kal'a-i Misir 

Osmanh fethini muteakib, Kal'atu'l-cebel'e ve sair Misir kalelerine toplar yerlestirilmisti. Boylece, 
toplarla ilgilenmek igin topguluk ilmini bilen birTopguyan cemaati teskTI edilmis; bu cemaat idaresi igin 
de bir topgubasi ve her boluge bir bolukbasi tayin edilmisti. XVII. asnn baslannda 10 bolukten olusan 
bu cemaatin askeri, Misir kalelerinde muhafaza vazifesi gormekle beraber, bir mikdan seferlere de 
katihrdi. 

Arabaciyan-i Kal'a-i Misir 

Misir kalesinde Topguyan cemaati teskTI edilince, toplan tasiyan arabalarla mesgul olmak uzere 
ayri bir zumre ihdasi gerekmistir. XVII. asnn baslannda, Arabaciyan kal'a-i Misir zumresinin, bir aga 
kumandasinda 41 nefere ulastigim gorulmustur.33 

XVI. asnn ilk yansinda, Kahire kalesi mustahfizlannin sayisi 1000 nefer olup, asnn ortalannda 
1400'u gegtigi, XVII. asnn baslannda ise, 1130 nefere dustugu anlasilmaktadir. Misir'in diger 
kalelerinin (iskenderiye, Burc Mustafa Pasa, Reken, Ebu-kTr, ResTd, Borollus, Bogaz-i San Ahmed, 
Dimyat, Tine, Arts, Suveys, Tur- mubarek, Muvilih, ibrTm, Say, Kusayr, Acrud, Han Yunus, FerTn, 
Medine, Cidde) mustahfizlannin sayisini, bu kalelerin stratejik ehemmiyeti tayin etmistir.34 

2. Misir Kal'asinm Azeban Cemaati 

TeskTIatlan, Misir Kanun-namesiyle tafsTI edilen bu cemaat, Cerkes ve Arablardan segilme, 
munhasiran Turk asilh olup Kal'atu'l-cebel'de vazTfe gormuslerdi. Misir kalasinin Azaban cemaatinden 
bir gedik mahlul olunca, diger cemaatler oldugu gibi, beratle tayin edilir; ulufeleri ug ayda bir verilirdi. 
Azeb cemaati, mustahfizlar gibi kal'a muhafazasinda ve sehirde (Yasakcilik ve Musidlik gibi sifatlarla), 
irsaliye ve Hacc kafileleri muhafazasinda ve seferlerde hizmet ederlerdi. Bu cemaatin idaresi igin bir 
aga, bir kethuda, reisler ve bolukbasilar tayin olunurdu. XVII. asnn baslannda, Misir kalesi Azebleri, 
18 cemaate aynhr, her cemaat 5 boluge bolunur; her bolukde 3-5 nefer bulunurdu. Once 500 
neferden fazla olmamasi emr olunan Azeban cemaatinin XVI. asnn ortalannda, 700 neferi astigi 
belirtilmis; daha sonra 1000 neferi asmamasi emr olunmustur. 

C. AskerT ve idarT Zabitlann Cemaatleri 

1 . Misir Qavuslar Cemaati 

Misir'in fethinden sonra, Misir divaninda, beylerbeyinin emirlerini yerine getirmek uzere, 
Dergah-i mu'alla'mn mu'temed kullanndan bir miktar gavus tayin olunmus, Kanun-nameye gore 
munhasiran gonullu ve tufenggiden segilmis 40 kisiden terekkub eden bir cemaat teskil edilmistir. XVI. 
asnn sonlannda mahlul gavusluklara, bolukbasi, silahdar, gasnigTrbasi ve mutefernkalann tayini inha 

304 



ve merkezce tasvTp olunmustur. Esas hizmetlilerin, Misir beylerbeyinin cemaat mensublannin istedigi 
yerde kullandigi, hususuyla gesitli emanet ve mukataalannda istihdam ettigi gibi, eyalet disinda da 
birgok idarT ve askerT hizmete kosulduklan gorulmektedir. XVI. asnn son geyregine dogru, Misir'daki 
gavuslann mevcudu, 400'un ustune giktigi gorulunce, Misir divaninda vazifeli olanlarimn 180'de 
dondurulmasi emr olunmus; fakat, daha sonraki devrede maas ve tayin alan gavus yekunu 1000'in 
ustune gikmistir. 

2. Misir'in Muteferrika Cemaati 

Misir divanmin Muteferrika cemaati, XVI. asnn ortalannda ihdas edilmis olmalidir. Umumiyetle, 
bey ogullanna verilen Muteferrikahk, Misir'in diger cemaatlerinin yararlilanna verildigi gorulmektedir. 
Onlann tasarruf ettikleri ulufeler, mertebelerine gore degisirdi. Misir Muteferrikalanna beylerbeyince 
havale olunan isler de Misir veya civar ulkelerde, idarT ve askerT olmak uzere pek muhtelif idi. 
Boylece, Misir Muteferrikalan, tezkirecilik, muhasebecilik, mihmandarhk, kapicihk ve divan katipligi 
gibi gesitli hizmetleri de yerine getirirler; vergi tahsTIi igin de emanet ve mukataalan iltizam ederlerdi. 
Genellikle, Haremeyn Mazirligi ve §eyhu'l-Harem vazifelerine tayin edilen Misir Muteferrikalan, 
seferlere katihrlar, Haremeyn ile Yemen ve Habes eyaletlerinde muhafaza hizmetlerinde bulunurlardi. 
Misir'da Asitane'ye giden Surre ve Hacc kafilelerinin muhafazasi igin de, Misir'in diger cemaatlerinden 
asker segildigi gibi, Muteferrika cemaatinden bir miktan da tayin edilirdi. 

Bu cemaat, Misir'in diger asker cemaatlerinden farkli olarak, boluklere veya cemaatlere 
ayrilmadigi gibi, agalan ve bolukbasilan da yoktu. Cemaatin idaresi ve mu'amelati, Muteferrika 
katibleri vasitasiyle Misir Beylerbeyi tarafindan icra olunurdu. XVI. asnn ortalannda, Divan-i Misir 
Muteferrikalan mevcudu, 50 neferden ibaret oldugu halde, asnn sonlannda sayilan artildigi igin 60'a 
dusunceye kadar mahlul olan gediklerin kimseye tevcih edilmemesi emr olunmustur.35 



Yukanda gorudugu gibi, Misir'in askerT teskTIati, Osmanli merkez ve tasra askerT 
teskTIatlanndan murekkeb bir teskTIat olup, devletin asker igin can ahkami, Misir askerlerine tatbTk 
edildigi gibi, XVI. asnn sonlannda devletin ugradigi buhrani, Misir'in idarT ve askerT ahvaline tesTr 
etmis olmasi tabiidir. Bu asnn sonlanna kadar, Osmanli Devleti'nin Misir Eyaleti'nde idamesi, 
impratorluk merkezinin gegirdigi iktidar devresine paralel olmaktadir. Bu devrede, Misir beylerbeyligi, 
mustakim ve ehliyetli beylerbeylere verilmisti. Bunlar, vazifelerini layikiyle gorduklerinden, gorev 
muddetleri uzatilmis; yardimcilan, zamanla eyaletin idaresinde ve devletin bolgede islerini ifa 
etmesinde tecrube kazanarak Misir'da huzur ve istikran temin etmisler; ayni sekilde, maiyetlerinde 
askerT ve idarT vazife alan sancakbeyi, aga, kethuda ve askerler de bu huzurun saglanmasina 
yardimci olmuslardi. 

XVI. asnn son geyregine dogru, Misir askerinin mevcudu, 9300'un ustune gikmakla, askerin 

ulufesi, eyaletin hazTnesine yuk olmustur. Askerin adet ve ulufelerinin zamaninda verilmemesi, 

askerler arasinda ihtilaf gikmasina, eyalette askerT ve idarT salahiyetleri haiz ola bu askerin, Misir 

305 



halkina, idarecilerine ve hatta beylerbeylerine bile bas kaldirip, bazen devlet merkezinin emirlerini bile 
dinlememelerine saik olmustur. Eyaletin idarT ve malt islerinin gogu butun muhafaza isleri, bu askerin 
elinde oldugundan, onlann isyanlan, eyaletin butun muesseselerine te'sir etmekteydi. 

Binaenaleyh, fetihten XVII. asnn ortalanna kadar Misir askeri, eyaletin ve devletin huzur ve 
istikrannin asil amili iken, daha sonra, en buyuk sikinti ve iztirab unsurlanndan biri olmustur. 

Diger taraftan, Misir'in mahallT idaresinde gesitli vazifeleri goren Cerkes beyleri, bu devirde 
tekrar nufuz sahibi olup, vilayet kasifliklerini iltizamle aldiklan gibi, ogullan, tabi ve Memluklerini de 
muhtelif asker cemaatlerine katabilmisler; kendilerine de sancakbeyilik payesini elde etmeye 
gahsmislardi. 

XVII. asnn ortalannda, Misir Eyaleti'nde Osmanh idaresi ve ozellikle emnT ve askeri teskTIatlan 
boyle huzursuzluk ve za'fa ugrarken, "Kasimiyye" ve "Fikaryye" olarak iki Memluklu mutegallibe firka 
meydana gikmis; bir asir boyunca, eyaletin butun muesseselerinde ve teskTIatlannde gok etkili olan bu 
mutegalibe firkalar, eyaletin sancakbeylerini zit hasim olarak ikiye ayirdiklan gibi, asker cemaatlerinin 
mensublanni de tefrik etmislerdi.36 

Daha sonra da, mustahfizan kethudasi Mustafa Kazdoglu'nun diger asker ocaklan uzerine 
nufuzunu artirmasiyla, "Kazdogliyye" diye yeni mutegallibe bir asker firkasi zuhur olunmus; bu 
firkanin diger mutegalibe firkalanyla devamli gatismalarda bulunmasi XVIII. asnn sonlanna kadar 
eyaletin istikrarsinda ve uzerindeki Osmanh hakimiyetinin z'afinda buyuk bir rol oynamistir.37 Ancak, 
Misir askerinin hakTki durumu, devletin dis seferlerine katilmasinda zahir olmustur. 

IV. Misir Askerinin Muhafaza Hizmeti ve Devletin Dis Seferlerine 

Katihsi 

Osmanh Devleti'nin dis seferlerine katilmak, guney sinirlanni, Orta-Dogu bolgesinin kara ve 
deniz yollanni muhafaza etmek ve Misir eyaletinde Cerkes ve Urbanlannm isyan hareketlerini 
bastirmak uzere, Misir'a mahsus gesitli asker cemaatleri teskTI edilmisti. Boylece, bu cemaatlerin 
hizmetleri, dis, bolgesel ve yoresel olmak uzere ug kisma aynlabilmektedir. 

A. Misir Askerinin Yoresel Hizmetleri 

Misir Eyaleti'nin asken ve idarT amiri olan beylerbeyi, Kahire'de veya vilayetlerde bir isyan 
zuhurunda, bazi muhafaza beyleri kumandasinda askerleriyle tecrubeli kasifleri, asTlerin uzerlerine 
gonderirdi. Genellikle, Misir'da isyanlar, bidayette, Memluklu Devleti'nin tekrar iade-i teskTIine 
tesebbus etmeye gahsan Qerkesler, eyaletin gesitli vileyetlerinde yagma ve fesadi adet haline getiren 
bedevT Urbanlar ve bazi zamanlarda nobetlese tayin edilen dergah-i alt kullan tarafindan gikanhrdi. 
XVI. asnn ikinci geyreginden XVII. asnn ortalanna kadar, fesad ve isyan hareketlerinin gogunun, Arab 
asiretlerinden nes'et ettigi gorulmusse de, idarT ve malT hizmetlerinde gahsan askerler ve bid'atleri 
ihdas eden kasifler, eyaletin gesitli vilayetlerinde arasira bas kaldinrlardi. Bu asTlere karsi gikagelen 

306 



seferlere, eyaletin yedi asker ocagindan 2000 nefer hazirlanip, onlann uzerlerine ocaklanndan birer 
serdar ve nezaretlerine de mu'temed sancakbeyler de segilir, sefere katilanlann her birisine, 
mertebelerine gore, harg igin gereken masraf ve ihtiyaglan te'min edilirdi. Aynca, ihtiyag duyuldugu 
zaman, boyle seferler igin, eyaletin gesitli vilayetlerinden bir miktar adam tayin edilirdi. 38 

Diger taraftan, XVII. asnn ortalanndan itibaren, Misir'in muhafiz sancakbeyleri ve asker 
ocaklan, mutegallibelerin muhtelif firkalanna mensub olduklanndan eyaletin muhafaza kuvvetlerinin 
genel kumandani olan beylerbeyinin, hig kesilmeyen mutegalibelerin aralanndaki mucadele ve 
gatismalan sona erdirmek igin aldigi tedbTrleri, etkili olmadi. Zira, bu mutegalibeler, mucadele ve 
fesadlanna, eyaletin birgok muhafiz sancakbeyleri ve ocak askerlerini de sokarlar; onlan gok istismar 
ederlerdi. Gergekten, bu mutegalibe gatismalarimn hakTkT taraflan eyaletin muhafaza bey ve askerleri 
idiler.39 Bu sekilde, eyaletin gesitli nahiyelerinde arasira meydana gikan urban fesad ve isyanlan 
bastirmasinda gok muhim bir rol oynayan Misir'in muhafaza kuvvetleri, eyaletin istikrarsizligi ve 
huzursuzlugunun gok etkili sebeblerinden biri sayilmaktadir. 

B. Misir Askerinin Bolgesel Hizmetleri 

Osmanh Devleti'nin Orta Dogu'da yeni fethettigi bolgeler, merkeze hayli uzak oldugundan, 
askerT ve diger meslelerinin gozumu, stratejik bakimdan bunlann duzenleyicisi mevkiinde bulunan 
Misir Eyaleti'ne mutesarnf beylerbeylere havale olunmustu. Misir Eyaleti'ne mucavir bolgelerden 
Haremeyn, Yemen, Habes, §am ve Trablusgarb, yalniz organik bakimdan degil, tarihT baglarla da 
Misir'a bagh olmakla, Misir Beylerbeyi'nin bu ulkeler uzerindeki Osmanh hakimiyetini te'sTs ve tarsTn 
etmesi, basta gelen vazifelerinden sayilmistir. Bu sekilde, Orta Dogu bolgesinde, askerT ve idarT 
merkezi Misir Eyalet'nin, devletin Akdeniz ve Kizildeniz yollan ile guney sinirlanni muhafazasinda 
buyuk bir mes'uliyeti vardi. 

XVI. asnn ortalannda, devletin guney tarafinda fethedilen Yemen ve Habes bolgelerinde, gerek 
mahallT gerekse haricT huzursuzlugu bertaraf edebilmek igin oraya yeterli asker tayini gerekiyordu. Bu 
bolgelere en yakin ve en musa'id mevki'de olan Misir'in asker cemaatlerinden bir mikdan techizat ve 
muhimmatleriyle, muhafaza igin, bu taraflara nobet tankiyle tayin edildigi gibi, Orta Dogu bolgesinde, 
bir beylerbeyinin birdenbire vefati veya sefere tayini vaki' olunca, vilayetinin muhafazasina Misir 
askerinden munasib bir miktan gonderilmisti. 

Orta Dogu vilayetlerine nobetgi olarak tayin edilen Misir askeri, gesitli cemaatlerden segilmisse 
de, bu askerin sayisi ve nobet muddeti, gonderildikleri bolgeye gore degisiyordu. Mesela, XVI. asirda, 
Yemen Eyaleti'nin muhafazasina, Misir'dan her sene "bil-munavebe" gonderilegelen asker, 500 nefer 
oldugu halde, Habes eyaletinin hiraseti igin 300 nefer gonderilip, ug senede bir defa degistirilmeleri 
adet olmustu. Misir'in nobetgi askerinden Medine ve Cidde'ye tayin edilenlerinin miktarlan bilinmedigi 
halde, XVI. asnn ortalanna kadar, onlann ug senede, 981 'den itibaren alti senede bir defa tebdTI 
edildigini anlasilmaktadir. Civar bolgelerde huzursuzluk gikip, orada bulunan nobetgi asker 
yetmeyince, devlet merkezinden acil yardim zamanmda gonderilmediginden, Misir askerlerinden bir 

307 



miktar daha tayin edilip, isyanlan tenkTIe memur edilmisti. Yemen'e giden Misir nobetgi askerlerinin 
mevacib ve muhimmatlan, Misir hazmesinden tedarik edildigi halde, Habes'e tayin edilenlerin ulufeleri 
Habes hazinesinden odenmistir. Bu askerler, yola gikinca iki kist (alti ayhk) ulufeleri agalanna teslTm 
edilirdi. Ayrica, nobetgi Misir askerini tesvTk igin ulufelerine zam yapilmisti.40 

Bu kabTI hizmetlerle Misir'dan aynlan askerin donusune kadar Misir'i hifz-u-hiraset igin derga-i 
mu'alla askerleinden bir mikdan tayin edilirdi. Genellikle, mutefernka, gavus, sipahT oglanlan ve 
silahdarlar cemaatlerinden segilen dergah-i alt askerlerinden istenilen mikdan hazirlamp, onlara 
basbug tayin edilir; luzumlu silah ve diger muhimmat tedarik olunurdu. HazTne-i amire'den veya Misir 
hazinesinden ulufelerini, defterleri mucibince alan bu askerler, Misir'a varinca, Misir beylerbeyi, Misir 
askeri seferden donunceye kadar, Misir'in vilayet ve benderlerini stratejik mintikalarmi muhafaza, 

Misir'da Havas-i humayun'un zabt-u-rabti igin dergah-i alt kullanndan birer mikdan segip, 
kendilerinden bir basbug tayin ederdi. Bu askerlerin Misir'da hizmetleri sona erince, padisahin 
emriyle, onlar tekrar yoklamp, mevacibleri verildikten sonra agalanyla Asitane'ye gonderilirdi.41 
Komsu eyaletteki Misir'in nobetgi askerleri, hizmetleri sonunda Misir'a donerken, eyaletin beylerbeyi 
tarafindan yoklamp, isimleri ve hizmet muddetlerini belirten defter suretiyle beraber Misir'a 
gonderilirdi. Nobetlerini sadakatla eda edip, Misir'a donenlere istihkaklerine gore, terakki ve rutbeler 
verilirdi. 

Ayrica, XVII. asnn sonlanna kadar, Misir askerinin, Orta Dogu bolgesindeki civar vilayetlerinde 
nobetgiler olarak hizmetlerinden harig, oralarda Osmanli hakimiyetine dokunan bir isyan hareketi 
vuku' bulunca, Asitane fermanlanna bina'en veya Misir Beylerbeyi'nin buyruguna gore ocak 
askerlerinden uygun bir miktan hemen hazirlamp, o taraflara gonderilirdi. Mesela, 1626'da Yemen 
halkimn, hacilan hacca ve Yemen Mahmilini Mekke'ye gikmaktan men' etmeleri uzere, Misir 
askerlerinden ug bin neferi ve uzerlerine Kansu Bey bas bug olarak tayin edildigi gibi, 1631'de, Mekke 
seriflerinden olan es-§enf NamT, Yemen ve Hicaz'dan birgok mufsidi toplayip, Mekke'ye taa'rruz 
ederek karsilanna gikan Mekke §enfi ve Cidde Naibi ile birgok serifi oldurdukleri Misir'da duyulunca, 
Misir askerlerinden munasib bir miktan, baslanna Kasim Bey ve EmTrul-hac Rizvan Bey ile beraber 
birkag beyi bu sefere atanmislar; bu sekilde, isyan hareketleri bastinlmistir.42 

Diger taraftan, deniz yollanni ve uzerindeki iskeleleri dusman ta'arruzlanndan mudafa'a igin 
Misir askerine vazTfe havale olunurdu. Fil-hakTka, XVI. asir boyunca ve XVII. asnn ortalanna kadar, 
dusman ve korsan gemilerinin tecavuzunden, Akdeniz ve Kizildeniz iskeleleriyle hac ve tuccar 
gemilerini hususiyle ResTd, iskenderiye ve Suveys beyleri me'mur edilir; her yil ilk bahannda, 
iskenderiye veya Dimayat Kaptam gerekli asker ve muhimmatla yuklu gemileriyle, umumiyletle 
Donanma'ya katihrdi. Akdeniz yollanni korurveya munferiden Misir iskelelerini muhafaza ederlerdi.43 

C. Misir Askerinin Dis Seferlere Katilmasi 

Osmanli Devleti'nin, butun vilayet ve sancaklannda bulunan vezTr, beylerbeyi ve sancakbeyleri 

bir dis sefere gikacagim bildirir bildirmez, Timarh vilayetlerinde bulunan beylerbeyiler, alay ve 

308 



sancaklanni butun ihtiyaglanyla hazirladiklan gibi, Saliyaneli vilayetlerdekiler de, ocak askerlerini 
ulufeleriyle techTz ederlerdi. Orf ve kabun haline gelmis olan bu teamul, devletin yikilmasina kadar 
devam etmistir.44 Yukanda gordugumuz gibi, Osmanli Devleti, XVI. asnn ikinci geyreginden itibaren, 
Misir eyaletinin AtTk askerinden istifade etmeye baslamis; ilk sefer olarak Rodos fethine katilmis olan 
Misir askeri, bu seferde gayret, kahramanhk ve fedakarhklanni gosterince, devlet, Misir askerini 
Osmanli ordusunun esas dayaniklanndan biri add etmistir. 

Bu sekilde, Osmanli Devleti, Orta Dogu'da yeni fethedilen vilayetleri muhafazasinda Misir bey 
ve askerlerine dayanarak Ordu-yi Humayun'da XVIII. asnn ortalanna dogru, Misir askerine esasT bir 
rol vermistir. Misir askerinin, devletin bati ve doguya gikanlan butun seferlerine katilmasiyle, gerek §iT 
SafevT Devleti'ne gerekse Hagh Avrupa devletlerine karsi buyuk sohret kazanmistir.45 Asitane'den 
Ordu-yi Humayun serdarlanna ve Misir askerinin basbuglanna gonderilen bir kag emirde, Misir 
askeri, devlet askerinin en iyisi, dis seferlerine ilk kosani, imkanlanna gore kendilerini ve esbablerini 
din ve devlet ugruna takdTm edeni olarak vasiflandinlmistir.46 Bu yuzden, devlet merkezi, ayni 
zamanda ve muhtelif cebhelerde, birkag sefer igin Misir askeri istemistir. 1615 yilmda, Misir askeri, 
Acem, Yemen, Habes ve Trablusgarb olarak dort sefere birden giktigi gibi, 1671'de birisi Mekke'ye, 
digeri Kamanige'ye iki sefere teveccuh etmisti.47 

Nasil olsa, Osmanli Devleti, yeni bir sefer-i humayun igin tayin olunagelen Misir askeri, Misir 
Beylerbeyinden taleb etmek uzere, bu sefere gikmasina gerektiren sebeblerin, din ve devletin sanu 
serefini korumak oldugunu belirterek kendisine, Misir'in ileri gelenlerine ve asker kidemli ve agalanna 
gerekli fermanlar gonderilirdi.48 Padisah'm fermani ulakla geldigi zaman, Misir Beylerbeyi, eyaletin 
divan'i alT'sinin azalanni gaginr; sancakbeyleri, yedi asker ocaginin aga ve ihtiyarlan ve butun ehl-i 
divanin onunde bu fermani okunurdu. Egerfermanda seferin serdan isimlendirilmisse, beylerbeyi, onu 
gagirdiktan sonra, kendisine sefer hil'etini geydirir; eyaletin ileri gelenleri, bey, ocak agalan ve 
ihtiyarlanyla seferin ihtiyacleri hakkinda tartismak uzere, baska bir meclis tayin ederdi.49 

Fil-hakika, devletin dis seferlerine Misir sancakbeylerinden birini tayin sebebi, bolgede stratejik 
vazifeleri olan Misir beylerbeyinin seferlere gikmamasi idi. XVI. asir ve XVII. asnn ortalanna kadar, 
Misir beyleri, dis sefer serdarhgi igin yansirlardi. Daha sonra da, bu durumun degismesiyle beraber, 
Misir bey ve askerleri mutegalibelerin muhtelif firkalanna taraftarlar olduklanndan, dis seferlere 
gikmalan, kendilerini Misir'da nufuz mucadelesi sahasmdan uzaklastirmis olurlar; bu sekilde, XVIII. 
asnn ikinci geyreginden itibaren, dis sefer serdarhginin, aralanndan bir beye nobetle tevcih edilmesi 
hususunda anlasmislardir.50 Bunun uzerinde, Misir beylerbeyi ve sefere tayin edilen serdar, yedi 
ocak aga ve ihtiyarlanyla toplanarak her ocaktan bir basbug tayin etmeye gahsirdi. XVII. asnn 
ortalanna kadar sefer askerlerinin zabitlannin segilmesi, dogru bir sekilde yapilmissa da, daha sonra, 
mutegalibeler, onlan seferde serdar yazdirmamak bahanesiyle zengin asker reislerinin mal ve 
esbablanni soyarlar; sonunda istediklerini sefer askerlerinin baslanna segerlerdi.51 

Boylece, padisahin fermanlannda, Misir askeri ve uzerlerine tayin edilen serdarlannin sayilan, 
sifatlan ve orduy-i humayunun bulundugu yere vanncaya kadar takib ettigi yollan gostermekteydi. 

309 



Baslangigta, devletin dis seferlerine gelen Misir askerinin sayisi devamli degisir; seferde gorecekleri 
hizmetlere gore 500 neferden 2000'e kadar ulasir; XVII. asnn sonlanndan itibaren ise genellikle sefer 
igin 3000 nefer istenilirdi. Ancak, bu sayiya, bey, aga ve ihtiyarlann hademeleri dahil degildi. Bazan 
da, sefere gikacak olan Misir askeri, her ocaktan kag kisiye ve sipahT ve yayalardan ne kadar nefere 
ihtiyag duyuldugu belirtilirdi.52 

Misir Eyaleti'nin yedi ocagindan asker segilmesi ise, Misir beylerbeyi, sancakbeyleri, ocak zabit 
ve ihtiyarlannin mes'uliyetlerinde olup, ehliyetsiz ve yabanci bir bedel olarak kabul edilmeyip, savasta 
kerr-u-ferre kadir, gesitli silahi kullanmaya mahir ve bey ve agalanna itaat eden ocakh 'atTk Misir 
askeri istenildigi gibi, hasta, 'amelmande ve hademelerden olmamasi gerektigi belirtilmistir.53 
Askerlerin uzerlerine tayin edilen serdar ve zabitlann ise mu'temedun-aleyh, mustakim, savasta 
kahramanlikla maruf ve liderliginde bulunan askeri zabt-u-rabta kadir olanlardan segilmeleri 
gerekirdi.54 Devlet tarafindan sefere gikacak Misir'in ocak askerleri, emTr, aga ve serdarlanni itaat ve 
'adem-i muhalefetlerine dair emirler gonderildigi gibi, zabitlanna da orduy-i humayunun serdannin 
emrinde bulunmak igin gerekli fermanlar gonderilirdi.55 

Devlet merkezi, istenilen Misir askerini ikmal ve tertTb, isim defterlerine gore yoklayip, te'hTrsiz 
yola gikarmak ve zamaninda devlet ordusunun toplandigi yere ulastirmak uzere dergah-i mu'alla 
adamlanndan biri "Mubasir" olarak tayin ederdi.56 Bu sekilde, seferde yazilanlar yola gikmadan once, 
bir yilhk (agir) ulufelerini agalanna teslTm, Misir'a donmelerine kadar levazim-i seferiye, harghklar ve 
butun muhimmat ve ihtiyaglan temTn edilirdi. Ancak, XVII. asnn ortalanndan itibaren, Misir askerinin 
sefer serdarlan, sehir ve vilayetlerdeki pazarlardan sefer ihtiyaglanni te'mTn etmek uzere bazen halka 
eziyyet, reayanin mal ve esbablanna teaddT, eyaleti harab hali getirirlerdi.57 Nehvuz mevsiminden 
biraz once, Misinn sefer askeri, iskenderiye limanina devletin mubasiri marifetiyle gikarlar; orada 
sefer igin beklenen donanma-yi humayunun gemilerini binerler; onlara yetmezse, tuccar ve 
muste'menlerin istenilen kalyonlanni kiralayarak kullanirlardi. Bu gemilere askerlerle birlikte, bugday, 
piksimat ve butun muhimmatlan savas cebhesine gotururdu. Umumiyetle, sefer askerlerinin ulufe, 
terakkT, sefer muhimmatlnnin masraflan, Misir hazTnesinden, ser'T huccetlerle karsilanirdi.58 

Boylece, devletin seferi, dogu cebhesinde ise, Misir askeri, iskenderiye'den ya iskenderun ya 
da Trabzon limanlanna dogru hareket eder; oradan kara yoluyla savas meydanina giderler; istenilen 
taraf, bati cebhesi olunca, iskenderiye'den Gelibolu limanina tevccuh edip, oradan kara yoluyla Edirne 
ovasma vanrlardi.59 Misir askeri, ordu-yu humayunun bulundugu yere zamaninda ulastiginda, 
ordunun genel serdan tarafindan yoklanip, noksan asker bulununca, ne kadar ve hangi ocaga ait 
oldugu ogrenildikten sonra, zabitlar muhurlu defterlerine kayd edilirdi. 60 Seferde Osmanh ordusu 
serdannin, Misir askerini gerek savas meydaninda olsun gerekse sinir ve liman muhafazasmda olsun 
gerektigi mevkilerde ve gordugu sekilde kullanma salahiyeti vardi. Misir askeri, bu hizmetlerde 
bulunarak sadakatle ug seneyi tamamladiktan sonra, Misir'a donmesi igin gereken izni alirdi. Eger bu 
cephede Misir askerinden istenilen hizmetleri bitirip, onlardan bir miktarlan baska cephelerde 
kullanilmasi istenilirse, bunlar isim defterlerine gore yoklanarak o taraflara gider; orada hizmetlerini ug 

310 



seneyi doldurmasiyla bitirir bitirmez, Misir'a insiraf izni aldiktan sonra, serdarleri tarafindan tekrar 
yoklanarak birakihrdi. 

XVIII. asnn ortalannda, Osmanh ordusuna perisan halde geg ulasmaya baslayan Misir askeri, 
orada hig bir hizmet yapamaz bir durumda bulundugundan, ug senelik muddetleri tamamlamadan 
once, Misir'a avdetine izin verilirdi.61 Seferden donmus olan Misir askerlerinden tam ug sene iginde 
kendilerine havale edilen hizmetleri yerine getirip, din ve devlet ugruna kahramanhk ve fedakarhhk 
gosterenlere istihkaklanna gore tarkiyeleri dagitilr; muddetleri tamamlanmadan once donmusse, 
boyle tarkiyeler hak etmezlerdi. 

XVIII asnn ikinci geyreginde ve ozellikle H. 1143 (M. 1730) ve H. 1145 (M. 1732) seferlerinde, 
Misir'in mutegalibelerinin fesadi yuzunden huzursuz ve istikrarsiz durumunu, ilk defa sefere gikan 
Misir bey ve askerlerine yansitmistir. Oteden beri, hatiralarda kalmis olan Misir askerinin 
kahramanligi ve fedakarliginin yerini, bu seferlerde mes'uliyetsiz davramslan almis o zamandan beri, 
Misir askeri, devlet ordusunun merkezine geg gelir olmus; onlara ihtiyag oldugu zamanda bulunmaz 
olup, orduya geg ulasarak seferde faidesiz olmuslardi. Aynca, yolda reaya ve fukaraya te'addi, halkin 
esbablarmi ve hatta arkada bulunan devlet ordusunun zahirelerini yagma eder olmuslar; faidesizlik ve 
zararliliklanyle birlikte, seferde harcadiklan masraflan beytu'l-male agiryuk olmus oldu.62 

Boylece, devlet merkezi, eyaletinin istikrarsiz durumunu, ocak askerlerinin zaaf ve perisanligini 
ve artik dis seferlerdeki faidesizligini duyarken, Misir beylerbeyinin Asitane'ye arzi uzere, H. 1159/ M. 
1764 yilmda, Misir vezTrine, beylerine, yedi ocak zabit ve ihtiyarlanna gonderilen fermana gore, "Misir 
askerinin za'f-i hallerine binaen" Misir beylerbeyinin iltimasi kabul edilip, sefer-i humayundan "bedel-i 
'afv" verilmeye musa'ade edilmistir.63 O zamandan beri, iki buguk asir boyunca Osmanli Devleti'nin 
seferlerine katilmaya devam etmis olan Misir askeri, para odeme bedeliyle boyle seferlere gikmaz 
oldu. 

Yukanda goruldugu gibi, Osmanli Devleti'nin askerT teskTIati gergevesinde Misir Eyaleti'nin 
askenteskTIati, devletin tasrada ilk saliyane askerT teskTIati sayilir; XVII. asnn ortalanna kadar titizlikle 
idare edilip, yoresel, bolgesel ve dis hizmetlerini tarn liyaketle yerine getirebilen Misir askeri, din ve 
devlet ugruna fedakarhgi izhar ve devletin gesitli sinir, kiyi, kale, ada, sehir ve yollanni hifz-u-hiraset 
etmisse de, XVIII. asnn ortalanndan itibaren, Misir eyaleti, kendi askerlerinden korunmak istenmis 
olup, o zamandan beri, Misir'i muhafazasi igin devlet merkezinden Misiru'l-Kahire'ye Dergah-i alT 
askeri tekrar istid'a edilmeye baslanmistir. 



1 S. Tansel, Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969, 200-212; A. F. MutevellT, el-Fethu'l-Osmam 
Li's-Sam ve Misir ve Mukaddimatihi, Kahire 1976, 220-233; s. M. es-Seyyid," Misir Eyaletin'de 
Osmanli Nizaminin Kurulusu ve Yikihsi", Osmanli, Etidor: Guler Eren, Ankara 1999, cilt. I / 289-292. 



311 



2 0. L. Barkan, XV. ve XVI. Asirlarda Osmanh imparatorlugu'nda ZiraT Ekonominin HukukT 
ve Mali Esaslan, I, Kanunlar, Istanbul1943, s. LXIV-LXVI. 

3 S. M. es-Seyyid, XVI. Asirda Misir Eyaleti, istanbul 1990, s. 59, 63-67, 72, 74, 82,. 

4 Osmanhlarin Misir'da ilk beylerbeyisi olan Hayir Bey hakkinda tafsilat igin bk. S. M. es- 
Seyyid, "Hayir Bey", TDV. islam Ansiklopedisi, cilt 17 / 49-50. 

5 S. M. es-Seyyid, XVI. Asirda Misir Eyaleti, 59-60. 

6 Feridun Bey, Munseatu's-SelatTn, "Ruzname", I, 492. 

7 Bu devirde Misir'da Osmanh askerinin nobetgilik nizami hakkinda Hayir Bey'in imza ve 
muhriyle MTrah Or Ahmed Aga'ya gonderdigi mektubdaki izahat igin bk. TSAE nr. 5807, 6479; keza bk. 
Munseatu's-SelatTn, "Haydar CelebT Ruznamesi", I, 496. 

8 ibn iyas, Bedayi'z-Zuhur fi vekayi'd-Duhur, Kahire 1960, V, 409. 

9 es-Seyyid, XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 60. 

10 Ibn iyas, V. / 224-225, 255. 

1 1 Bedayi'z-Zuhur, V / 247. 

12 ibn iyas, V/ 21 1,21 9, 352. 

13 Misir'da Osmanh Devrinin ilk devresinde askerT bir rol oynayan Memluklu emTrlerinin 
ogullan olan "Evladun-Nas" igin bk: S. M. es-Seyyid, "Evladu'n-Nas", TDV. lA., cilt. 11 / 525-526. 

14 ibn iyas, V / 374-5; Diyarbekri, v. 306b. 

15 XVI. Asnn ikinci yansindan itibaren, Misir maliyesinin islahi endisesiyle, beylerbeyi gok 
defa defterdarler arasindan segilmistir. Daha sonra, eyaletin igine dustugu galkantilar arttigindan, 
padisaha gok bagli ve ayni zamanda saray ve saltanatin Misir'la ilgileriyle alakah olan zevatin Misir 
beylerbeyi segilmesi tevcih edilmis gibi gozukmektedir: XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 65. 

1 6 Bedayi'z-Zuhur, V / 463, 477. 

17 "Hayir bey", TDV. lA, 17/50. 

18 XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 44-46. 

19 Ahmed Akgunduz, Osmanh Kanun-nameleri ve HukukT TahlTlleri, I, istanbul 1990, s. 216. 

20 XVI. Asirda Misir Eyaleti, 50-53. 

312 



21 Basbakanlik Osmanli Arsivi, Muh. D. nr. IV / 1 60. 

22 Muh. D. nr. VII / 87, zilkade 978. 

23 BOA. KK. nr. 257 / 63, R1031; keza bk. I. H Uzungarsih, Osmanli Tarihi, III. bas. 3, Ank. 
1983, s. 120. 

24 XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 1 08-1 1 1 . 

25 B. O. A., Fekete tas. Nr. 90, 42, 931 (A)DVN 930. 

26 Ahmed CelebT Abul-ganT, Avzahul-isarat fimen Tevella Misrul-Kahire mine'l-Vuzera vel- 
basat, nsr. Abrurrahim Abdurrahman Abdurrahim, Kahire 1978, s. 106-109, 116-118. 

27 XVI. asirda Misir Eyaleti, s. 1 14. 

28 Muh. D. Nr. VI / 671; XXXII / 282; Keza bk. XVI asirda Misir Eyaleti, s. 134-135, 141-143. 

29 XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 1 54-1 56. 

30 Bu hususta tafsilat igin bk. XVI. Asirda Misir Eyaleti, 1 60-1 64. 

31 Tebriz seferi igin, Buheyre seyhul-arabi serdarhginda Misir seyhul-arablan ve kasifleri, 
maiyetleriyle Osman Pasa ordusuna ilhak etmelerine dair Misir beylerbeyisine gonderilen hukum igin 
bk. Muh. D. nr. LIX / 38 (h. 1 72), R. 993. 

32 Tafsilati igin bk. XVI. Asirda Misir Eyaleti, s. 168-170. 

33 Bu cemaatlerle ilgli tafsilat igin bk. A.g.e., s. 174-196. 

34 Mesela, XVII. Asnn baslannda bu kalalann en buyugu olan iskenderiye kalasi 
mustahfizlarimn sayisi 270 nefer oldugu halde, en kugugu olan Burc-i Mustafa Pasa askerlerinin 
sayisi 32 nefer idi: aynnlih malumat igin bk: XVI. asirda Misir Eyaleti, s. 197-199. 

35 A.g.e., s. 198-211. 

36 S. M. es-Seyyid, "Kasimiyye", TDV. iA. cilt. 23. 

37 S. M. es-Seyyid, "Kazdogliyye", TDV. iA cilt. 24. 

38 Ahmed CelebT AbdulganT, Avzahul-isarat fimen Tevella Misr min el-Vuzera vel-basat, 
nesir: Abdurrahman Abdurrahim, Kahire 1978, s. 184-185, 340-341. Bu isyan hareketlerinden biri de, 
Misir beylerbeyi Ahmed Pasa'nin zamaninda (999-1003) "Gazale" urbani, Misir ile Bulak yolunun 
arasini kesip, oralardan gegen kimseleri soyup ve bir kag insan oldurerek fitne ve fesadi 
arttirdigindan, Misir beylerbeyi, Kalyub, Feyyum, Behnasa, Minya ve Menfelut kasifleri askerleriyle 

313 



beraber tayin, uzerlerine Garbiyye kasifi Hakim-zade'yi serdar edip, asTlerin uzerlerine gondermis; bu 
kasiflerin vilayetlerini muhafaza igin de, bes sancakbeyi tayin eetmis; bu te'dTb hareketi asTlerden 
2000 neferden ziyadesi olduruldgu nakl edilmistir Tevarih-i Misru'l-Kahire, v. 18 a-b; Celalzade 
Salihgelebi, Misir Tarihi, v. 17 a. 

39 XVII. asnn ortalanndan XVIII. asnn sonlanna kadar, Misir eyaletinin gesitli muessese ve 
teskTIatlerinde ve bilhassa askerT teskTIatine nufuzleri olan Mutegallibe firkalannin, Misir'in bey ve 
askerlerine gok tehlikeli etkisi igin bk. "Kasimiye", cilt. 23; "Kazdoghye", cilt. 24. 

40 XVI asirda Misir Eyaleti, s. 21 9-223. 

41 XVI. asnn ortalannda, Osmanli Devleti'nin ihdas ettigi "Kuloglu" ve "Kul-kanndasi" cemaat 
efradi, Yemen ve Habesistan gibi huzursuz bolgelerde hizmetlerini gormek sartiyle tayin edilir; 
vazifesini oralarda yerine getirtikten sonra, Misir'a ulufeli asker olarak dondukleri gorulmustur: a.g.e., 
s. 216 vd. 

42 Qelebi, Avzahul-isarat, s. 141; 143-144. Aynca, Sam'de Cebel ed-Duruz'de ibn Ma'an, 
tabi'leriyle baskardinnca, Misir askerlerinden 2000 neferi hazirlanip, FikarT Huseyn bey sedar olarak 
tayin edildigi gibi, Habesistan'de de "DervTs" diye bir mufsid zuhur, tabi'leriyle Habe§ beylerbeyisini 
oldurerek kendisi yerine gegtigini duyulunca, durumu Asitane'ye arz edildikten sonra, Misir askerinden 
1500 neferi tayin, onlara Busnakli Ahmed bey bas-bug edilmis; Misir askeri, ibn Ma'an'i ve "DervTs"i 
oldurerek o taraflarda huzuru te'mTn edebilmislerdir: Qelebi, s. 145, 155. 

43 Misir eyaletinin Akdeniz'de muhafaza hizmeti igin bk. S. M. es-Seyyid, "iskenderiye", TDV. 
iA. cilt. 22 / 577-578; "Devr-u Misr el-istrateji fi el-Havz'ul-§arkT lil-Bahr el-Mutavassit, Esyut Un. 
Sohag-Ed. Fak. Dergisi, sayi 15 (Nisan 1994), s. 207-211; keza bk: Sahih Ozbaran, "Osmanli 
imparatorlugu ve Hindistan yolu", TD. XXXI. (Mart 1977) ist. 1978, s. 85-87. 



44 Mehmed Yasar Ertas, "Osmanli Devletinde Sefer Organzasiyonu", Editor: Guller Eren, 
Osmanli, Ankaral 999, cilt VI. / 590-591 . 

45 BOA, MSR. Muh. nr. 5 / 74-76 (h. 1 80). 

46 BOA, MSR. Muh. Nr. 5 / 20-22 (45). 

47 QelebT, s. 135, 171; keza bk. S. 147, 178. 

48 BOA. MSR. Muh. Nr. 1 / 223 (h. 503), 169 (377); nr. 5 / 35 (81); 135 (340); 167(375). 

49 QelebT, s. 147, 199, 501. 

50 QelebT, s. 228, 265, 404, 501 . 

314 



51 QelebT, s. 404-41 1 . 

52 QelebT, s. 246, 179, 197. 

53 BOA. MSR. Muh. nr. 5/131 (330), 167 (424); nr. 6 / 1 17 (274). 

54 MSR. Muh. Nr. 3/161 (405); nr. 5/ 74-76 (180). 

55 MSR. Muh. Nr. 1/167 (h. 375), 169 (377). 

56 MSR. Muh. nr. 3/161 (h. 405); nr. 6/42(h. 116). 

57 QelebT, s. 147, 574, 582, 595. 

58 MSR. Muh. nr. 3/161 (h. 405); Nr. 5 / 74-76 (h. 180); nr. 6/ 1 15 (h. 269). 

59 MSR. Muh. Nr. 3/135 (h. 340). 

60 MSR. Muh. Nr. 1 / 266 (h. 594). 

61 MSR. Muh. Nr. 1 / 244 (h. 551 ), 266 (h. 594); nr. 5 / 35 (h. 81 ); nr. 6 / 57 (h. 1 57), 1 1 7 (h. 
274). 

62 MSR. Muh. Nr. 5/20-22 (h. 45). 

63 MSR. Muh. Nr. 6 / 141 (h. 328). 



315 



Osmanh Misin'nda Yerli ve Askeri Unsurlar ve Yenigeriler / Prof. Dr. Jane 
Hathaway [s.1 72-1 79] 

OHIO Devlet Universitesi Tarih Bolumu / A.B.D 

Bu makale, 19. yiizyil oncesi Osmanh Misir'inin Arap ve Osmanh tarihlerinde kullamldigi 
sekliyle, esrarh evlad-i cArab/awlad al-cArab (sozluk anlami "Arap gocuklan") terimini gikis noktasi 
olarak almaktadir. Osmanh Misir'i gahsan akademisyenler bu ifadeyi genellikle zahiri anlaminda ve 
hatta Arap kelimesinin modern anlamina uygun bir sekilde yorumlayagelmislerdir. Ornegin, Michael 
Winter, Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798'da iddia eder ki: "17. yuzyilda,... Araplar 
alaylan doldurdular." O, bu gelismeyi, sonradan al-Faqari olarak bilinen Ridvan Bey'in ve onun 
muttefiki, Yukari Misir'daki Circe hakimi olan AN Bey'in "Anti-Arap" seferine yol agan neden olarak 
degerlendirir.1 

Winter'in bu iddiasinin kaynagi Mehmed b. Yusuf al-Hallaq'in (Yusufoglu Berber Mehmed) 
(1 127/171 5'e kadar)2 Tarih-i Misr-i Kahire isimli eserinde bulunan bir pasajdir. Bu pasaj, 10 EEylul 
1647 Miladi tarihli, Misir valisinden bolgede yerlestirilmis yedi boluk halki agalanna giden, evlad-i 
Arab'in boluklerden atilmasi hakkindaki bir buyruldu'nun tasvirini igerir. Hallaq bu buyruldudan ayniyla 
ahnti yapar: 

"Yedi bolugun iginde ne kadar evlad-i cArab varsa, eger Misirh ve eger Samh ve eger Halepli, 
eger Bagdadi, eger cAcem, eger Ozbek, cumlesi bayram-i mevacibine degin culufelerin feragat idup, 
satan satsun, varsa satmiyup kalursa, bi'l-kulliye refc olunsun" (varak: 109a-b, vurgular benim). 

Hallaq'in anlatimi soyle devam eder: 

"Yenigeri taifesi ekseri evlad-i cArab olmagin, haber gonderdiler ki "Evlad-i cArab gikarsak, 
lazim gelen hidmet-i PadisahT'ye kirn gider? " dinledikde, cAli Bey eyitdi, "Bende Rum oglani sekban 
goktur; onlann yerine girag iderim." 

Winter, bu olayi Misir'in askeri liderliginde bulunan anti-Arap duygunun bir kaniti olarak ileri 
surebilmektedir. Cunku "evlad-i Arab"i modern anlamda etnik Araplara isaret eden bir ifade olarak 
anlamaktadir. Bu yorumun problemli tarafi; ahntilanan ifadede zikredilen son iki grupta ortaya 
gikmaktadir: Acem ve Ozbek higbir sekilde bizim bugun etnik Arap olarak adlandirdigimiz grup iginde 
yorumlanamaz. Acem, Osmanh doneminde tipik olarak iranhlar ya da daha genis anlamiyla 
yabancilar igin kullanihrdi. Acemi Oglan ifadesinde oldugu gibi "yabancilann gocuklan" ya da "yabanci 
gocuklar" -ki gogunlugu, ironik bir sekilde, Anadolu ve Balkan Hiristiyanlandir- devsirme olarak 
ailelerinden ahnmis ve Osmanh devleti hizmetine sokulmus gocuklar kastedilir.3 Bundan baska, 
Osmanhlann Irakeyn (iki Irak) olarak adlandirdiklan bolgeyi ifade ederken bu kelimeyi dogudaki 
Farsga konusan Irak-i Acem (Gunumuz iran'i) ile batidaki Arapga konusan Irak-i Arab'i ifade igin 
kullandiklanni goruruz. Ozbek ise ingilizce'de Uzbeks olarak bilinen Orta Asya'daki Turk? halkdir. Orta 
Asya tarih yaziminda ve etnografyasinda, Ozbekler kirsal kesim nufusunu olusturan ve gogebe 

316 



Turklukleri, kent sakini olan ve irani kulturlu Taciklerle, ya da yerlesik hayata gegen Turkge konusan 
Sart'larla karsithk iginde olan halktir.4 Bundan dolayi, bahsi gegen ifadede, evlad-i Arab etnik 
Araplara isaret ediyor olamaz, ya da en azindan, sadece onlara isaret ediyor olamaz. 

Evlad-i Arab ifadesinin daha dogru bir anlamini bulmak igin ug hususu belirtmemiz lazim: (1) 
Hallaq tarafindan ahntilanan buyruldu'da bulunan sifatlan birbirine baglayan ortak ozellik, (2) Hallaq'in 
tarihinde ve diger gagdas tarihlerde bu pasajin yer aldigi metinin orgusu (context), (3) evlad 
kelimesinin imalan. 

Misirh, Samh, Halepli, Bagdadi, cAcem, Ozbek 

Buyruldu'da siralanan sifatlar once Osmanh Arap eyaletlerinin buyuk sehirlerine, daha sonra 
ise, apagik bir sekilde, Arap olmayan iki etnik gruba isaret ediyor. Bu sifatlann hepsi birden kimi tasvir 
edebilir, ya da daha dogrusu, hangi grubu tasvir eder? Buyruldu'nun orgusunden anlasildigi uzere, 
boyle bir grup, askerlerden ya da en azindan potansiyel askerlerden olusmaktadir. Kahire, Sam, 
Halep ve Bagdat durumunda isaret edilenler yenigeriler olabilir, milliyet ya da kokeni ne olursa olsun, 
bu sehirlerde yerlestirilmis ve bagimsiz (free agent) olarak Kahire'de faaliyet gosteren ya da 
gostermek isteyen yenigeriler. Parah asker olan ve en azindan Osmanh Misir'inda kolluk gucu ya da 
bekgi hizmeti goren sarraj (sozluk anlami, sarag, eyer ustasi) orneginde oldugu gibi bu sekilde bir 
bagimsiz faaliyetin 17. ve 18. yuzyil Osmanh eyaletlerinde oldukga sik rastlanan bir durum oldugu 
soylenebilir. 17. ve 18. yuzyil Misir'inda bir sarag, agikga, ekabirden herhangi birine hizmetini 
sunabilmekteydi.5 Bu ihtimal dusunuldugunde, Acem ve Ozbek, belki de Safevi (Acem) ve Seybani 
(Ozbek) ordulanndan aynhp bagimsiz olarak hizmet eden askerlere isaret ediyor olabilir. Gergekten 
de, Safevi Sah Abbas Tin, Safevileri iktidara getiren ve ordulannin belkemigini olusturan Kizilbaslan, 
Turkmen kabilelerini yerlerinden etmeye donuk gabalan dusunulecek olursa, ozellikle Safevi unsuru 
oldukga gugludur. Benzer sekilde, 17. yuzyil baslannda Orta Asya'da Turki ve Mogol halklan 
arasindaki hareketler ve kansikhklar bu gruplann uyelerini Osmanh hizmetinde yeralmaya itmis 
olabilir.6 

Tarih Kitaplannda Evlad-i Arab 

Fakat, eger al-Hallaq'taki pasaji tarihinin igindeki yerine gore degerlendirirsek, evlad-i 'Arab ve 
Rum oglani ifadelerinin arasindaki gizli karsithgi dikkate almamiz gerekir. Qunku ne zaman evlad-i 
'Arab'dan bahsedilse, bunlann agikga ya da zimnen, Rum oglani ile karsithk iginde oldugu gorulur. 
Yukanda ahntilanan pasajda Ridvan Bey al-Faqari'nin muttefiki ve Circe hakimi olan AN Bey evlad-i 
'Arab'i Rum oglani sekbanlarla, yani parah askerlerle, degistirmeyi teklif etmektedir. Anlatimin 
devamindan da anlasihyor ki, evlad-i 'Arab'in atilmasi ve yerine (Rumi) sekbanlann ahnmasi Ridvan 
ve AN Beylerin dusmanlan olan Qansuh ve Memi (Mamay) Beylere karsi zaferlerinin zaten bir kismini 
olusturuyor. Zira evvelkiler Rumi sekbanlan desteklerken digerleri evlad-i 'Arab'i istihdam 
etmektedirler.7 



317 



On yaprak kadar ve on yil kadar sonra, Hallaq Kapudan Mustafa Pasa'nin valiliginde (1655- 
1656) kirk Kahireli ve kirk §amh evlad-i 'Arab'm boluklerden atildiginin ve ulufelerinin kesildiginin 
haberini verir ("evlad-i cArab kismi kirk Misirli ve kirk Samli boluklerden gikarup, culufelerin 
satdirdilar").8 Bu olay basitge, Mustafa Pasa'nin vazifesi doneminde meydana gelen olaylardan biri 
olarak sunulmaktadir. Fakat Hallaq'in eserinden daha once yazildigi belli olan Kitab Tevarih-i Misr-i 
Kahire [Hatt-i Hasan Pasa] baslikli bir anonim tarih eserinde olay daha genis bir orgu iginde agiklanir: 

1066 mah-i Zilkacde zuhur iden zorba-i Mustahfizandan Bayram nam kimesne basbug ve 
kenduye bir alay adam uyarup, alet-i harbiyle pur-silah divane gikup, "Elbet evlad-i cArab culufeleri 
katc, yerlerine yarak adamlar tahrir olunsun" (fo. 67v). 

Boylece onlar Yenigeri agasinin azledilmesinde basanli olurlar, daha sonra ise: 

"Ve zumre-i evlad-i cArabin culufelerin katc olunup, zumre-i zorbadan gok kimesne culufe sahibi 
oldu. Ol gun Cavuslar arzuhal idup, "-Aramizda olan evlad ve Kipti ve Sami ve Halabi olanlann 
culufelerin refc oluna" (fos. 67v-68r). 

Zorba (asi) olarak ya da bunun benzeri bir sekilde adlandinlan askerler birden fazla Misir tarihi 
eserinde, imparatorluk merkezinden gelip 1660'larda Kahire'de kansikhk gikaran askerler olarak 
zikredilirler.9 Bu tarih eserlerinden birkag tanesinde, yukanda almtilanan anonim tarihte oldugu gibi, 
bu zorbalann en onde gelen hamisi AN Bey'in memluku olan ve onun olumuyle Circe hakimi olan 
Mehmed Bey'dir. Mehmed Bey Circe'yi kendi hakimiyet alanina donusturmek konusunda hamisinden 
daha ileri gitti ve sonug olarak Misir'in Osmanh Valisi ona karsi bir sefer emri verdi, bu sefer 1659'da 
onun yenilgisi ve oldurulmesiyle sonuglandi.10 

Bu kayitlarda gorunen sey boluklerdeki kadrolar ve bunlann ulufeleri igin yapilan yogun 
mucadeledir ve bu mucadele bir tarafta Anadolulu ve Balkanli parali askerler ile diger tarafta bulunan 
evlad-i cArab arasinda gegmektedir. Buna paralel bir mucadele de bu farkli gruplan destekleyen 
ekabir, tipik olarak beyler, arasinda sahnelenmektedir. Bu evlad-i cArabin kimligi tarih eserlerinde 
oldukga daginik bir sekilde gorunur: bir pasajda, bu terim Acemleri ve Ozbekleri kapsar, diger bir 
pasajda ise Kipti Hiristiyanlan igeren bir sekilde gorulur. Genelde, bu terimin belli Arap eyaletlerinin 
baskentleriyle ortak bir sekilde iliskilendirildigi gorulur. Butun durumlarda, evlad-i cArab, Anadolulu ve 
Balkanli nufusun karsismda biraynm olarak durur. 

Evlad-i cArab teriminin Mustafa cAli'nin meshur eseri Halatu'l-Kahire (Description of Cairo of 

1599) kadar eski bir kaynakta kullanildigi gorulur. Burada, bu topluluk ile Rum toplulugu arasindaki 

karsithk sadece zimnidir, ama Mustafa cAli eserinde surekli Kahire'deki durumla Rum'u karsilastirdigi 

igin ve bunu nerdeyse hep Rum lehine yaptigmdan, burada yapilmakta olan ima suphe goturmez. 

Misir'in askeri siniflanni anlatirken Mustafa cAli evlad-i cArab adinda gok girkin (evlad-i cArab 

naminda ki girkin-i sama) il) bir asker toplulugundan bahseder.11 ifadenin verdigi izlenim Mustafa 

cAli'nin bu insanlann kirn olduklan hakkinda kesin bir bilgiye sahip olmadigi, basitge, onlann evlad-i 

cArab olarak isimlendirildiklerini bildigidir. Bedevi kabileler iginse cAli, tipik olarak curban gogulunu 

318 



kullanir.12 Diger yandan, tekil olan cArab terimi ise Guney Sahra'daki Afrikahlar igin 
kullanilmaktadir.13 Yine de, ifadesinden anlasilan evlad-i cArab'in oldukga yerel oldugudur: Yani, 
onlaryerli Kahire halkindandir ve bu nedenle beledi olarak tammlanir.14 

Misirh tarihgi Muhammad cAbd al-Mucti al-lshaqi, 1623'te telif ettigi kisa eseri Kitab Akhbar al- 
Uwal'de Hadim Hasan Pasa'nin (1580-1582) "evlad-i cArab'in ileri gelenlerinden bazilannin [mallanni] 
musadere ettigini" zikreder.15 Ne yazik ki, onun bu gok kisa kaydi bu ileri gelenlerin kimler oldugu 
hakkinda agik bilgi vermez. Bu nedenle burada bu terimin hangi duruma delalet ettigini belirlemek 
imkansizdir. Daha sonra ayni tarihgi Uveys Pasa'nin valiligi sirasinda (1586-1591) gikan bir askerT 
isyandan bahseder. Bu isyan sonucunda evlad-i cArab'in Osmanh askerleri arasma ahnmasi ve onlar 
gibi giyinmesi yasaklanmistir.16 Belki de, Mustafa cAli "§ayet Kahire ileri gelenlerinden birisi yerli 
hizmetkanni Rumi gibi giydirirse, onlar [cundiler] buna mani olurlar" derken, zimnen bu olaya isaret 
etmektedir.17 

Arab Karsisinda Rum 

Evlad-i cArab ve Rum oglani arasindaki gerilim kismen, tabiki, bu iki kelimenin, cArap ve 
Rum'un tamamen farkli anlamlanndan kaynaklanmaktadir. 19. yuzyildan once, cArap tipik olarak 
gogebe bedeviye isaret etmek igin, ya da daha genis anlamiyla Arapga konusmasalar ya da etnik 
olarak Arap olmasalar bile, butun gogebelere isaret etmek igin kullanilirdi.1 8 Mustafa cAli'nin, bu 
kelimeyi, Sahra Colunun guneyinde yasayan, ve esasen, Turkge konusan Osmanlilar arasinda gokga 
bulunan, Afrikahlar igin kullanma egiliminden yukanda bahsetmistik.19 

Diger yandan, Rum "Roma"dan turemektedir ve Osmanh oncesi donemde, Hiristiyanligin ilk 
devirlerinden itibaren Akdeniz'e hakim olan Roma imparatorlugu'nun dogudaki halefi Dogu Roma ya 
da Bizans oldugundan, Rum "Bizans" ile asagi yukan es anlamli olmustur. Daha genis anlaminda 
kullanildiginda, bu kelime Yunanca konusan ve 451'deki Chalcedon (Kadikoy) konsulunden itibaren 
Bizans devlet dini olan Ortodoks Hiristiyanhgina inanan kisilere isaret eder.20 Rum terimin Osmanh 
oncesi donem igin cografT bir anlami da vardir: Genellikle Yunan ("Ionia") olarak ifade edilen Grek 
"ana vatan"i, Mora'ya (Peloponnese) karsit olarak Kuguk Asya'ya isaret eder.21 Osmanh 
donemindeyse Rum'un anlami biraz muglaklasir. Genis anlaminda "Yunan" olarak hala 
kullanilmaktadir fakat cografi bir terim olarak butun bir Kuguk Asya'yi ifade etmekten ziyade, istanbul 
etrafinda yerlesmis ve Rumeli'yi olusturan butun Osmanh Balkan topraklanni igeren, merkezT Osmanh 
ulkesini ifade eder. Mustafa cAli'nin kelimeyi bu anlamda kullandigindan hig suphe yoktur.22 Benzer 
sekilde Osmanhlann Turkge ve Arapga konusan tarihgilerce Rumiler olarak, sultanlannin da sultan ar- 
Rum olarak adlandinlmalan az gorulen bir sey degildir.23 

Oyleyse cArap ile Rum'u karsi karsiya gosterirken Hallaq'in Araplarla Yunanhlan kastetmesi soz 
konusu olabilirdi. §ayet cArab teriminin onyedinci ve onsekizinci yuzyillarda etnik bir anlammin 
olmadigi gergegi goz ardi edilirse bu yorum da Ozbek ve Acem'i agiklamakta yetersiz olur. Bunun 
yerine, iddia edebilirim ki, buradaki karsithk esas olarak cografTdir. Rum GarbT Osmanh topraklanna 

319 



delalet eder: istanbul dahil, Balkanlar ve Bati Anadolu. Buna karsin, yukanda alintilanan pasajda 
evlad-i cArab ile iliskilendirilen yer adlan ve etnik gruplann hepsi imparatorlugun Asya vilayetlerindeki 
bolgelere ve imparatorlugun dogu sinirlan otesindeki iran ve Orta Asya'daki bolgelere isaret 
etmektedir. 

Osmanh hizmetindeki batih, Avrupah nufusla, dogulu, Asyali nufus arasindaki bu farkhhk 
1646'da gikan bu buyrultuda yankilanmis olabilir. Metin Kunt'un belirttigi gibi, "dogulu" ve "batih" etnik 
gruplar arasindaki gerilim onyedinci yuzyilda saray gorevlileri ve askerler arasindaki Balkan 
kokenlilerle Kafkas kokenliler, ozellikle Cerkes ve Abazalar arasinda yogundu.24 Onyedinci yuzyildaki 
bu gerilimin, gunumuz medyasmm adlandirmayi sevdigi sekliyle "kadim etnik nefreften ote bir nedeni 
de vardi. 

Balkan ve Bati Anadolu Hiristiyan nufusu tarihsel olarak devsirme'nin, ailelerinden kopanhp 
islama kazandinlan ve yenigeri olarak ya da sarayda ig oglani olarak yetistirilenlerin, kaynagiydi. 
Devsirme'nin artik uygulanmadigi donemde bile, kullar -yani, Yenigeriler saray askerlerini ve saray 
gorevlilerini kapsayan "sultanm hizmetkarlan"- onyedinci yuzyila kadar baskin sekilde "bati" 
kokenliydi. Bununla beraber, Arap topraklannin fethi ve iran'daki Safevilerle devam edegelen savas 
neticesinde alternatif bir adam gucu (ve kadin gucu) kaynagi ortaya gikti: Uzun zamandan beri 
Memlukler tarafindan kullanilan ve Safevi ordu ve idaresinde hakim olmaya baslayan Kafkas ve Dogu 
Anadolu'nun gesitli halklan. Bu halklann neredeyse tamami Osmanh hakimiyeti dismda yasadiklan 
igin kole ticareti yoluyla ithal edilmeleri gerekmekteydi. Tabii bazilan parah asker olarak 
kendiliklerinden gelmekte ya da savasta, ozellikle Safevilerle olan savasta, ele gegirilmekteydi. 
Dolayisiyla, bu yeni topluluklar, devsirme olanlara karsi, memluk alternatifi olarak 
adlandirabilecegimiz unsuru temsil ettiler. 

Bununla birlikte, dikkat etmek gerekir ki, celb sistemi agismdan iki potansiyel istihdam havuzu 
arasinda buyuk fark yoktur. Bir memluk ile bir devsirme arasindaki tek gergek fark birinin Osmanh 
topragi dismdan ithal ediliyor olmasi, digerinin ise Osmanh Hiristiyan tebasi olmasidir. Yoksa, celb 
sonrasinda bu iki turun kisisel statusu nerdeyse aynidir. Esasen Osmanh tarihgilerinin devsirme'leri 
memluk, ve memluk'leri kul olarak nitelemeleri pek nadir gorunen bir sey degildir.25 Her durumda, kul 
terimi hepsi igin kullanihr. 

Bu iki kul grubu arasindaki rekabet, Osmanh imparatorlugu'nun uzak kuzeybatisindaki ve uzak 
kuzeydogusunun ucundaki iki ana insan gucu kaynagi arasinda kokeni derinlere giden bir karsithgi - 
ya da dusmanhgi kasidi. Onbesinci yuzyil sonunda Osmanh imparatorlugu ile Memluk Sultanhgi 
arasindaki savaslann ardindan,26 1516-1517'de Sultan Selim Tin Memluk topraklanni fethi, Balkan ve 
Kafkas halklan arasinda ilk surekli iletisimi sagladi. Denebilir ki, gogunlukla Balkan ve Anadolu kokenli 
Osmanh askerleri, Fetihnamelerde, Selimnamelerde ve Osmanh Misiri tarihini ele alan ilk eserlerde 
yansitilan Osmanh propagandasinin etkisiyle Memluk ordularmi tiksinti, ya da asagilama ile anmaya 
sartlanmisti. Bu turden eserlerde memlukler surekli Cerakise-i nakise (algak, soysuz Qerkesler) olarak 



320 



zikredilir. Sultanlan ise "sultan oglu, sultan oglu, sultan", Selim karsisinda "kole oglu kole" olarak 
alaya alinir.27 

Onyedinci yuzyil boyunca Osmanli sarayma ve tasra idaresine girmeye baslayan onemli 
miktardaki degisik Kafkash memlukun Rumi kullar He ilk karsilasmasimn yarattigi soku bugun tahmin 
etmek gok zor. Aslinda, Osmanli imparatorlugu'nun kendisi bu gok farkh halklar arasinda bir gesit 
birlik saglamaktaydi. Her ne kadar, Balkanlann ve Kafkaslann anavatanlan ve bazi durumlarda, 
dinleri ortak ozellikler tasiyorsa da, bu iki bolgenin dilleri ve gelenekleri radikal bir sekilde farkliydi. 
Balkan nufusunun buyuk bir gogunlugunun, Bosnahlar harig tutulursa, Hiristiyan olmasi ve temel 
ekonomik unitesi gifthane veya aile giftlikleri28 olan koylerde orgutlenmesine karsin, pekgok Kafkas 
halki hala "musrik" (pagan) ya da animist idi ve hala kabile olarak islemekteydi. Meshur Osmanli 
seyyahi; Evliya Celebi basta gelmek uzere Kafkasya'yi ziyaret edenler buranin hala bir sekilde "vahsi" 
ve guvenilmez olan bir halkinin oldugu izlenimini verirler. Bu sekilde, Mingrelianlan ve Abazalan tasvir 
ederken Evliya Celebi onlann "savasgi" ve "as?" halklar oldugunu ve birbirlerinin gocuklanni gahp kole 
olarak sattiklanni anlatir.29 Her ne kadar Evliya'nin kendisi anne tarafindan Abaza da olsa, onun 
degisik Kafkas dillerinden dikkatlice ornekler vermesi merak uyandirmaktadir. Qunku bu diller 
Osmanli Turkgesinden ya da Osmanli tebalarmin asina oldugu herhangi bir dilden ki buna tabiki 
Balkan dilleri de dahildir; gergekten gokfarkhdir.30 

Buna ilaveten, Kafkas nufusunun, pek gogunun Sultanin kullan olmalanna ragmen, degisik 
Osmanli topraklannda yerli halkla asla tarn olarak kaynasmadiklan ve kendi farkhliklanni onemli 
oranda korumayi basardiklan gorulur. Hamisi Melek Ahmet Pasa vasitasiyla Evliya, ataliqate olarak 
bilinen bir Cerkes ve Abaza gelenegini tanir. Bu gelenege gore erkek gocuklan aile halkindan 
kadinlarca zayif olarak yetistirilmektense, "yabancilar" tarafindan yetistirilmeleri igin disanya 
gonderilir.31 Osmanli topraginda dogmus bir Abaza olarak Melek Ahmed Pasa da kugukken bu usulle 
yetismesi igin anavatanina geri gonderilmistir. Kamis'in, Mingrelian kabilesini tasvir ederken, bu 
gelenege isaret eden Evliya sunlan zikreder: "Bu Kamis halki arasinda istanbul'dan ve Kahire'den 
gonderilmis Abaza gocuklan vardir."32 Kafkaslardan imparatorluga ithal edilen memluklerin miktan 
dusunulurse, bu duzenin sozkonusu bolge halki ile Osmanli idaresi arasindaki bir anlasma sonucu 
kurulmus olmasi gerekir. 

Evlad ve Oglan 

Her ne kadar "cArab" ozel olarak Kafkas halklanna isaret etmiyorsa da, bu terimin Osmanli 
kullamminda temsil ettigi "dogulu" halklar ile Rum ya da batililar arasinda yaygin bir gerilime isaret 
ettigi agiktir. Oyleyse, nigin tarihgiler "Rum oglani" ve "evlad-i cArab"dan bahsediyorlar? Neden yalniz 
Rum ve cArap degil? Bu sadece bir uslup araci olabilir mi? Tabiki "gocugu" ifadesi pek gok dilde 
kasten asagilayici bir terim olabilir. Mesru anne ya da babanin admin zikredilmesiyle beraber 
kullanilsa bile, bu ifade, ebeveyne bagli olarak, sayginhgin azaltilmasina delalet edebilir.33 Osmanli 
baglaminda (context), Rum ya da cArap gibi genel bir topluluk adiyla kullanildigindaysa, akla anti- 
Memluk fetihnamelerdeki retorigi getirmektedir: ovgu igeren "sultan, ibn-i sultan" ve bunun karsisinda 

321 



asagilayici "kul, ibn-i kul". Ayni zamanda, Arapga ifadesiyle "awlad al-cArab", Memluk Sultanligi'nda 
kullanilan "awlad al-nas" (sozluk anlami, "halkin gocuklan") tabirine gok benzemektedir. Memluklerin 
ogullan igin kullanilan awlad al-nas'in, Memluk Sultanligi'nda gozetilen askeri kulture gore sultanligin 
silahli kuvvetlerine girmesi yasakti.34 Gorunen o ki, oldukga muglak birterim olan nas, "halk", burada 
Misir'in ya da Kahire'nin halkmdan ziyade memluklerin kendileri igin kullamlmaktadir. Oyleyse, bu 
ifade, iki nesil arasindaki statu karsitliginin altini gizmek igin kullamlmaktadir. 

Benzer sekilde, "evlad-i cArab" ve "Rum oglam" da nesil farkhhginin vurgulanmasi igin 
kullaniliyor olabilir. Bundan oturu, evlad-i cArab ile kastedilenin Arap olmalan gerekmeyen ama bu 
kelimenin igerigine muhatap Arap gocuklandir. Sayet burada cArab'i Osmanli imparatorlugu'nun Asya 
vilayetlerindeki, ya da Asya'daki ug bolgelerdeki gogebe ya da yan-gogebe halklar olarak anlarsak, o 
zaman bu ifadede kastedilen Osmanli gemilerine atliyan vahsi Cerkesler ya da, burada, bedevi 
Araplar gibi "barbar" gogebelerden sadece bir nesil otedekilerdir. Bu mantikla, Rum oglam da, belki, 
Balkanlar ve Anadoludaki Hiristiyanlardan bir nesil sonrasina isaret etmekte. Semantik agidan, bu 
kurgu biraz anlamh geliyor. Qunku, nasil Memluklerin gocuklan askeriyeden dislandiysa, ayni sekilde, 
ana kulturlerinden kopanlmis ve sultamn kulu yapilmis, bu belirli halklann geng oglanlan devletin 
askeriye hizmeti iginde eritilebilirdi. 

Kul'a Karsi Umera 

ilk bakista belli olmayan son bir agiklama, "evlad-i cArab"a karsi gosterilen bu dusmanhgin 
oldugu sirada Osmanli imparatorlugu'nun iginde bulundugu siyasi durumlar ile ilgilidir. inamyorum ki, 
"evlad-i cArab"in Misir boluklerinden atilmasim igeren bu buyruldunun 1640'larda sadir olmasi bir 
tesaduf degildir. Bu noktada, payitahti Asya'ya nakletme ve imparatorlugun Asya vilayetlerinden 
toplanmis askerlerle yenigerileri ortadan kaldirma planlan yapan Sultan Osman N'nin ("Geng 
Osman"), bu tesebbusunden korkan Yenigeriler ve saray kullannca 1622'de katledilmesinden sadece 
yirmi yil gegmisti.35 Geng Osman vakasi, Balkan ve Bati Anadolu kokenli olup saray hizmetinde 
bulunan kullar ile Osmanli vilayetlerindeki valilerin hizmetinde olan ve hem Asya hem de Avrupa 
topraklanndan toplanmis parali askerler ya da sekban arasindaki gerilimi, daha once hig olmadigi 
kadar agiga gikarmisti. Geng Osman'in oldurulmesi kullar agisindan bir zaferdi ama bu onemli tasra 
valileri arasinda bir isyan silsilesini atesledi. Kuzeydogu Anadolu'daki Erzurum'un Valisi Abaza 
Mehmed Pasa, Osman N'nin katlinin intikamim almak ve onun kullar'i tedid etme plamm uygulamak 
kasdiyla bir sekban ordusu basinda istanbul'a sefere gikti. Onun bu davasi belli ki guneydogu 
Anadolu'daki Diyarbakir vilayeti valisi tarafindan paylasihyordu.36 Mehmed Pasa'mn kendisinin 
Abaza olmasi bu baglamda onemsiz degildir. Buyuk olgekte, onun isyam Asyah evlad-i cArab'in, Rum 
oglani hegemonyasina karsi bir baskaldinsi olarak okunabilir. 

Arnavut Sadrazam Koprulu Mehmed Pasa'mn merkezi devlet otoritesini kuvvetlendiren 
politikalanna karsi, Halep valisi Abaza Hasan Pasa'mn isyan ettigi 1658-1659 yillannda benzer bir 
sahne daha sonra tekrarlamr. Neye mal olursa olsun isyam bastirmak isteyen Koprulu, Abaza Hasan 
Pasa'yi cezalandirmak igin Melek Ahmed Pasa'yi Halep seferine yollar. Fakat etno-bolgesel gerilimler 

322 



hakkinda hassas olan Kbprulu, rivayete gore, Melek Ahmed'i gbndermeden once Ona, asinin kendisi 
gibi bir Abaza oldugunu hatirlatmis ve kumandayi almak hususunda istekli olup olmadigini 
sormustur.37 

Geng Osman vakasina yol agan merkez-gevre/dogu-bati husumeti hig suphesiz evlad-i cArab'in 
atilmasinin gbruldugu ortama etki etmistir. Bununla birlikte, gorunen o ki; "Rumi" ve "Evlad-i Arab" 
tabiri, (Rumi) kullar ile (Asyah) sekbanlar arasindaki bir gikar gatismasindan ziyade, sekbanlann 
birbiriyle gatisan iki etnik koken arasindaki rekabetten kaynaklanmaktadir: Rumi sekbanlann arasmda 
onceden kullar zumresinden olan kimselerin olup olmadigi, ya da "evlad-i cArab"in, Kafkash 
memlukleri ve degisik gruplardan Asyah sekbanlan da igerip igermedigi, arastinlmasi gereken diger 
hususlardir. 



Sonug 

Rum oglani ve evlad-i cArab terimlerinin incelmesi neticesinde gorunen o ki, bu terimler, belki 
de kasden, muglakdir. Bu kavramlar belli etno-cografik gostergelerden ziyade, farkli turden halklan 
igine alacak sekilde, genis etno-cografik kategorileri gosterirler. Bu terimlerin her birinin anlami, buyuk 
oranda, temsil ettikleri iki grubun arasindaki karsithktan kaynaklanir: Rum oglani "batih", "Avrupah", 
Balkanh, Rumelilidir. Buna karsin, evlad-i cArab "dogulu", Asyah, Arap vilayetlerindendir. Bizim 
gozlemledigimiz baglamlann pek gogunda, her halukarda, evlad-i cArab, en azindan zimnen, kuguk 
dusurucu (pejoratif) bir terimdir ve Rum oglani ile karsilastinldiginda daha asagida bir konumu ifade 
eder. 

Rum oglani ve evlad-i cArab ifadelerinin, Gabriel Piterberg tarafindan incelenen kul-umera 
husumeti, ya da Metin Kunt tarafindan ortaya konan Balkanh-Kafkash aynmi igin kullanilan simgeler 
oldugunu iddia etmekte tereddut ediyorum. Bu ifadeler bu bahsedilen husumetleri de kapsiyor olabilir, 
ama bu ifadelerin, mezkur iki akademisyenin inceledigi gruplann otesini de kapsayacak sekilde genis 
ve esnek bir anlami var gibi gorunuyor. Buna ilaveten, oglan ve evlad kelimelerinin ima ettigi nesil 
unsurunun da onemli oldugu goruluyor, Mustafa Ali'nin "beledT" lere referanslanni ve sonraki tarih 
kitaplannda surekli zikredilen belli Arap vilayetleri ile olan iliskilendirmeyi dusunursek, Evlad-i cArab 
gesitli turden gogebe kabilelerden vergi olarak toplanan gocuklar, ya da memlukler, ya da degisik 
Asya kaynaklanndan olup buyuk tasra sehirlerinde yerlesen, belki de yerel Arapga konusan (ya da 
Farsga veya Turkge konusan) kadinlarla evlenen ve mesleklerini ogullanna aktaran parah askerler 
olabilir. Bu anlamiyla, gunumuz Amerika Birlesik Devletleri'nde "first generation off the farm" (kbyden 
kopan ilk nesil) ifadesindeki negatif imanin benzerini tasiyor olabilir: bunlar Turk gogebelerin ya da 
bedevilerin gocuklandir veya Kafkash Memluklerdir, ya da Osmanh askeri bbluklerinin oldugu buyuk 
sehirlerde yerlesmis ve uzun suredir yerlesik yasayan halktan olanlar ve bir sekilde bu bbluklere 
sizmayi basaranlardir.38 



323 



Boyle yaparak, tarihsel olarak Osmanh ordulannin belkemigini olusturan ve oteden beri Balkanh 
ve Anadolulu olan koy nufusunun gocuklannin yerini gasp ediyorlardi. Boyle bir demografik degisiklik, 
beraberinde getirdigi gikar gatismalan He, negatif kliseleri ve asagilayici lakaplan beslemekten baska 
bir sey yapamazdi. Boyle bir durumda tarihgilere dusen, bu lakaplan anakronistik bir sekilde modern 
milliyetgi anlamlar yukleyerek yorumlamak yerine, icat edildikleri ve kullanildiklan zamanin 
baglaminda degerlendirmektir. Her ne kadar evlad-i cArab'in tam olarak kim oldugu hala agikhga 
kavusmasa da -ki belkide bu muglak lakabin varhk sebebinin bir nedeni de budur- bir nokta agiktir: 
Onlar yalniz Araplar degildi, Rum oglani'nin yalniz (gunumuz) Anadolu Turkleri olmadigi gibi. 



1 Michael Winter, Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798 (London and New 
York: Routledge, 1992), s. 55; yine bkz. s. 54, 56. 

2 Mehmed b. Yusuf al-Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, istanbul Universitesi Kutuphanesi, T. Y. 
628. 

3 Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., s. v. "Adjami Oghlan, " by Harold Bowen. 

4 Svat Soucek, A History of Inner Asia (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), s. 
31-34, 186-187. 

5 Jane Hathaway, The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis 
(Cambridge: Cambridge University Press, 1997), s. 55 ve n. 13, 57 ve n. 22, 58, 63 ve n. 44. 

6 Osmanh ordusundan Safevi ordusuna gegislere ornek olarak (ve belki, bunun tersi 
yonunde olanlar), bkz. Ahmed Kahya cAzeban al-Damurdashi, Al-Durra al-musana fi akhbar al- 
Kinana, British Library, Yazma Or. 1073-1074, s. 56-57. Sah cAbbas hakkinda, bkz. Iskandar Munshi, 
The History of Shah cAbbas the Great, trans. Roger M. Savory, 3 vols. (Boulder, CO: Westview 
Press, 1978). Seybaniler hakkinda, bkz. Soucek, History of Inner Asia, s. 149-166, 177-187. 

7 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 150a-153a; yine bkz. anonim, Kitab Tevarih-i Misr-i Kahire 
[Hatt-i Hasan Pasa] (1 094/1 683'e kadar), Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma, Haci Mahmud Efendi 
4877, vr. 57a-59b. 

8 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 158a. 

9 Anonim, Akhbar al-nuwwab min dawlat Al cUthman min hin istawla calayha al-sultan 
Salim Khan, Topkapi Sarayi Kutuphanesi, Yazma, Hazine 1623, vr. 29a ff.; Ahmed Celebi b. cAbd al- 
Ghani, Awdah al-isharat fi man tawalla Misr al-Qahira min al-wuzara) wa'l-bashat, haz. A. A.cAbd al- 
Rahim (Cairo: Maktabat al-Khanji, 1978); cAbdulkerim b. cAbdurrahman, Tarih-i Misir, Suleymaniye 
Kutuphanesi, Yazma Hekimoglu AN Pasa 705; Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 139-144 (burada 



324 



askerler hakkinda higbir lakap kullanilmaz). Yine bkz. Hathaway, Politics of Households, p. 62 ve n. 
42. 

1 Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 1 60a ff. 

11 Mustafa cAli, Halat al-Kahira mine'l-Adeti'z-zahire, Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma 
Fatih 5427/14, vr. 47b; Yazma Esad Efendi 2407, vr. 14b. Yine bkz. Andreas Tietze, ed. and trans., 
Mustafa cAli's Description of Cairo of 1599 (Vienna: Verlag der Osterreichischen Akademie der 
Wissenschaften, 1975), s. 40 ve Plate XXIV (Yazma Haci Selim 757, vr. 61b). 

12 Ornegin, Tietze, ed., Mustafa cAli's Description, Plate XLVI (Yazma Haci Selim vr. 72b). 

13 A.g.e., Plates XXVIII, XXXII (Yazma Haci Selim, vr. 63b, 65b). Buna ilaveten, Ikshidid 
hanedaninin sonunda Misir'i yoneten zenci hadim Kafur, cArab olarak nitelenir: Yazma Fatih 
5427/14, vr. 58b. 

14 Yazma Fatih 5427/14, vr. 54b (evlad-i cArab'dan bir beledi piyade hidmetkar); Tietze, ed., 
Mustafa cAli's Description of Cairo, Plate XLIII (Yazma Haci Selim, vr. 70a). 



15 Muhammad cAbd al-Mucti al-lshaqi, Kitab Akhbar al-uwal fi man tasarrafa fi Misr min 
arbab al-duwal (Bulaq: Al-Matbaca al-cuthmaniyya, 1304/1887), s. 156: "musadarat li-baczi akabir 
Misr min awlad al-cArab.". 

16 A.g.e., s. 157. 

17 Tietze, ed., Mustafa cAli's Description of Cairo, Plate XLIII (Yazma Haci Selim, vr. 70a): 
"Acyan-i Misirdan biri beledi olan hidmetkarine Rumi libas giydirse, manic olur. ". 

18 Reinhart Dozy, Supplement aux dictionnaires arabes, 2 vols. (Leiden: E. J. Brill, 1927). 

19 Bu anlam, ya da daha genel olarak "zenci" surada da belirtilmistir: Sir James W. 
Redhouse, ed., A Turkish and English Lexicon, 7th ed. (istanbul: Cagri Yayinlari, 1978), s. 1292. 

20 Ornegin bkz., cAbdallah Muhammad b. Ibrahim b. Battuta, Rihla Ibn Battuta, intro. by 
Karam al-Bustani (Beirut: Dar Sadr, Dar Bayrut, 1964), s. 290, 356; yine bkz. s. 344-345, burada ayni 
mekani paylasan Turklere ve Rumi Hristiyanlara isaret eder. 

21 Ornegin, a.g.e., s. 283. 

22 Ornegin bkz., Tietze, ed., Mustafa cAli's Description of Cairo, s. 32, 35, 36, 39-44, 46, 47, 
49, 54, 57. 



325 



23 Ornegin bkz., SuheylT Efendi, Tevarih-i Misir [sic] ul-Kadim, Suleymaniye Kutuphanesi, 
Yazma Fatih 4229, vr. 92a. 

24 Metin Ibrahim Kunt, "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity in the Seventeenth-Century 
Ottoman Establishment, " International Journal of Middle East Studies 5 (1974): 233-239, esp. s. 237- 
238. 

25 Ornegin bkz., Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 158a. 

26 Carl Petry, Twilight of Majesty: The Reigns of the Mamlk Sultans al-Ashraf Qaytbay and 
Qansuh al-Ghawri in Egypt (Seattle: University of Washington Press, 1993), s. 88-103. 

27 Ornegin, KesfT Mehmed Celebi, Selimname, Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Esad 
Efendi 2147, vr. 69b, 78a; Ridvan Pasazade, Tarih-i Misir, Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Fatih 
4362, vr. 128a; yine bkz. vr. 94b, 134b, burada, zimnen, memluk Sultani Barkuk'un (r. 1382-1399) 
kole statusunu Osmanli Hanedaninin uzun soyagaci ile karsilastinr. 

28 Halil halcik, Part I of inalcik, with Donald Quataert, ed., An Economic and Social History 
of the Ottoman Empire (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), chapter 6. 

29 Evliya Celebi, Evliya Celebi Seyahatnamesi, haz. Ahmed Cevdet, c. II (istanbul: ikdam 
Matbaasi, 1314 A. H.), s. 98, 102-109. 

30 A.g.e.,s. 109-110. 

31 EI2, s. v. "Cerkes, " by Charles Quelquejay; s. v. "Cerkes: Ottoman Period, " by Halil 
inalcik; George Leighton Ditson, Circassia, or a Tour to the Caucasus (New York: Stringer and 
Townsend; London: T. C. Newby, 1850), s. 416. 

32 Evliya Celebi, Seyahatname, c. II, s. 104. 

33 Musevi incil'inde Isaiah kitabinda bile, israil Krah Pekah'dan, statusunun dusuklugu 
gosterilmek igin, "Remaliah'in gocugu" seklinde bahsedilir (Isaiah 7:4; yine bkz. 1 Samuel 1 0:1 1 ). 

34 David Ayalon, "Studies on the Structure of the Mamluk Army, " Part II, reprinted in Studies 
on the Mamluks of Egypt (1250-1517) (London: Variorum Reprints, 1977). 

35 Gabriel Piterberg, "The Alleged Rebellion of Abaza Mehmed Pasa: Historiography and the 
Ottoman State in the Seventeenth Century, " Turkge gevirisi: Jane Hathaway, haz., Osmanli 
Imparatorlugunda Fesat ve Isyan (istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, forthcoming), ms. s. 30-31 . 

36 A.g.e., ms. s. 31,40. 

37 Kunt, "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity, " s. 239. 

326 



38 Bu yonuyle, ifadenin daha sonra gorulen bir kullanimi dikkat gekicidir: pek bilinmeyen 
1711 vakasinda, bir "Rumi" cami vaizi bir grup Osmanli askerini Kahirenin sufilerine saldirmalan igin 
kiskirtir, askerler Kahire ulemasini evlad-i cArab diye bagirarak taciz ederler-belki de, bu terimin 
Asyali gogebelerin nesline, ya da, daha ozelde, bedevilere, mesleklerine bakilmaksizin, isaret edecek 
sekildeki bir evrimidir. Bkz. Hallaq, Tarih-i Misr-i Kahire, vr. 296b-301b; Ahmed Qelebi, Awdah, s. 251- 
255. Yine bkz. Barbara Flemming, "Die Vorwahhabitische Fitna im osmanischen Kairo, 1711," Ismail 
Hakki Uzungarsili'ya Armagan (Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1976); Rudolph Peters, "The Battered 
Dervishes of Bab Zuwayla: A Religious Riot in Eighteenth-Century Cairo," Nehemia Levtzion and 
John O. Voll, eds., Eighteenth-Century Renewal and Reform in Islam (Syracuse: Syracuse University 
Press, 1987). 



cAbdulkerim b. cAbdurrahman. Tarih-i Misir. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Hekimoglu AN 
Pasa, 705. 

Ahmed Celebi b. cAbd al-Ghani. Awdah al-isharat fi man tawalla Misr al-Qahira min al-wuzara) 
wa'l-bashat, ed. A. A. cAbd al-Rahim. Kahire: Maktabat al-Khanji, 1978. 

Anonim. Akhbar al-nuwwab min dawlat Al cUthman min hin istawla calayha al-sultan Salim 
Khan. Topkapi Sarayi Kutuphanesi, Yazma Hazine 1623. 

Anonim. Kitab Tevarih-i Misr-i Kahire [Hatt-i Hasan Pasa]. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma 
Haci Mahmud Efendi 4877. 

Al-Damurdashi, Ahmed Kahya cAzeban. Al-Durra al-musana fi akhbar al-Kinana. ingiliz 
Kutuphanesi, Yazma Or. 1073-1074. 

Ditson, George Leighton. Circassia, or a Tour to the Caucasus. New York: Stringer and 
Townsend; London: T. C. Newby, 1850. 

Evliya Celebi. Evliya Celebi Seyahatnamesi. Haz. Ahmed Cevdet. cilt II. istanbul: ikdam 
Matbaasi, 1314 A. H. 

Al-Hallaq, Mehmed b. Yusuf. Tarih-i Misr-i Kahire. istanbul Universitesi Kutuphanesi, T. Y. 628. 

Ibn Battuta, cAbdallah Muhammad b. Ibrahim. Rihla Ibn Battuta. Onsoz Karam al-Bustani 
tarafindan hazirlanmistir. Beyrut: Dar Sadr, Dar Bayrut, 1964. 

Al-lshaqi, Muhammad cAbd al-Mucti. Kitab Akhbar al-uwal fi man tasarrafa fi Misr min arbab al- 
duwal. Bulaq: Al-Matbaca al-cuthmaniyya, 1304/1887. 

KesfT Mehmed Qelebi. Selimname. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Esad Efendi 2147. 

327 



Munshi, Iskandar (Beg). The History of Shah cAbbas the Great. Ceviren Roger M. Savory. 3 cilt. 
Boulder, CO: Westview Press, 1978. 

Mustafa cAli. Halat al-Qahira min al-cadat al-zahira. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Fatih 
5427/14; Yazma Esad Efendi 2407. 

— , Mustafa cAli's Description of Cairo of 1599. Ed. and trans. Andreas Tietze. Viyana: Verlag 
der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1975. 

Ridvan Pasazade. Tarih-i Misir. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Fatih 4362. 

SuheylT Efendi. Tevarih-i Misir [sic] ul-Kadim. Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Fatih 4229. 

ikincil Kaynaklar. 

Ayalon, David. "Studies on the Structure of the Mamluk Army, " Part II. Studies on the Mamluks 
of Egypt (1250-1517) 'de yeniden basilmis. London: Variorum Reprints, 1977. 

Dozy, Reinhart. Supplement aux dictionnaires arabes 2 vols. Leiden: E. J. Brill, 1927. 

Encyclopaedia of Islam, 2ci naski, s. v. "Adjami Oghlan," by Harold Bowen. 

EI2, s. v. "Cerkes," Charles Quelquejay. 

EI2, s. v. "Cerkes: Ottoman Period," Halil Inalcik. 

Flemming, Barbara. "Die Vorwahhabitische Fitna im osmanischen Kairo, 1711. " In Ismail Hakki 
Uzungarsili'ya Armagan. Ankara: TurkTarih Kurumu, 1976. 

Hathaway, Jane. The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis 
Cambridge: Cambridge University Press, 1997. 

Inalcik, Halil. The Ottoman State: Economy and Society, 1300-1600. Part I of inalcik ile Donald 
Quataert, ed., An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge 
University Press, 1994. 



Kunt, Metin Ibrahim. "Ethnic-Regional (Cins) Solidarity in the Seventeenth-Century Ottoman 
Establishment." International Journal of Middle East Studies 5 (1974): 233-239. 

Peters, Rudolph. "The Battered Dervishes of Bab Zuwayla: A Religious Riot in Eighteenth- 
Century Cairo." In Nehemia Levtzion and John O. Voll, eds., Eighteenth-Century Renewal and 
Reform in Islam. Syracuse: Syracuse University Press, 1987. 



328 



Petry, Carl. Twilight of Majesty: The Reigns of the Mamluk Sultans al-Ashraf Qaytbay and 
Qansuh al-Ghawri in Egypt. Seattle: University of Washington Press, 1993. 

Piterberg, Gabriel. "The Alleged Rebellion of Abaza Mehmed Pasa: Historiography and the 
Ottoman State in the Seventeenth Century. " Turkge metin Jane Hathaway, ed., Osmanli 
Imparatorlugunda Fesat ve Isyan. Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlan, (Basilacak). 

Redhouse, Sir James W. ed. A Turkish and English Lexicon. 7nci baski. istanbul: Cagn 
Yayinlan, 1978. 

Soucek, Svat. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 

Winter, Michael. Egyptian Society under Ottoman Rule, 1517-1798. London and New York: 
Routledge, 1992. 



329 



ELLiYEDiNCi BOLUM 

KLASiK DONEMDE OSMANLI TOPLUMU 

Klasik Donem Osmanh Toplumuna Genel Bir Baki§ / Prof. Dr. Bahaeddin 
Yediyildiz[s.183-215] 

Hacettepe Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanh Devleti, XIII. yuzyil sonlannda, Selguklu Sultanhgi ile Bizans imparatorlugu arasindaki 
sinir bolgesinde, Sogut ve civannda, kuguk bir uc asireti tarafindan kuruldu. Oguzlann Kayi boyuna 
mensup olan bu asiret, genelde gaza dusuncesiyle hareket eden Musluman Turklerden olusuyordu. 
Bilindigi uzere, Fuad Koprulu, Osmanh Devleti'nin kurulusu konusundaki klasiklesmis eserinde, XIV. 
yuzyil basinda Kuguk Asya'nin bati ucunda bu yeni siyasTolusumun dogusuna imkan saglayan siyasT, 
askerT, idarT, etnik ve dint arkaplani derinligine tahlil etmis; Osmanh Devleti'ni kuran uc asiretinin, 
Anadolu Gazileri (Alp-erenleri), Ahileri, Bacilan ve Abdallan gibi askerT, dint ve meslekT zumrelerden 
olustugunu ve bunlann ozelliklerini ana hatlanyla gostermisti.1 Yeni bir devletin temelini atan bu 
insanlar, yeni bir toplumun olusumuna da vesile oluyor, yeni bir kultur yaratiyorlardi. Devlet 
buyudukge onu yaratan toplum da yeniden bigimlenecekti.2 



Tarihin, diger bir ifadeyle kulturun yaratici oznesi olan insanlar, yeni toplum yapilan olusturarak, 
ya da farkh yapilara donuserek bizzat kendileri de bir kultur unsuru olabilmektedirler. §uphesiz, insan 
bir yaniyla tabiT bir varhktir ama, diger yaniyla da kulturel bir varhk. insan ferdTlikten kurtulup 
toplumsallasmaya, diger bir ifadeyle toplum halinde yasamaya basladigi andan itibaren artik kulturun 
bir unsuru olmus demektir. 

Toplumu kuran, olusturan fertlerdir ama, toplum o fertlerin hususiyetleri ve potansiyelleri 
toplamindan gok daha farkh bir varhktir. iste, ozellikle bu varhk, yani toplum, bir kultur unsurudur. Zira 
her hangi bir toplumun olusmasi, insanlann dusunce, tasarim ve eylemlerinden kaynaklanir ve bu 
dusunce ve davranislar sonucunda farkh farkh toplum bigimleri ortaya gikar. Bu konu ilk gaglardan 
gunumuze kadar tartisilagelen konulardan biridir. Mesela bir Osmanh dusunuru olan Kinahzade AN 
Qelebi, XVI. yuzyilda, bu konuda, "eger sahislarm biraraya toplanmasi, hayirh isler, iyilikler yapilmasi 
ve rezillikler ile kotuluklerden kaginilmasi ilkeleri uzerine kurulmussa, bu topluluk erdemli bir 
topluluktur"3 diyerek toplumun bir kultur unsuru oldugu gorusunu ifade ediyordu. 

Osmanh toplumunun en onemli ozelliklerinden birisi, boyle bir felsefeye sahip olmasiydi. Bu 
felsefeyi, daha onbirinci yuzyilin ilk yansinda, MedTnetu'l-Fadila yani Erdemli Site adini tasiyan 
kitabinda Turk filozofu FarabT sistemlestirmisti.4 Meride Osmanh sehir halki anlatihrken bu konuya 
tekrar donulecektir. 

330 



Ayni kokten gelen, ortak bir tarihleri, kulturleri, gelenekleri olan, ayni dili konusan ve ayni dini 
yasayan bu asiret toplulugu, yeni edindikleri kuguk ulkelerini bir taraftan yeni fetihlerle Balkanlar'a 
dogru, diger taraftan da oteki Turk Beyliklerini ilhak ederek Kuguk Asya'ya dogru genisleterek 
dunyanin en guglu ve uzun omurlu imparatorluklardan birini olusturmustu. Ulkenin sinirlan, XVI. yuzyil 
iginde en genis boyutlanna ulasmisti. KanunT Sultan Suleyman'in olumu sirasinda, bugun dunya 
haritasi uzerinde yer alan Turkiye, Kirim, Ukrayna, Moldavya, Romanya, Macaristan, Sirbistan, 
Hirvatistan, Bosna-Hersek, Slovenya, Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan, Irak, Suriye, Lubnan, 
Urdun, israil, Suudi Arabistan, Yemen, Misir, Libya, Tunus, Cezayir, kisaca Basra'dan Viyana'ya, 
Kafkasya'dan Fas'a ve Kinm'dan Yemen'e kadar uzanan butun ulkeler, Osmanh cografyasi igindeydi. 

XVI. yuzyilda dogrudan dogruya Turk unsuru tarafindan kurulan bu devletin, XV. yuzyihn ilk 
yansindan sonra yukanda sayilan ulkelerin uzerinde oturdugu cografyayi kendi ulkesine katmak 
suretiyle buyumesine paralel olarak, bu cografya uzerinde yasayan Turk ya da baska, Musluman ya 
da gayrimuslim diger birgok halk da Osmanh toplumuna katildi. Bu ulkelerden, Turkiye Selguklulan 
Devleti'nin yikihsiyla ortaya gikmis olan Turk beyliklerine ait bolgelerin halklanni gogunlukla Turkler 
olusturuyordu. Cunku, Anadolu'nun daha 1071 yihndaki Malazgirt Savasi'yla Turklere agihsini takip 
eden sekiz on yil iginde ulkenin her tarafi Oguz kumeleri ile dolmustu, bunlar yeni gog dalgalanyla 
surekli olarak beslenmisti. ikinci yogun bir gog dalgasi ise, XIII. yuzyihn ilk yansinda, 1200 yihndan 
itibaren, Mogol saldinlannin onunden kagan Turkmen kumelerinin, Turkistan, Horasan ve 
Azerbaycan'dan kalkarak Anadolu'ya gelmeleriyle baslamisti. XI ve XIV. yuzyillar arasinda bir birini 
takip eden yogun gogler sayesinde bir Turkmen (Oguz) ulkesi niteligini kazanan Anadolu, Turkiye 
olmustu.5 iste Osmanlililann diger Anadolu Turk beyliklerinden devraldigi halkin buyuk bolumii, bu 
Turkmen gruplanndan baskasi degildi. Bu Turk gogu Osmanh fetihlerine paralel olarak Balkanlar'a 
dogru da devam etmekle birlikte, yeni fethedilen topraklarda yasayan degisik boy ve dinden insanlann 
katilmasiyla, devletin kurulus donemlerinde daha gok Musluman Turklerden olusan toplum, zaman 
iginde insan unsuru bakimindan daha karmasik bir yapi kazandi. Farkh irkT kokenlerden gelen ve 
muhtelif dinlerin farkh anlayis ve yorumlanni yasayan insanlardan olusan bir toplumdu bu. Farkh 
kulturlere mensup bu insanlar, Musluman Turklerin yonetiminde, elbette tabiT kultur etkilesimlerine 
maruz kalarak, fakat kendi iradeleri disinda degisim ve donusumlere ugramaksizin, yuzyillar boyunca 
bans iginde yasamasim bilmislerdir. Burada, Osmanh toplumunun klasik donemde kazanmis oldugu 
bu yapinin muhtelif agilardan umumi birtablosu gizilmeye gahsilacaktir. 

I. Osmanhlarda insan veToplum Anlayisi 

Osmanh toplumunda, bir yandan bazi yeni sosyal gruplann olusmasi, diger yandan devletin 
hakimiyet sinirlannin genislemesi sonucunda topluma dahil olan insanlara belli statuler kazandinlarak 
toplum igindeki yerlerinin belirlenmesi, Osmanh insan-toplum anlayisi ve yonetim felsefesine gore 
gergeklesmisti. Konuyla ilgili Osmanh literaturu incelendigi zaman, soyle bir anlayisla karsilasiyoruz: 
insan yaratiklann en sereflisidir. O, yaratihsi geregi medenTdir. O halde insan gegimini temin 

331 



edebilmek ve hayatini surdurebilmek igin diger insanlara muhtagtir. iste bu ihtiyag toplumlarin ve 
milletlerin olusmasina yol agmistir. Cunku, toplum hayatini surdurebilmek ancak dayanisma ve 
yardimlasmayla mumkundur. Toplum uyeleri arasindaki uyumun devami, her ferdin toplum iginde 
yaratilistan sahip oldugu yeteneginin gerektirdigi mevkide bulunmasina ve bu yerini korumasina 
baghdir. Boyle bir is bolumu, ister istemez toplumda bir farkhlasmayi ve tabakalasmayi zorunlu 
kilmaktadir.6 

Osmanh toplum duzeninin felsefT temelini olusturan bu bakis agist, bazi Kur'an ayetlerine 
dayandinlmaktadir: "Rabbinin rahmetini onlar mi taksim ediyorlar? Dunya hayatinda onlann yasama 
bigimlerini (maTset) aralannda taksim eden, karsihkh hizmette bulunmalan igin mertebelenmede kimini 
digerinin uzerine gikaran Biz'iz. Rabbinin rahmeti, onlann biriktirdiklerinden daha hayirhdir."7 Bu 
hukmun Osmanh yorumu soyledir: Toplum hayatinin olusmasi ve saglikh isleyebilmesi igin Tann 
insanlan farkli kabiliyetlerde yaratmistir. Her toplum uyesinin, kendi kabiliyeti ve bilgi birikimine gore is 
yapmasi ve emegine uygun bir gelire sahip olmasi gerekir. Toplum hayatinin uyumlu bir bigimde 
isleyebilmesi ancak bu yolla saglanabilir. Diger bir ifadeyle, toplumun tabakalasmasi zorunludur.8 
hsanlar, farkli mizag ve tutumlara sahiptirler. Toplum hayati igin bunlar arasinda meydana 
gelebilecek haksizhklann onune gegmek, emniyeti saglamak, adalete dayali bir toplum nizami kurmak 
ve bunu surdurmekle gorevli bir yonetici guce, devlet gucune, dolayisiyla bir hukumdara her zaman 
ihtiyag duyulmustur.9 

Osmanh toplum duzeninin ve yonetim felsefesinin temelini olusturan bu fikirler, daire-i adliye 
yani adalet dairesi veya hakkaniyet gemberi adi verilen bir formulle agiklanmistir. SasanTlere kadar 
gikan, Kutadgu Bilig'de,10 Nizamu'l-Mulk11 ve GazzalT'nin eserlerinde agikliga kavusturulmus olan bu 
kavram, Kinahzade AN Efendi'nin Ahlak-i AlaT'si,12 NaTma'nin Tarih'i13 gibi birgok eserde tekrar ele 
ahnmis ve yorumlanmistir. Bu anlayisa gore: Dunya bansi adaletle saglanabilir; dunya, duvari devlet 
olan bir bahgedir; devletin duzenleyicisi seriattir; seriatin koruyucusu mulk (hukumranlik) tur; mulke, 
yani ulke ve halki butunlestirerek devlet kuracak iktidara sahip olmak, diger bir ifadeyle hakimiyeti 
elde bulundurmak, saglam bir orduyu gerektirir; ordunun beslenmesi igin buyuk servete ihtiyag vardir; 
bu serveti saglayabilmek igin bolluk ve huzur iginde yasayan bir halka (raiyyet) sahip olunmasi icap 
eder; halkin bolluk ve huzur iginde yasamasi, adaletle yonetilmesine baghdir. 

Osmanh anlayisina gore, bu hakkaniyet gemberinin halkalarmi olusturan adalet, devlet, seriat 
(kanun), hukumranlik, ordu, servet, halk toplum yapisinin temel dayanaklanni teskil eder. Bu 
halkalardan biri yok olursa, devlet de toplum da gokmeye mahkumdur. 



Osmanh yoneticilerinin dunya gorusunu belirleyen ve toplumun bigimlenmesinde onemli bir rol 
oynayan faktorlerden birisi ser'T hukuk sistemiydi. Bu hukuk sisteminde acaba insan ve toplum nasil 
tanimlamyor ve degerlendiriliyordu? Bilindigi uzere, Osmanhlann yan resmT hukuk kulliyatindan birisi, 
ibrahim el-HalebT (61.1 549)'nin Multeka'l-ebhur adh eseriydi.14 HanefT fikhinin temel metinlerine 

332 



dayanan ve birgok defa basilmis olan15 bu eser, Osmanli medreselerinde ders kitabi olarak 
okutulmustur. Kadi ve muftulerin basvuru kaynaklanndan biri olmus ve uzerine elliden fazla serh 
yazilmistir.16 XVIII. yuzyilda, butun yonleriyle Osmanli imparatorlugu'nun tablosunu gizmeye galisan 
D'Ohsson, Osmanli hukuk ve toplum duzeniyle ilgili agiklamalanni, toplum uzerindeki yaygin etkisini 
gozledigi ve "imparatorlukta nazan dikkate alinan tek hukuk kitabi" olarak degerlendirdigi17 bu esere 
dayandirmistir.18 

Bu Kanun'a gore, butun milletler, muslim ve kafir adi altinda, iki buyuk siyasT bunyeye 
ayrihyordu.19 Muslim ya da Musluman, sapkin dusuncelere ya da farkh goruslere mensup higbir 
mezhep ve tarikat ayirimi yapmaksizin, islam imanmi ikrar eden butun halklann en kapsayici adiydi. 
Tann'ya teslim olmus, boyun egmis anlamina gelen bu muslim adindan baska, onlar, ummet-i Hz. 
Muhammed yani Hz. Muhammed'e mensup insanlar, mu'minTn yani baghlar, iman edenler, hakTkT 
inananlar, ve birlige tapicilar anlamina gelen muvahhidTn adlanyla da aniliyorlardi. 

Bunun karsiti olan Kafir20 adi altinda ise, dunyada Hz. Muhammed'in ilahT misyonunu kabul 
etmeyen butun halklar toplaniyordu. Bu kelimeden, yanlis olarak Gevur kelimesi turetilmisti ki, bu 
kelimeyle imansiz, inkar eden, karanhklar iginde, gozlerini isiga ve ilahT lutfa kapamis olan kisi 
anlasihyordu. Bunlara, gok tannhlar anlamina gelen musrikTn adi da veriliyordu. Osmanlilar 
nazannda, inanmayanlann tamami tek bir halk olusturmaktaydi.21 Bu anlayis, butun dunyanin, 
islam'in Evi ya da islam ulkesi anlamina gelen Daru'l-islam ve harp evi ya da dusman ulkesi anlamina 
gelen Daru'l-Harb diye iki buyuk kisma ayrilmasina yol agmisti. 

SiyasT nitelik tasiyan diger bir tasnife gore, Osmanlilar, dunyanin butun insanlanni Muslumanlar, 
ZimmTler, Muste'minler ve HarbTler diye dort smifa ayinyorlardi. Muslumanlar, yukanda da belirtildigi 
gibi, Hz. Muhammed'in imanmi tasiyan butun halklardi. ZimmTler, islam hakimiyeti altindaki Hinstiyan, 
Yahudi ya da Putperest butun uyruklardi. Bunlar, cizye ya da harag odemekle mukelleftiler. 

Muste'minler, antlasmalar ya da devletler hukuku uyannca, ister gegici gelip gidenler ya da 
yolcular, ister yerli sakinler ya da yerlestirilmis olanlar olsun, imparatorlukta bulunan yabancilardan 
olusuyordu. Muste'min kelimesi, aman dileyen, iyilik isteyen, siginan insanlar anlamina geliyor. 
Dolayisiyla bu kelimeyle, ya Musluman bir guce boyun egerek bans elde etmis olan devletlerin 
uyruklan, ya da, dost olmayan bir milletten olmasina ragmen, sinirlarda elde edilmis oldugu kabul 
edilen hemsehrilik hakkiyla Musluman ulkelere giren kisiler belirtiliyordu. idarT ve hukukT butun 
Osmanli belgelerinde, hangi milletten olursa olsun butun yabancilar, bu Muste'min kelimesiyle 
belirlenmisti. Bu kelime, yabanci ulkelerde gezgin ya da oturan Muslumanlar igin de kullaniliyordu.22 

Harb (savas) kelimesinden turetilmis olan HarbTler, Muslumanlann dusmanlanni, ya da daha 
ziyade dostluk antlasmalan yapilarak kendileriyle baglanti kurulmamis milletleri ifade ediyordu.23 

Kanun butun halklan, din? durumlanna gore, yedi gruba ayinyordu, bunlardan ilk ikisini 
Muslumanlar ve digerlerini Musluman olmayanlar teskil ediyorlardi. Bunlar sunlardi: 

333 



1. SunnTler, dort sunnT mezhebe (HanefT, SafiT, MalikT ve HanbelT) mensup Muslumanlann 
tamamini kapsiyordu. Bunlara, ehl-i sunnet ya da ehl-i hak da deniliyordu. SunnT adi doktrin agisindan 
oldugu kadaren temel dint uygulamalarda da ayni yolda, Peygamber'in yolunda, yuruyenler anlamina 
geliyor. 

2. SiTler, biryandan, ilk ug HalTfe'nin mesrulugunu tanimayan AN taraftarlanni belirliyor ve diger 
yandan da islamiyet bunyesinde dogmus butun heterodokslan kucakhyordu. Bunlar, nefsine duskun, 
yoldan gikmis, sapik anlamina gelmek uzere, sahib-i heva, ehlu'l-ehva, ehl-i bid'at, ehl-i dalalet, rafizT, 
mulhid gibi adlarla da adlandirihyorlardi.24 

3. KitabTler ya da Ehl-i Kitab, Hz. Muhammed'den once, kutsal kitaplar, yani, Tevrat, Zebur ve 
hcil sayesinde, vahiy lutfuyla lutuflandinlmis Yahudiler (MusevT) ve Hiristiyanlar (isevT, NasranT)'di. 
Kanun bunlan birgok hukmunde putperestlerden ayinyordu. Mesela, putperestler Muslumanlarla 
evlenemedigi halde, kitabTler bu hakka sahipti. Ancak bu da sinirhydi. Sadece erkek Muslumanlar 
Hiristiyan ya da MusevT kadinlarla evlenebiliyordu, tersi mumkun degildi. 

4. MecusTler, atesperestler ya da Zerdust (Zoroastre) taraftarlanydi ki, bunlar medenT ve cezaT 
kanunlann bazi maddelerinin uygulanmasmda farkh muamele goruyorlardi. 

5. Arap putperestlere Abede-i Evsan-i Arab, diger milletlerin putperestlerine ise, 6. Abede-i 
Evsan-i Acem deniliyordu. 

6. DinT ayinmin son grubunu, Murtedler teskil ediyordu. Bunlar islam imanindan vazgegen 
donmelerdi. Donmelik buyuk sugtu. ZimmT statusuyle vergiye baglanmalan bile bagislanmalan igin 
yeterli degildi. Teorik olarak canlanni ancak tekrar islamiyete donmekle kurtarabilirlerdi.25 

insanlar, tabiT, medenT ve ahlakT agilardan da tasnif edilmisti. insanlar etnik ya da din? durumuna 
bakilmaksizin, hur veya kole olabiliyorlardi. MedenT agidan devletin butun sosyal ve siyasT bunyesi 
dort sinifa aynlmisti. 

Birinci sinif, Hz. Muhammed'in soyundan gelen Serifler ya da Emirler ile kanunname 
hukumlerine gore imparatorlukta birinci sirayi isgal etmesi gereken kanun adamlan olan Fukaha'dan 
ibaretti. 

ikinci sinif, devlet teskilatinin muhtelif yerlerinde sorumluluk ustlenmis vezirler, yuksek makam 
sahipleri ve butun devlet gorevlileri yani Ruesa idi. 

Oguncusu, Evsat-i Sukiye (garsi ortalan) diye adlandinlan, burjuvalar, vatandaslar ve higbir 
kamu gorevine sahip olmayan, kendi uretimiyle ve servetiyle yasayan butun Muslumanlardi. 

Dorduncu sinif ise, Hisas (hasTsin gogulu) denilen asagi halki, kolelik sartlan igindeki insanlan, 
ZimmTleri, genelde kamu gorevi ve makamindan dislanmis reayayi ihtiva ediyordu. Ser'T hukukdaki bu 



334 



ayinmin fiilT duruma yansimasim ileride Osmanh toplumunu islevlerine gore tanimlayip tasvir ederken 
daha ayrintih bir bigimde gorecegiz. 

AhlakT agidan Osmanh vatandaslan iki sinifa aynhyordu. HukukT tanikhk durumunda §uhudu'l- 
'udul yani dogrudan ayrilmayanlar sifatiyla, guvene layik taniklar olarak belirlenmis olan Salihler, 
faziletli insanlar, birinci grubu teskil ediyorlardi. Kotu huylu ve dinsizler, yani Fasiklar, ikinci grubu 
olusturuyorlardi. Kanun onlara medenT islerden bazilanni yasakhyor, ve onlann tanikhklan sadece 
bazi durumlarda kabul ediliyordu. 

iste Osmanh Devleti'nde yan resmT hukuk sistemine gore, muhtelif kistaslar agisindan toplumda 
insanlar yukanda belirtildigi bigimde gruplara aynliyor ve ona gore degerlendiriliyordu.26 



II. Nufus Dagihmi 

Yukandaki teorik gergeveden anlasildigi uzere, klasik donem Osmanh Toplumunda insanlar 
arasinda yapilan en onemli siniflandirmalardan biri dim agidan simflandirma, yani Musluman ve 
Musluman olmayanlar simflandirmasi idi. Acaba fiilen bu donemde imparatorlukta ne kadar insan 
yasiyordu ve bunlann etnik ve din? agidan dagihmi nasildi? §uphesiz yeni gaglarda bu gunku 
anlamda nufus sayimlan yapilmiyordu. Bununla birlikte, Osmanh Devleti'nde XV ve XVI. yuzyillarda, 
fert fert degil fakat vergi mukellefi olan erkek nufus esas ahnmak suretiyle, otuz kirk yilda bir, bazan 
daha sik arahklarla nufus ve vergi sayimlan yapilmisti. Bu isleme tahrir deniliyor; tahrir sonucu elde 
edilen verilerin toplandigi defterlere tahrir defteri adi veriliyordu.27 Gayrimuslimler igin ise Cizye 
Defterleri tutulmustu.28 

1488-1491 yillari arasinda Osmanh ulkesinin Rumeli'deki sinirlan, kuzey Bosna ve Hirvatistan 
ile Dalmagya harig, kuzeyde Tuna ve Sava nehirlerine kadar uzaniyordu. Barkan ve inalcik'in Cizye 
Defterleri'nden hareketle yaptiklan hesaplara gore, 1490'h yillarda Balkanlar'da, yani Osmanh 
Avrupasi'nda, 674.000 hanehalki yani yaklasik dort milyon civannda gayrimuslim nufus yasiyordu. 29 

1490 yihnda Osmanh Devleti'nin Anadolu'daki sininni Trabzon'dan Antalya korfezine uzanan bir 
hat belirliyordu. Bilindigi uzere Trabzon ve gevresi 1461 yihnda fethedilmisti. Dolayisiyla bu yorede 
toplu halde yasayan yogun bir Hiristiyan nufus yasiyordu (27.131 hanehalki). Halbuki, XIV. yuzyihn 
basinda fethedilen bati Anadolu'da gayrimuslimlerin sayisi, sadece 2.605 hanehalkindan ve 
Anadolu'nun diger kesimlerinde ise 2.856 hanehalkindan ibaretti (Toplam 5461). Demek ki 1490'da 
Anadolu'da Hiristiyan hanehalkinin toplami 32.000 civanndaydi. Bunlann buyuk kismini Rum ve 
Ermeniler olusturuyordu. §ehirlerde kuguk Yahudi cemaatleri vardi. 1530-1535 yillannda sozkonusu 
bolgedeki gayrimuslim nufus 63.300 hanehalkina ulasmisti. Ayni yillarda Anadolu'da Musluman nufus 
832.395 hanehalkindan ibaretti. Tabii genellikle sehirlerde oturan askerT sinif mensuplan bunlara dahil 
degildi. 



335 



Barkan'in yaptigi hesaplamaya gore, 1520-35 yillan arasinda, Osmanhlann Asya'da yer alan 
bes beylerbeyliginin (Anadolu, Karaman,30 Zulkadriye,31 Diyarbekir32 ve Rum33), yoneticiler (askerT 
sinif) de dahil, toplam nufusu 1.067.355 Muslim, 78.783 Hiristiyan, 559 Yahudi (toplam: 1.146.697) 
hanehalkindan; Rumeli'ninki ise (istanbul'un nufusu ve yoneticiler de dahil) 

291.593 Muslim, 888.002 Hiristiyan, 12.593 Yahudi (Toplam: 1.191.799) hanehalkindan 
olusuyordu. Her hanede bes kisi hesabina gore, bu tarihlerde, Osmanli Anadolusu'nun nufusu 
5.733.485, Rumeli'ninki ise 5.958.995 kisi olarak degerlendirilmektedir ki, toplam olarak 11.692.480 
kisilik bir nufus tahmin edilmektedir. Barkan bu nufusun, defterlere kayitli olmayanlan da dahil 
edilince, 12-12,5 milyon civannda olabilecegini dusunmektedir.34 Bu nufusun %58.12'si Musluman, 
%41.34'u Hiristiyan, %0,54'u ise Yahudi idi.35 

F. Braudel ise Akdeniz ulkelerinin XVI. yuzythn sonlanndaki nufusunu 60 milyon olarak tahmin 
ediyor. Ona gore, bunun 38 milyonu ispanya (8 milyon), Portekiz (1 milyon), italya (13 milyon) ve 
Fransa (16 milyon) 'da, geriye kalan 20-22 milyonu ise Osmanli ulkesindeydi (Avrupa Turkiyesi'nde 8, 
Asya Turkiyesi'nde 8, Misir'da 2-3, Kuzey Afrika'da 2-3 milyon). 36 

Barkan 1520-1580 yillan arasinda Osmanli Devleti'nin de, Hiristiyan bati Akdeniz ulkelerinde 
gorulen nufus artisini yasadigini, bu nufus artisi oraninin %59.9 civannda gergeklesmis olabilecegini 
dusunuyor. Braudel de bu tahmine katihyor. Barkan, %60'lik bu dogal buyumenin yanmda, aynca 
Osmanhlann Avrupa'da Sirem, Hirvatistan, Macaristan ve Slovakya, Asya ve Afrika'da Hicaz, Yemen, 
Lahsa, kuzey Habesistan ve kuzey Afrika kiyilan gibi 1535'ten sonra ele gegirdigi bolgelerin nufusunu 
da eklemek suretiyle Osmanli Devleti'nin XVI. asir sonlanndaki nufusunun 30-35 milyon kadar 
olabilecegini tahmin ediyor.37 inalcik bunu biraz abartih bulmaktadir.38 Muhtemelen ug buyuk dint 
grubun birbirlerine nispetlerinin, 1520-35 donemindeki duruma benzedigi dusunulebilir. Nitekim, XIX. 
yuzyil ortalannda bile oranlar hemen hemen ayniydi.39 Bununla birlikte oranlar bolgeden bolgeye 
degisebilmekteydi. Elbette burada her bolgenin nufusunu aynntih bir bigimde ve derinligine analiz 
etme ve gosterme imkanina sahip degiliz. Ancak Osmanli beserT cografyasmm, biri Balkanlarda digeri 
Kuguk Asya'da, iki hucresi mesabesinde olan iki noktasi uzerine mercek tutabilir; bu hucrelerin 
yapisini daha yakindan gorebiliriz. Bunlar birbirinden farkh iki kazadir: 

Biri Bulgaristan'da Selvi, digeri orta Karadeniz bolgesinde Ordu kazasi. Her iki kaza ayni 
donemlerde, Selvi Osmanlilar tarafindan, Ordu ise diger bir Turk Beyligi tarafindan fedhedilmislerdir. 
Ordu'yu Osmanlilar 1427'de ilhak etmislerdir. Demografik gelismeler birbirinden gok farkhdir. Fethi 
takibeden yuzyil iginde Selvi'de Musluman Turk nufusu yuzde yedi iken Ordu'da yuzde doksan ug 
oranindadir. Selvi'de yavas fakat tedncT bir islamlasma yasanmistir. Ordu'da ise on sekizinci 
yuzyildan itibaren Hiristiyanlann sayisi artmaya baslamistir. §imdi bu iki ayn yapiyi biraz daha 
yakindan gorelim. 



336 



Bilindigi uzere bugunku Bulgaristan topraklan, I. Murad tarafindan XIV. yuzyihn ikinci yansinda 
fethediliyor. Bolgenin demografik yapisi tedncen degisiyor. M. Kiel'in yaptigi bir arastirma, bu degisimi 
bir kaza olgeginde irdeliyor. Bu arastirmaya gore, Bulgaristan'in merkez bolgelerinden Selvi/Hutalig 
(bugunki Sevlievo) kazasinda 1479'da Musluman ailelerin orani yuzde yedi idi. Kazanin yirmi alti 
koyunden yirmi dordunun adi Bulgarca idi ve genellikle Hiristiyanlarla meskundu; buralarda oturan 
Turklerin sayisi gok azdi. Adi Turkge olan iki koyde40 sadece Muslumanlar oturuyordu. Muhtemelen 
Hutalig bolgenin eski merkeziydi. Fetih'ten sonra Hisarbey adiyla onceleri oturulmayan bir mezrea 
haline donusmus, daha sonra da Turkler tarafindan iskan edilmisti. 1479'dan sonra bolgede buyuk 
donusumlerin yasandigi anlasihyor. 1516'da koy sayisi otuz dorde gikiyor. Bunlann yirmi dordunun 
adi Bulgarcadir ve gogunlukla Hiristiyanlar oturmaktadir. Adi Turkge olan on koyde ise sadece 
Muslumanlar yasamaktadir. Bu otuz alti yilhk surede Musluman ailelerin sayisi, otuz altidan ikiyuz 
sekize yukselmis, Muslumanlann orani yuzde yirmi ikiye gikmistir. Demek ki, Muslumanlann yilhk 
nufus artisi yuzde bes civanndadir. 

Bolgenin o donemdeki normal nufus artis hizi ise binde bes ila yuzde bir kadardir. Dolayisiyla 
buradaki nufus artisinin asil sebebi Turk kolonizasyonudur. Ayni donemde, 929 aileden 1022'ye 
yukselen Hiristiyan nufusun artis hizi ise genel artism altina dusmustur (%0.26). 

Tamamen Hiristiyanlarla meskun olan koylerin sayisi giderek azalmistir (1479'da 13, 1516'da 8, 
1545'teise5). 

1516-1545 arasinda, yirmi dokuz yilhk donemde, nufus fazla artmiyor. Musluman nufus orani 
sadece yuzde yirmi ikiden yuzde yirmi altiya yukseliyor. Ancak dikkat gekici bazi gelismelere de 
rastlaniyor. Akincilar tarafindan Akincilar koyu kuruluyor. Derbendci statusunde Hiristiyan koyler 
ortaya gikiyor. Osmanh Devleti, tehlikeli bolgelere yerlesmis Hiristiyanlara derbendci statusu altinda 
silahlanma izni veriyor. Bulgaristan'da bu kazanin Osmanh hakimiyetinin sonuna kadar tamamen 
Hiristiyan kalan sekiz koyunden ugu 1516 ya da 1545'ten itibaren derbend statusune sahipti, bir 
digerinde ise Osmanh Ordusu'nun yardimci askerleri olan Voynuklar oturuyordu. 

Takip eden otuz bes sene iginde (1545-1580), yilhk yuzde bir buguk civannda, o bolge ve o 
donem igin pek de normal olmayan bir nufus artisi gozleniyor (hane sayisi 1310'dan 2260'a gikiyor). 
Turk adi tasiyan koylerde Muslumanlann artis orani yuzde iki buguk olarak gergeklesiyor. Adi Turkge 
olan dort yeni koy kuruluyor.41 Bu durum disandan kolonizasyon olayini agikga gosteriyor. Eski 
Bulgar koylerindeki Muslumanlann onemli bir bolumu din degistirmis yerlilerdi; halbuki Turk kokenli 
koyler aralanna pek yabanci almiyorlardi. Muslumanlann toplam nufus igindeki orani zaman iginde 
daha da artmis; 1580'de yuzde otuz yedi, 1642'de yuzde altmis bir, 1751'de ise yuzde yetmis bir 
olmustu. 1580'lerde, bolgenin Musluman halkinm ugte ikisinden daha fazlasi, Turklerin kurduklan 
koylerde oturuyorlardi; eski Bulgar koylerinde yasayan ugte biri ise, kansik kokenlilerden, Turk 
gogmenlerden ve yerli din degistirenlerden ibaretti. Eski Bulgar koylerinde ozellikle XVII ve XVIII. 
yuzyilda yavas fakat istikrarh bir bigimde islamlasma devam etti. Bu din degistirenler, zaman iginde 
Turkge'yi de ogrendiler. XIX. yuzyila gelindiginde bu yeni Muslumanlar, bolgenin Hiristiyanlan 

337 



tarafindan oldugu kadar bizzat kendileri tarafmdan da Turk olarak tanimlaniyordu. Nitekim, 1877'den 
sonra hep Turklerle birlikte hareket etmislerdi. Bu olusum dikkatle degerlendirildigi zaman, Bulgar 
tarihgilerinin, bu bolgelerde yerli halkin Turkler tarafindan hizli, yogun ve zorla Muslumanlastirildiklan 
tezinin42 dogru olamayacagi agikga gozukuyor. Bolgenin Muslumanlasmasinda asil rolu disandan 
gelip buralara yerlesen Turk nufus oynamis, yerli halkin bir bolumunun islamlasmasi ise 
kendiliginden, gok yavas ve tedrTcT bir bigimde gergeklesmistir. 



Ordu kazasi ornegi ise daha ilgi gekici gozukuyor. Bu bolgenin fethinin ve iskaninin, 
Selguklularla baslayan ve Osmanlilarla devam eden, Anadolu'nun ve Rumeli'nin buyuk bolumlerinin 
fethinin ve iskaninin anlasilmasina ve agiklanmasina son derece garpici bir ornek teskil ettigini 
dusunuyorum. Asagi yukan kuguk farkhliklarla bugunku Ordu ili sinirlan iginde yer alan Orta 
Karadeniz bolgesi, 1380'lerde Haciemirogullan Beyligi'ni kuran oymaklar tarafindan seksen yuz yilhk 
bir mucadele sonucunda fethedilmisti. Bu oymaklar Haci Emirogullan Beyligi adinda kuguk bir Turk 
Devleti kurmuslar, ve baskentlerini de Orta Asya gelenegine uyarak Ordu diye adlandirmislardi. Bu 
beyligi 1427'de Osmanh Devleti ilhak etti. 

Oyle anlasihyor ki, Giresun'un dogu kesimlerinin fethiyle noktalanan yuz yilhk mucadele 
sonunda Turkler bolgeye butun varhklanyla, goluk ve gocuklanyla, aileleriyle birlikte yerlesmisler, 
toplu bir iskan politikasi uygulayarak kendi duzenlerini kurmuslardi.43 Fetih tamamlandiginda, 
genelde, bolgenin buyuk bir kesiminde yerli halktan kimse kalmamisti. Yerli olarak bolgede sadece, 
ya muhtemelen Seguklular veya Danismendliler tarafindan fethedilmis olan iskefsir (Resadiye) ve 
Milas (Mesudiye) bolgelerinde Turklerle ig ige yasamaya ahsmis olan Hiristiyanlar ya da 1390'lardaki 
son fetih harekati sirasmda Habsamana (Golkoy), Bolaman, Vona ve Oksun gibi kalelere siginarak 
bolgede varhklanni koruyabilen ve fetih sonrasinda zimmT statusunde Lozan'a kadar Turklerle birlikte 
burada hayatlanni surdurmeye devam eden gok az sayidaki Hiristiyan halk kalmisti. 

Turkler bolgeye yirmi boluk halinde yerlesmis ve her bolugun yerlestigi alan bir idarT birim 
(onceleri nahiye, daha sonra kaza) olarak orgutlendirilmisti. 

Bu bolukler, askerT birlikler tarzinda orgutlenerek bolgeyi feth ettikten sonra buralara yerlesen 
boy ve oymaklardi. Her boluk'un yerlestigi kisim, bir idarT birim olmustu. Fetih sirasmda baslannda 
bulunan kisinin adi da bu idarT birime ad olarak verilmisti. Mesela, Bucak,44 Bedir (lu),45 Seydi AN 
Kethuda, Davud Kethuda, Ebulhayr Kethuda, Alibegece, Fidaverende, Satilmis-i Bayram, Camas, 
ihtiyar, §ayiblu, Sevdeslu (Ulubeglu), Mustafa Kethuda, §emseddin Kethuda ve Pir Kadem Kethuda 
veled-i Cakir gibi sahsiyetler, ya bizzat kendileri ya da babalan, boluklerinin basinda bizzat fetihte aktif 
rol oynamislar ve bolukleriyle birlikte fethettikleri bolgelere yerleserek bu sefer de o bolgenin 
yoneticiligi gorevini ustlenmislerdi. Boylece bolge orayi fetheden kisinin sahsiyetiyle sahsiyetlenmis ve 
yeni bir kimlik kazanmisti. idari birim adlan arasinda, sahis adlan dismda alti ad vardi: Bunlardan biri, 
Ordu bi-ismi 'AlevT' idi. Bu, Haciemirogullan ailesinin mensup oldugu cema'atin adiydi. Bu 

338 



isimlendirme, Turklerin devlet merkezini Ordu diye adlandirmasi geleneginden geliyordu.46 Diger iki 
birim ise yine Turk gelenegine dayali olarak, tabiatin durumunu bildiren Elmalu ve Kiruk-ili adlanyla 
tesmiye edilmisti. Sadece ug birim adi ise, yerli halklann daha once verdigi adlardan gelmekteydi: 
Milas, Hafsamana ve Bolaman. 

Yer adlannin fatihlerin adiyla adlandinlmasi sadece nahiye veya boluk adlanyla smirh 
kalmamis, boluk'un muhtelif alt gruplan degisik yerlerde koyler kurarak, kendi adlanni once 
yonetimlerinde bulunan birkag aileden olusan zumreye, sonra da bunlann yerlestigi koye veya ekip 
bigtikleri mezra'aya ad olarak vermislerdi. 1455 Tarihli Tahrir Defteri 'de bu koy adlanyla sahis 
adlannin ozdeslestigi yuzlerce ornek gormek mumkundur.47 

1455'te yasayan sahislann veya babalannin adlannin koy adlanyla ozdeslesmesi olgusu, bu 
koylerin en fazla bir nesil once adi gegen kisiler tarafindan kuruldugunu ve iskan edildigini 
gostermektedir. Hemen hemen fetihten altmis bes ila yetmis yil sonra yazilan bu Tahrir Defteri 'ne 
kaydedilmis bulunan aile reislerinden hareketle yapilan hesaplamalara gore, o gunku Ordu Vilayeti'nin 
nufusu 6651 Musluman Turk ve 526 Hiristiyan Rum ailesinden ibaretti. Hiristiyanlardan 360 aile, 
Selguklular zamaninda fethedilmis oldugunu sandigim Milas'ta (Mesudiye) yasiyorlardi. Burasi Canik 
daglannin guney yakasinda onemli bir kale idi. Turklere teslim olarak, zimmT statusune girmis olmalan 
muhtemeldi. Canik yaylalanndan sahile ve Fatsa'dan Giresun'a uzanan saha 

da, yani Orta Karadeniz'in kuzey yakasinda ise, sadece alti yerde, Bolaman, Vona, Oksun, 
Bendehor ve Habsamana kalelerinde Hiristiyan halka rastlanmakta idi. Bunlann toplami 166 haneden 
ibaretti. Oyle zannediyorum ki, bunlar da fetih sirasinda adi gegen kalelere siginmislar, fakat dort bir 
yandan kusatilmis vaziyette olduklanndan ve kurtulus umitleri de kalmadigindan daha sonra teslim 
olarak zimmT statusunde Turk hakimiyetini benimsemislerdi. Bunlann, bolgeye fetihle birlikte yerlesen 
Turk nufusuna gore nispetleri son derece dusuk olup, sadece yuzde sekiz civanndaydi. Turk oncesi 
yerli halkin geriye kalani, yukanda sozkonusu edilen yuz yilhk mucadele surecinde ve ozellikle de son 
fetih sirasinda ya kagmis ya da savas meydanlannda yok olmustu. Turk hakimiyetine giren 
Hiristiyanlardan ihtida ederek Musluman olanlar yok denecek kadar azdi. Zaten, fetih sirasinda ve 
sonrasinda teslim olan ve zimmT statusune gegen Hiristiyanlar, varhklarini Mill? Mucadele donemine 
kadar devam ettirmislerve Yunanistan'daki Turklerle mubadele edilmislerdi. 

Semerkand'a giderken 1402'de Ordu bolgesinden gegen italyan seyyah Clavijo, bu bolgenin 
"Erzamir" (Haciemir) adinda bir Turk beyinin elinde oldugunu ve kumandasi altinda onbin kisiden 
olusan bir suvari ordusu bulundugunu belirtmektedir. Bu rakam, Fatih doneminde Ordu yoresinde 
yasayan Musluman Turklerin aile sayisini gosteren 6651 rakamiyla karsilastinhrsa, buradan ilgi gekici 
bir sonug gikanlabilir: Oyle ki, Clavijo'nun asker olarak bahsettigi kisilerin, normal aile reislerinden 
baskalan olmadiklan soylenebilir. Qunku bu iki rakam birbirine yakin gozukmektedir. Aradaki fark, 
oyle zannediyorum ki, Fatih doneminde Ordu'ya bagli olan ve iskefsir diye adlandinlan Resadiye'nin 
nufusunun, defterin bu bolumunun eksik olmasi yuzunden bu niifusa dahil edilememesinden ve 
Haciemirogullan Beyliginin Fatsa-Unye arasinda da yerleri olmasindan kaynaklanmaktadir. Bu 

339 



yorelerin nufusu da dahil edildiginde, hemen hemen Haciemirogullan nufusunun 10.000 aileden 
olustugu soylenebilir. 

Goruldugu gibi bolgenin fethi ve iskani, Turk boy ve oymaklannin, sadece asker nitelikli uyeleri 
tarafindan degil, butun aile fertlerinin katilimiyla gergeklestirilmistir. Zaten heraile reisinin asker olarak 
degerlendirildigi gorulmektedir. Dolayisiyle Ordu yoresinin fethi, profesyonel ordulann bir bolgeyi veya 
ulkeyi fethetmesine benzememektedir. Bu sebeple bu turlu fethe, iskan yoluyla vatan edinmek uzere 
toptan fetih hareketi adi verilebilir. Ve oyle zannediyorum ki, yukanda tarihT belgelere dayanarak agik 
segik gostermeye gahstigimiz fetih ve iskan bigimi, Selguklular doneminde, Anadolu'nun buyuk bir 
bolumunde uygulanmis olan ve bu ulkedeki nufus ve kultur yapisinin temelini olusturan fetih ve iskan 
bigimidir. Bu hareket Osmanlilar tarafindan Bati Anadolu'ya ve Balkanlar'a dogru devam ettirilmistir. 

Fetih sonrasinda bolgede 526 hane (%7,9) yerli Hiristiyan halk kalmis ve bunlann yanma 6651 
hanelik Musluman Turk nufus yerlesmistir. Hiristiyanlann nufusu, 1485'te %5,5'e dusmustur. Gergi bu 
donemde Turklerin nufusunda da azalma vardir. Cunku 1461'de Fatih Sultan Mehmed tarafindan 
Trabzon imparatorlugu ortadan kaldinlmis ve bolgenin nufusu doguya dogru kaymistir. Ancak bundan 
sonra Turk nufus buyuk olgude arttigi halde, gayrimuslim nufus once azalma trendine girmis, daha 
sonra gok yavas bir artisla, 1613'lerde, ancak 594 haneye yukselebilmistir. Bunun da 593 hanesi 
Mesudiye'dedir. Bir Hiristiyan hane de Semseddin nahiyesinde yasamaktadir. Bunun disinda bolgede 
hig Hiristiyan nufus kalmamistir. Turklerin nufusu ise, 20.970 haneye yukselmistir. Toplam nufus 
iginde Hiristiyanlann orani sadece, %2.8'dir.48 Daha agik bir ifadeyle diyebiliriz ki, XVII. yuzyil 
basinda, batidan doguya Fatsa-Giresun ve kuzeyden guneye Karadeniz ile Mesudiye-Resadiye 
arasmda kalan bolgede, Musluman Turkler disinda higbir etnik zumre yoktur.49 

Hane olarak degil kisi olarak bir degerlendirme yapacak olursak, Ordu yoresinin yukanda 
belirttigimiz sinirlan iginde, genel nufus 1455 yilmda 36.855 iken bu rakam 1613'te 72.689 olmustur. 
Nufus bu donemde artmistir ama bolge igin onemli bir yogunluk ifade etmez. 

Zira bugun ayni bolgenin bazi ilge merkezlerinin her birinde yasayan nufus, neredeyse bu 
rakamlar civanndadir. Sozkonusu nufusun diger bir ozelligi de dinamik ve geng bir nufus olusudur. 
Evlilik gagina gelmis fakat henuz evlenmemis geng erkeklerin toplam nufus igindeki orani, 1455'te %9 
iken, 1613'te %40'a gikmistir.50 

Osmanli beserT cografyasinin farkh kitalarda yer alan bu iki hucresi uzerindeki bu gozlemler, 
farkh bolgelerde yasayan topluluklann hususiyetleri hakkinda birfikir vermektedir. Son zamanlarda bu 
tur bolge galismalarimn sayisi bir hayli artmistir. Dolayisiyle, burada baska ornekler de verilebilirdi.51 
Ancak bizim amacimiz, Osmanli cografyasinin, degisik bolgelerine ayn ayn bakmak degildir. Bundan 
sonra bolgelerle ilgili doneler, iliskili veri tabanlanna yuklendikge, karsilastirmah sorgulamalar 
yapilabilecek ve Osmanli toplumunun daha birgok boyutu yaninda dint ve etnik manzarasi da butun 
ozellikleriyle sergilenebilecektir.52 Ancak muhtelif etnik ve dini gruplann bir arada bans iginde 
yasamasina imkan saglayan millet sistemi'nden burada kisaca bahsetmemiz yerinde olacaktir. 

340 



III. Millet Sistemi 

Daha once de belirtildigi gibi, Osmanh toplumu, muhtelif din, mezhep ve irklara mensup 
topluluklardan mute§ekkildi. Ancak toplum irk esasina gore degil, dusunce ve inang temeline gore 
teskilatlanmisti. Devlet yonetiminde hakim unsurolan Turklerden baska, Osman 

h toplumunu olusturan unsurlar arasinda Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Romenler, Slavlar ve 
Araplar da vardi. §uphesiz toplumun bu karmasik yapisi, yukanda da belirtildigi gibi, devletin hakim 
oldugu cografyanin demografik ozelliginden kaynaklaniyordu. Ancak Osmanhlarin yonetim, siyaset ve 
insan anlayisi da bunda onemli bir rol oynuyordu. Cunku, devlet, her inang toplulugunu kendi iginde 
serbest birakarak onlara belirli bir ozerklik tammis, higbirini asimilasyona tabi tutmamisti. 

islam hukukunun bazi prensiplerinden hareketle Osmanh Devleti'nin, ulkesinde yasayan 
topluluklan din ya da mezhep esasina gore teskilatlandirmak suretiyle yonetme bigimine millet sistemi 
deniliyordu. Sistem Muslumanlann hakimiyeti uzerine kuruldugundan, Muslumanlara millet-i hakime 
yani hakim millet, diger din mensuplanna ise millet-i mahkume yani hukmedilen, hakimiyet altinda 
yasayan millet adi veriliyordu.53 

Osmanh Devleti, buyume ve gelisme niteligi tasiyan klasik doneminde, islam hukukuna dayah 
bir gergeve gelistirerek, hakimiyeti altindaki etnik ve dim cemaatleri yeniden 6rgutledi.54 Cemaat 
kavrami, etnik yapi, dint kimlik ve dayanisma uglusunun somut bir sekilde orgutlenmesini ifade 
ediyordu. Bu tur bir orgutlenme, o gun igin gergekgi ve gagdas bir yaklasimdi. Soz konusu 
orgutlenmeyi K. H. Karpat soyle anlatiyor: "Osmanh yoneticileri, Orta Dogu toplumlannda yasamakta 
olan cemaat ve inanca dayah grup kimligi ve dayanisma duygulanna kansmak yerine, dinsel 
cemaatlere onceleri varolmayan bir orgutlenme ve toplulugun siyasal ifadesine imkan verecek bir 
gikis yolu saglayarak bu gevsek sistemi oldugu gibi koruyup desteklediler. Etnik ve dinsel kimlikle 
cemaat ilkelerini siyasal orgutlenmenin temeli haline getiren Osmanh sultanlan, bu ilkeleri 
uygulamada guglu merkezT burokrasiyi kullandilar. Var olan toplumsal-dinsel yapmin, bir devletin 
siyasal sisteminin anayasal temelleri olarak bilingli bir sekilde kullamlmasi gok 6zgundu".55 

Osmanhlarin tevarus ettigi Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan kultur geleneginde, ulus ustu ya 
da kabile otesi devlet anlayisi vardi. Oncelikle Turk asiretleri islam sayesinde butunlesmisti. 
Asiretlerin etnik duygulan geriye itilmis, dint kimlik on plana gikmisti. Bu sebeple, Turklerin toplum 
orgutlenmesinin temelini dint nitelikli cemaat olusturuyordu.56 Osmanh toplumunda Musluman 
gogunlugu teskil eden gruplar arasinda, Turkler, Araplar, Acemler, Bosnaklar ve Arnavutlar vardi. 
Osmanh yoneticilerine distan bakinca mensubu bulunduklan dinin yayilmasi igin gahsiyor gibi 
gorunmelerine ragmen, ashnda, onlar dinden laik siyasT amaglarim gergeklestirme yolundaki 
uygulamalarim mesrulastirmak amaciyla yararlaniyorlardi. Bununla birlikte bir imparatorluk gelenegi 
olarak, dinin kan ve akrabahk baglanndan daha guglu bir dayanisma duygusu yaratabileceginin 
farkindaydilar. Ashnda mensubu bulunduklan dinin ogretisinde de bu husus agikga vurgulaniyordu. 
iste bu sebeple, dinT-etnik cemaatler siyasT-idan orgutlenmenin temelini teskil etti. Elbette bu birden 

341 



bire olmadi. imparatorluk cografyasi genisledikge ve Osmanh yonetimi altindaki Turk ve gayrimuslim 
diger buyuk gruplann sayisi arttikga, idarT orgutlenmede, dim cemaatler belirginlesmeye ve on plana 
gikmaya basladi ve buradan millet sistemi dogdu. Rum Ortodoks Patrikhanesi idaresinde Hiristiyan 
Ortodoks Milleti, Ortodoks olmayan butun dogu Hiristiyanlarim kapsayan Ermeni Milleti, ve 
Hahambasi'mn yonetimine verilen MusevT Mileti tesekkul etti ve bu sistem XV. yuzyilin ikinci yansmda 
gelisti. 

Ashnda, bu olusum, mevcut dint cemaatlerin statulerinin resmTlesmesinden baska bir sey 
degildi.57 Osmanhlar boylece gergekgi bir davrams sergiliyorlardi. Kaldi ki, yukanda da bahsettigimiz 
gibi, bizzat islamiyet, Kitap sahibi (ehl-i kitab) olan Hiristiyanlara (isevT, NasranT) ve Yahudilere 
(MusevT) ayri bir yer veriyordu. islam Hukuku'nda bunlar zimmT58 diye adlandinhyordu. ZimmT, islam 
hakimiyetini kabul etmek sarti ile, Musluman toplumun ya da yonetimin, kendilerine konukseverlik 
gosterdikleri ve koruma altina aldiklan semavT din mensubu olan kisiler, yani Hiristiyanlar ve 
Yahudiler idi. Bu yukumluluk Muslumanlann dint bir goreviydi. Bizzat Osmanh §er'T Hukuku'nun bazi 
ilkeleri, Hiristiyanlara farkli etnik-dinT cemaatler halinde ve dinT-kulturel ozerklik iginde kendilerini 
yonetme hakki veriyordu. Osmanh Devleti tebaasi olan gayrimuslimler, bu haktan yararlaniyorlar, 
resmen kendi patrikleri ve kilise meclisleri tarafmdan yonetiliyorlardi. Bu hakka dayah olarak ortaya 
gikan Millet sistemi, Osmanhlar tarafmdan buyuk bir maharetle uygulandi. Muhtelif dinlere mensup alt 
gruplann kimliklerinin kaybolmamasina, her birinin kendi inang, ibadet ve kulturlerini yasamalanna 
imkan saglandi ve bu husus ozellikle gozlendi. istanbul'un fethinden hemen sonra, II. Mehmed 
tarafmdan Fener Rum Patrikligi'ne59 tayin edilen Yenadios ve ondan sonra gelen patrikler, devlet 
yonetiminin saygideger birer uzvu olarak telakkT edilmislerdi. Oyle ki bazi arastincilar, Osmanh millet 
sistemi'nde Hiristiyanhgm hamle yaptigmi, Patrigin Adriyatik'ten Basra Korfezi'ne kadar 
imparatorlugun butun Ortodokslan uzerinde dunyevT ve manevT otoritesini hissettirdigini 
belirtmektedirler.60 

Osmanh millet sistemi iginde yer alan en kalabahk grup Ortodoks milleti idi. Dim ve idarT 
merkezleri Fener Patrikhanesi'ydi. Ortodokslarm buyuk kesimi Rum ol 

dugu igin bu patrikhaneye Rum Patrikhanesi de denirdi. Eflak-Bogdan halki, Karadaghlar, 
Sirplar ve Bulgarlar bu kiliseye baghydilar. Bununla birlikte, imparatorluk, dint alt gruplann asimile 
edilmesini engelleyecek tedbirleri de ahyordu. Mesela, Balkanlar'da, Rum Kilisesi'nin Ortodokslarm 
tamami uzerindeki tekeli, eski Bulgar Kilisesi'nin devami olarak, XVI. yuzyilda Ohri Arsovekligi'ne 
nisbT otonomi tanmarak sinirlandinlmisti. Aynca, sadrazam Sokollu Mehmed Pasa'nm girisimiyle, 
1557 yilmda, Peg'de Sirp Patrikligi kurulmustu. Bu sayede, Kitap Ehli gayrimuslimler hangi mezhebe 
mensup olurlarsa olsunlar, mabedlerini muhafaza edebiliyor ve inanglanm yasayabiliyorlardi. G. 
Veinstein'in ifadesiyle, "Osmanh yetkililerinin bu davranisi, Katolik iktidarlann Yahudi ya da Ortodoks 
halklar uzerindeki hosgorusuzlukleriyle tezat teskil ediyordu".61 

Osmanh toplumu iginde ayri bir statusu olan diger bir Hiristiyan millet de Ermeni milleti idi. 
Ermeniler ne Ortodoks'tu ne de Katolik. isa'nm tek bir tabiati oldugunu savunan ve monofizit denilen 

342 



bir ogretiye sahiptiler. Bu sebeple Ortodokslar tarafindan dinsizlikle suglaniyorlardi. Erivan yoresi 
Ermenileri Egmiyadzin, Van bolgesi Ermenileri Akdamar, Kozan ile Maras ve Halep yorelerinin 
Ermenileri ise Sis Katogikoslanna (baspatrik) baghydilar. istanbul'da da gok Ermeni vardi. istanbul'un 
fethi sirasinda Ermenilerin en onemli ruhanT merkezi Egmiyadzin idi. Fatih, fetihten sonra, Bursa'daki 
baspiskoposu istanbul'a getirterek onu Ermeni kilisesi patrigi olarak tayin etti ve kendisini Rum 
patriginin ve hahambasmin yetkileriyle donatti. Ancak bunlar da ruhanT bakimdan yine Egmiyadzin'e 
baghydi. Patrik bir piskopos olup, patriklik sifati resmT bir memuriyet niteliginde idi. Devlet Ermeni 
toplumu ile olan iliskilerini istanbul patrigi vasitasiyla yurutur ve onu en yuksek makam kabul ederdi. 
Katogikoslar en buyuk ruhanT liderler olmakla birlikte devlet nazannda resmT bir sifatlan yoktu. Ermeni 
Kilisesi'ne bagli olarak gozuken Gurcu ve SuryanT cemaatleri kendi ozelliklerini koruyorlardi; liderleri 
kendi cemaatleri uzerinde otorite sahibiydiler. Bu tur bir orgutlenme, islam dininin yayilmasini 
simrlandirmis, etnik-dinT cemaatlerin kimliklerini korumalanna onemli olgude katkida bulunmustu.62 
Bunlardan baska, Osmanh toplumunda sayilan az olmakla birlikte, SuryanT, YakubT, NesturT, MarQnT 
gibi Hiristiyan kiliseleri de vardi.63 

Osmanh toplumunda yer alan din? gruplardan bir digeri de MusevTIer, diger adiyla Yahudiler'di. 
Yahudiler daha gok istanbul, izmir ve Selanik gibi liman sehirlerinde ve Bagdat ve Halep gibi nufusu 
kalabahk olan sehirlerde oturuyorlardi. MusevTIerde, Hiristiyanlardan farkh olarak, etnik yapi, din ve 
cemaat birbiriyle ortusuyordu. Romaniot, Askenazi, Sefardik ve Karayim adlan altindaki 
bolumlenmeler, etnik yapidan ya da din? anlayistan degil, yasadiklan bolgelerin kulturel etkilerinden 

kaynaklaniyordu. Romaniotlar, Osmanhlarin fethettikleri bolgelerde yasayan, dolayisiyla yerli 
sayilabilecek Yahudilerdi. Bunlar Rumca konusuyorlardi. ikinci grubu, Almanya'dan hatta Fransa'dan 
XV. yuzyil baslannda, hatta daha onceleri Osmanh ulkesine gog etmis olan Askenaziler 
olusturuyordu. Fakat Osmanh Yahudileri denince daha gok 1492'de ispanyol ve 1496'da Portekiz 
Yahudilerine karsi alinan surgun karanndan sonra, XV. yuzyihn sonlanndan itibaren guney Avrupa'da 
gordukleri zulumden kagarak kitleler halinde gog eden Sefaratlar akla geliyordu. Sefaatlar genellikle 
istanbul, Selanik, izmir ve Edirne basta olmak uzere Anadolu'nun ve Balkanlar'in onemli sehirlerine, 
Osmanh belgelerinin ifadesiyle, cemaatler (ibranice kehillot) halinde yerlesmislerdi. Sonraki 
yuzyillarda, Osmanh yonetimi Yahudilerden bazilanni yeni fethedilen yerlere ya ikna ederek ya da 
surgun yoluyla iskan etti. Millet sistemi ilkelerine gore, imparatorlugun butun Yahudilerinin 
istanbul'daki Hahambasi'mn adIT ve idarT otoritesine tabi olacak bigimde orgutlenmesinin tarihi 
konusunda supheler var ise de, Yahudi topluluklarmin Osmanh imparatorlugu'nda cemaat (kehillot) 
halinde orgutlendikleri, her cemaatin kendi mahallesinde yasadigi, kendi havralan etrafinda 
toplandiklan, kendi haham ya da rabbilerine bagh olduklan ve bunun Osmanh sehir orgutlenmesinin 
genel oruntusune uygun oldugu bilinmektedir.64 "Osmanh kentinin etkin birimini, kentin kendisi degil, 
mahalle adi verilen dinsel olarak tammlanmis ve kendi ibadet yerinin, caminin, kilisenin ya da 
havranin etrafinda ve imamimn, papazinin veya hahamimn onderligi altinda orgutlenmis topluluklarm 
olusturdugu semtler meydana getirmekteydi".65 Dolayisiyla, Osmanh Yahudileri uzerinde gok sayida 
eyalet hahamimn var oldugu anlasihyor. Osmanh Yahudilerinin Avrupa'daki dindaslanni hararetle 

343 



Turkiye'ye davet etmeleri ve Avrupali gezginlerin Turkiye'deki Yahudiler hakkindaki olumlu gorusleri 
Yahudi cemaatlerinin uyumlu ve huzurlu bir hayat surduklerinin gostergeleri olarak degerlendirilmesi 
hig de yanlis olmayacaktir.66 Netice itibariyle farkh etnik ve dint gruplannin bans ve huzur iginde 
yasamalanm saglayan Osmanli nizam-i alem'inin ya da Pax Ottomana'nin gergeklesmesine millet 
sistemi bigiminde orgutlenmenin onemli katkilan oldugu soylenebilir. 

IV. Yonetim ve islev Agisindan Osmanli Toplumu 

Osmanli Devleti'nde toplum, islev agisindan, toplum bansinin ve duzeninin temeli olarak 
gorulen ve sosyal hayatin saghkh bir bigimde surdurulebilmesi igin gerekli olduguna inanilan iki buyuk 
sinifa ayrilmisti. Bunlardan biri, saltanat berati ile padisahin kendilerine dint ya da idarT yetki tanidigi 
kimselerden olusan yonetenler (asken-idan) sinifi; digeri ise, idareye higbir sekilde katilmayan 
muhtelif din ve soylara mensup zumrelerden olusan yonetilenler (reaya) sinifi idi. Reayamn, gorevi 
hangi din veya soya mensup olurlarsa olsunlar, uretim yapmak ve vergi vermek suretiyle askerT sinifi 
desteklemekti. Padisah basta olmak uzere askerT sinifin gorevi ise, islam seriati ve orften olusan 
Osmanli hukukunu uygulayarak ulkede adaletin hukum surmesini ve halkm refahini saglamakti.67 Bu 
sistemin ekonomik faaliyetlerinde gaye, kardegil, insanlann refahini temin etmekti.68 

Klasik donem Osmanli toplumunda yonetenler (asken-idan) sinifi'ni Padisah ve Saray Halki, 
Kihg Ehli (Seyfiye), Kalem Ehli (Kalemiye) ve ilim Ehli (ilmiye) olmak uzere dort alt gruba ayirmak 
mumkundur. 

Ashnda Padisah ve Osmanli Sarayi halkini ayn bir grup olarak degerlendirmek gerekir. Kihg 
Ehli, Timar ve Kul sistemlerine dahil olan yoneticileri kapsar. Kalem Ehli burokratlardan mutesekkildi. 
Bunlar Muslumandi. Sipahiler ve merkezT hukumet segkinleri arasinda bazi gayrimuslimler de vardi. 
islami kabul eden gayrimuslimler de orduda ve burokraside gahsiyorlardi. 

ilim Ehli arasinda, egitim, yargi, fetva ve din alaninda gorev yapan medrese mense'li din ve 
bilim adamlan, dusunurler, sairler, tarihgiler gibi ulema; alt duzey din gorevlileri, sufT onderleri yer 
ahyordu.; Hiristiyanlar arasindan da patrikleri, Hahambasi'yi ve yakin gevrelerini; Kutsal Kilise meclisi 
uyelerini, Hiristiyan dusunurleri, sairleri, doktorlan ve alt duzey rahipleri bu kategoride degerlendirmek 
mumkundur. 

Yonetilenler (reaya) sinifi da, islevleri agisindan tuccar ve zanaatkarlar ile koyluler olmak uzere 
ikiye aynlabilir. 

Tuccar ve zanaatkarlar arasinda, toptan ve perakende alls veris yapanlar; sarraflar; muhtelif mal 
imalatgilan; loncalar halinde orgutlenmis zanaatkarlar; genellikle lonca uyesi ya da hanlarda veya eski 
sehrin kalesi etrafinda gelismekte olan mahallelerde yasayan usta isgiler sayilabilir. Bunlar Musluman 
olabilecegi gibi az gok ayni niteliklere sahip gayrimuslimler de olabilir. 



344 



Koylulere gelince, onlar genellikle timar ve vakif arazTler uzerindeki tasarruf sahipleri veya kuguk 
sahsT giftlik sahipleridirler. Topraksiz olup ortakgihk yapan koyluler de vardir. Daglarda hayvancihk ve 
odunculukla yasayan gogebeleri de bu gurup da saymak gerekir. Burada da Musluman gayrimuslim 
ayirimi yoktur. Tabii gayrimuslimlerden bir kismi Kilise arazilerine de tasarruf etmektedirler.69 

Osmanli toplumunun ozelliklerini anlayabilmek igin, yoneten-yonetilenler iliskisi ve toplumsal ve 
ekonomik islevler agisindan ortaya gikan bu tablonun uyelerini biraz daha yakindan tanimak herhalde 
uygun olacaktir. 

1. AskerT-idarTSinif 

A. Padisah ve Osmanli Sarayi 

Yoneticiler sinifinin basmda, hig suphesiz Osmanli Devleti'nin idaresinde en yuksek otoriteyi 
temsil eden hukumdar bulunuyordu. Osmanli belgelerinde padisahlar, Tann'nm insanhk uzerindeki 
golgesi, muminlerin emTri, Muslumanlann imami, islam'in koruyucusu, seriatin yardimcisi, Turklerin, 
Araplann ve digerlerinin (acemlerinin) padisahi, butun krallann sultani, hayrat sahibi, ilim adamlarmin 
siginagi, Harameyn'in, yani islam'in kutsal iki sehri olan Mekke ve Medine'nin hizmetkan, vs. gibi 
sifatlarla tammlamyorlardi. islam toplumlannda, dolayisiyla Osmanlilarda mutlak gug halifeye 
atfedilmis olmakla birlikte, teorisyenler soz konusu gucun sirf seriati tatbik etmenin bir vasitasi 
oldugunu belirtmektedirler. 

Osmanli padisahlan, Bursa ve Edirne'deki saraylardan sonra, ug buguk asir boyunca, Fatih'in 
yaptirdigi Topkapi Saray'inda oturmuslardi. Topkapi Sarayi, bir yandan padisahlann meskeni oldugu 
gibi diger yandan da padisahlarla halkm iliskilerinin kuruldugu, devlet gorevlilerinden bazilannin 
gahstigi, yabanci devlet temsilcileriyle gorusmelerin yapildigi, siyasT ve idart bazi merasimlerin 
cereyan ettigi bir kurumdu; dolayisiyla kendine ozgu biryapiya sahipti. Bu sebeple saray halkim diger 
asken sinif uyelerinden ayn olarak ele almak daha uygundur. 

Topkapi Sarayi ug bolumden olusuyordu: Harem, Enderun ve BTrun. Bu ug bolumde yasayan 
veya gahsan insanlann statuleri ve gorevleri de farkhydi. §uphesiz padisaha yakinhklan sebebiyle 
daha imtiyazli durumdaydilar. Bu sebeple, saray disindaki halk nazannda daha buyuk bir prestije 
sahiptiler. 

Harem kelimesi "herkesin girmesine izin verilmeyen mukaddes yer" anlamina gelir. Topkapi 
Sarayi'nin Harem Dairesi, bizzat padisahlann ikametine tahsis edilmisti. Padisahtan baska bu 
bolumde aynca, padisahin annesi (valide sultan), kizlan ve Sehzadeler; padisah dairesine mensup 
gozde, ikbal veya odalik denilen diger kadinlar, koruma goreviyle ve diger hizmetlerle yukumlu kisiler 
yasiyordu. §ehzadeler disinda sadece kadinlann bulundugu Harem'de kizlar agasinin (darussaade 
agasi) yonetimindeki akhadimlar (akagalar) gorev yapiyordu. Kapiagasi hem Harem'in hem de 
Enderun'un yetkilisi 



345 



idi. 1587 yihna kadar sadrazam disanda ne ise saray iginde de kapi agasi o idi. Ancak, XVII. 
yuzyildan itibaren etkileri artan darussaade agalan, kapi agalanni golgede birakmislardi. 

Kapi agasi XVI. yuzyilda doksan akge gundelik alir, aynca kendisine yillik ug bin akge kusak 
bedeli ve onsekiz akge de nakit para verilirdi. Padisahlann anneleri, kiz kardesleri, kizlan ve kadinlan, 
"pasmaklik" adi altinda kendilerine tahsis edilen dirliklere sahiptiler; gelirlerini bu haslardan elde 
ediyorlardi.70 

Topkapi Sarayi'mn Akagalar Kapisi'ndan sonra baslayan ve Arz Odasi'nin bulundugu uguncu 
yer He bunun arkasinda kosklerin ve bahgelerin bulundugu dorduncu yer, Enderun diye 
adlandinhyordu. Burada gorev yapan ig oglanlanna Enderun agalan veya kisaca Enderunlular da 
denirdi. ig kelimesiyle padisahin oturdugu saray ifade ediliyordu. 

Enderun'a alinacak devsirmeler, Edirne Sarayi, ibrahim Pasa Sarayi ve Galata Sarayi'ndaki ig 
oglanlan arasindan segilirdi. Bu segimi, bazan bizzat padisah yapardi. Yeni ergenlik gagina gelmis bu 
yetenekli acemiler, sirasiyla Enderun'daki Buyuk ve Kuguk Oda, Doganci Kogusu, Seferli Kogusu, 
Kiler Kogusu, Hazine Odasi ve Has Oda'da egitim ve ogretimden gegiriliyorlar; ayni zamanda her 
bolumun gerektirdigi hizmetleri yerine getiriyorlardi. Basan durumuna gore bir ust kogus veya odaya 
gegebiliyorlardi. Ancak, Buyuk ve Kuguk odalardaki yuz altmis kisiden kirk kadan butun merhaleleri 
asarak Has Oda'ya kadar gikabiliyordu. ilk dort oda veya kogus mensuplanndan terfi edemeyenler 
kapikulu suvari boluklerine gonderilir, Hazineli Kogusu'ndan Has Oda'ya gegemeyenler ise disanda 
muhtelif gorevlere atanirdi. Hazinedarbasi terfi ederse kapiagasi olurdu. Enderun'da gorev yapanlann 
sayisi XVI. yuzyilda ug yuz elli civanndaydi; daha sonraki donemlerde bu sayi iki misline kadar 
gikmisti. 

Has odahlar padisahin sahsT hizmetlerini yapar ve mukaddes emanetlerin bulundugu Hirka-i 
Saadet Dairesi'nin bakimiyla ilgilenirlerdi. Has Oda'da gorev yapan silahtar, guhadar, rikabdar, tulbent 
agasi ve anahtar agasi da buyuk devlet memurluklanna terfi edebilen onemli sahsiyetlerdi. Bunlardan 
ilk dordu, padisahin huzuruna gikarak bizzat maruzatta bulunabildikleri igin kendilerine arz agalan da 
denirdi. 

Enderun'da bir Has Oda gorevlisi yirmi akge, padisahin ozel asgisi (gasnigir) kirk akge, has 
odabasi ise altmis akge gundelik ahrdi. 

Uzun zaman devlet adami yetistiren bir okul gorevi goren Enderun'dan aynca birgok hattat, 
nakkas, musikisinas, ilim adami, sair ve sanatkar yetismisti. Enderunlular igeride oldugu kadar dis 
gorevlere gegtikleri zaman da birbirlerini korumuslar, kendi gruplan arasmda dayanisina iginde 
bulunmuslardi.71 

Topkapi Sarayi'mn Orta Kapi'si ile Akagalar Kapisi arasmda kalan kisma BTrun adi veriliyordu. 
BTrun farsga "dis" demekti. Bu sebeple, burada yasayan veya gorev yapanlara da BTrun halki veya 
Dis halki deniliyordu. BTrun halki genellikle alti gruba aynlmaktaydi. 

346 



BTrun halkimn birinci grubunu, ulema sinifindan gelen, padisah hocasi, hekimler, goz doktorlan 
(kehhal), muneccimler ve hunkar imami olusturuyordu. 

§ehzadelerin egitim ve ogretimiyle mesgul olan hocalar, sehzade padisah olduktan sonra 
hunkar hocaligma tayin edilir ve kendilerine yuksek ilmiye rutbesi verilirdi. Hunkar hocahgi nufuzunu 
kullanarak devlet islerine kansan ve etkili olan kisiler gikmi§ti. 1703 isyani sonucu, padisah 
hocalanndan Feyzullah Efendi'nin katledilmesinden sonra bunlann nufuzu kinlmis ve onemleri 
azalmisti. 

Asil gorevleri, sehzadelerin sunnetleri ve saraya ahnacak hadim agalannin muayeneleri olan 
cerrahlar ve bunlann reisi olan cerrahbasi, goz hekimleri ve bunlann reisi olan kehhalbasi, saraydaki 
ve saray disindaki butun hekimler ve diger saglik personeli, hekimbasiya bagliydi. Bunlan denetleme, 
atama ve gorevden alma yetkisi ona aitti, hatta imtihanlarim da bizzat kendisi yapardi. Hekimbasmin 
gelir durumu ve itiban oldukga yuksekti. Besyuz akge gundelik ahyordu, aynca Gelibolu'da kendilerine 
yilhk belli bir gelir saglayan arpahklan vardi. 

Muneccimler, ugurlu gun ve saatlerin belirlenmesi ve takvim duzenleme isiyle mesgul 
oluyorlardi. Hunkar imami ise, saray mescidinde padisaha namaz kildinyordu. Padisahin gittigi 
camilerde cuma ve bayram namazlarim da hunkar imami kildinrdi. Bilgili, guzel sesli ve musikiden 
anlayan kisiler arasindan segilen hunkar imamina en az muderrislik payesi verilirdi. 

Ulema sinifina mensup BTrun halki, gunduz Saray'da gorevleri basinda bulunur, geceleri 
evlerine giderlerdi. 

BTrun halkimn ikinci grubu eminlerdi. Emin, "kendisine guvenilen kimse" anlamina geliyor. iste 
bu guvene dayanilarak, hanedana ait eski ve yeni saraylann bakim ve onanmi ve bu saraylarda 
gahsanlann ihtiyaglannin temini ile Harem'in maas ve masraflarimn karsilanmasi gorevleri sehremini 
ile emrindeki memur ve katiplere; XVI. yuzyilda dort bes bin iken on sekizinci yuzyilda on iki bin 
civanna gikan saray halkma yemek hazirlama isi Matbah-i Amire emini ile emrindeki hizmetkar ve 
ahgilara; para basimi isi Darphane emini ve emrindeki gorevlilere; nihayet saray ahirlanndaki 
hayvanlann otunun ve arpasinin ve oteki ihtiyaglannin temin edilmesi isi arpa emini ve emrindeki 
galisanlara verilmisti. 



XVI. yuzyilin ikinci yansinda sirf mutfakta gorev yapanlann sayisi ikiyuz altmisa ulasiyordu. 
Bunlann ikiyuzu hizmetkar, altmisi ise asgi idi. 

BTrun halkimn uguncu grubunu rikab agalan ve bunlann emrinde bulunan kisiler olusturuyordu. 
Rikab "uzengi" anlamina geliyor. Bu sebeple rikab agalanna "uzengi agalan" da denir. Padisahin 
atinin yanmda yurumeye izin verildigi igin bu adi almislardi. Sancaktarlar ve mehterhane bolukleri, 
sayilan ikibini asan kapici bolukleri, divanin gahsmalarina yardimci olan ve buradan gikan kararlann 

347 



uygulanmasini saglayan gavuslar, padisahin av islerini yuruten kusgular, padisah igin hazirlanan 
yemeklerin denetimini yapan ve sofra hizmetlerini goren gasnigirler, uzengi agalannin idaresinde 
gahsiyorlardi. Bu yoneticilerin unvani sirasiyla mTr-i alem, kapicilar kethudasi, kapicibasilar, 
gavusbasi, sikar (av) agalan ve gasnigTrbasi idi. Yenigeri agasi, kapikulu suvarisini olusturan alti boluk 
agalan, cebecibasi, topgubasi ve top arabacibasi da uzengi agalanndan sayihyorlardi. Ancak bunlar 
ashnda seyfiye kadrosuna dahildiler. Bu sebeple bunlar seyfiye zumresi anlatihrken ele alinacaklardir. 

BTrun halkinin dorduncu grubu olarak muteferrikalari ve baltacilan sayabiliriz. Muteferrikalar 
muhtelif islerde galisan hademe durumundaydilar. Sayilan zaman iginde kirk ila altiyuz arasinda 
degismisti. Maas alanlan oldugu gibi, ucretleri karsihgmda dirlik sahibi olanlan da vardi. Padisah 
sefere gikinca Enderun Hazinesi'ni bunlar korurdu. Teberdaran da denilen baltacilar ise, seferlerde 
yol agmak, yuk kaldirip indirmek, gadir kurmak gibi islerde kullanihrlar, Harem'de olenlerin 
cenazesinin tasinmasi, bayramlarda Akagalar Kapisi onune padi§ahin tahtinin kurulup kaldinlmasi 
gibi saray hizmetlerinde gali§tinhrlardi. 

Topkapi Sarayi BTrun halkinin diger bir grubunu, gok farkh alanlarda gah§an hizmet bolukleri 
olu§turuyordu. Postacilik gorevi yapan peykler, gama§ircilar, terziler, ehl-i hiref denen hattat, mucellit, 
murekkep ustasi, nakka§, kuyumcu, saatgi, oymaci, okgu, yayci, bigakgi, gilingir, dulger, kandilci gibi 
sanatkarlar, soz konusu hizmet bolukleri arasindaydilar. 

BTrun halkinin son grubu olarak bostancilar zikredilebilir. Saraya ait bahge ve bostanlar ile saray 
hizmetindeki kayiklarda gorev yapanlann olusturdugu ocaga Bostanci Ocagi adi verilmisti. Saray 
igindeki bahgelere bakan bostancilara has bahge efradi, saray disindaki bahge ve bostanlarda 
gahsanlara ise hassa bostanlan efradi denirdi. Saray igindeki bostancilann toplami, her biri ondokuz 
ila kirkdokuz kisiden olusan yirmi bolukten ibaretti. Saray dismdakiler ise onbes ila yuz kisilik bir 
cemaat olusturuyor, her cemaatin basinda bir usta bulunuyordu. Has bahge bostancilarmin sayisi 
altiyuz kirk bir iken, disandaki bostancilann sayisi dokuzyuz yetmis bir kisi idi. Bostancilara ucretleri 
maas olarak verilirdi. Bostancilar dokuz dereceli bir sinif olustururlardi. Soz konusu bahge ve 
bostanlarda gigek ve sebze yetistirilir ve bunlar satilarak gelir temin edilirdi. 1814 yili geliri 1.390.900 
akge idi. 

Bostancilar arasindaki kayikgi bolukleri, padisah, valide sultan ve sultanlann bindikleri 
kayiklarda kurek gekerlerdi. Bostancilann en buyuk yetkilisi olan bostancibasi, aynca istanbul'un 
gevresinin, Marmara, Halig ve Karadeniz sahillerinin korunmasi ve guvenliginin saglanmasindan da 
sorumluydu. Onun izni olmadan sahillere yah yapilamazdi. Padisah kayikla gezi yaparken ve 
bahgelerde dolasirken bostancibasi yanmda bulunurdu. Padisaha yakinhgindan dolayi herkes ondan 
gekinirdi. Bostancibasilar terfi edince, kapicibasi, sancak beyi ve hatta vezir olabilirlerdi. 

Edirne'de de bir Bostanci Ocagi vardi. Padisahlar zaman zaman daha onceki devlet merkezi 
olan bu sehre gidip kaldiklanndan Edirne Sarayi onemini korumustu. Buradaki bostancilar 



348 



istanbul'dakilerden bagimsizdi. Edirne'nin guvenligi de bunlardan sorulurdu. Sayilan besyuz ila 
yediyuz civannda idi. 

Saraya ait hayvanlann yetistirilmesi ve bakimiyla gorevli hizmetliler de BTrun halkina dahildi. 
Memur ve katipler, at oglanlan denilen seyisler, serahur denilen ve binicilikte usta olan hademeler, 
eyer ve kosum takimlan yapan saraglar, hayvanlan nallayan ve igdis eden nalbantlar, katirci ve 
deveciler, hassa davarlanni guden, agillanni yapan yund oglanlan, gayir ve korulan muhafaza eden 
korucular ve tay yetistiren taycilardan olusan bu hizmetlilerin en buyuk amiri emir-i ahur idi. Kendisi bu 
kelimelerin bozulmus sekliyle imrahor veya mTrahur diye de adlandirihyordu. MTrahur terfi ederse 
sancak beyligi ile tasra hizmetine gikardi. Aralannda beylerbeyi ve vezir olanlar da vardi.72 

Goruldugu uzere, Osmanli sarayi sosyal agidan oldukga karmasik bir yapiya sahipti. Kapici, 
asgi, bostanci gibi bugun devletin ust yonetimi agismdan pek onemli olmayan unvanlar ve bu 
unvanlann temsil ettigi mevkiler, Osmanli Sarayi'nda buyuk bir onem tasiyordu; gunku saray 
uygulamah egitim yapan, Osmanli kulturunu ve adabini ogreterek devlete en ust seviyede yonetici 
yetistiren bir okul durumundaydi. Sarayda galistiklan igin yonetenler arasinda sayilan bu saray halki 
dismda, asil askerT sinif, kihg ehli (seyfiye), kalem ehli (kalemiye) ve ilim ehli (ilmiye) olmak uzere ug 
zumreye aynliyordu. 

B. Kihg Ehli (Seyfiye) 

Arapga seyf kelimesinin Turkgesi kihgtir. Seyfiye, sifat olarak kullanildigi zaman kihgla, 
dolayisiyla askerle ilgili anlamma gelir, isim olarak kullanildiginda ise Os 

manh toplumundaki askerT zumreyi ifade eder. Bu zumreye ehl-i seyf veya ehl-i orf adi da verilir. 
Ehl-i seyf kihg sahibi, kihg kullanmakta becerikli, usta kisiler anlamindadir. Ehl-i orf deyimiyle de, bu 
zumrenin dinTyapidan degil, toplumun toresinden kaynaklandigi belirtilmek istenmektedir. 

Asil isi askerlik olmakla birlikte yurutme gorevleri de bulunan seyfiye zumresi, iki bolume 
aynlabilir: Timar sistemine dahil olanlar, kul sistemine dahil olanlar. 

Timarh sipahiler 

Askeriyenin en onemli unsurlanndan biri timarh sipahiler idi. Sipahi, ath asker anlamma gelir. 
Karmasik bir yapiya sahip olan timar sistemine gore, devlet reayadan alacagi vergiyi kendi toplamaz, 
onu dirlik denilen birimlere ayirarak askerT hizmet karsihgi timarh sipahiye tahsis ederdi. Timar 
tahsisleri merkezTyonetim tarafindan denetlenirve mahallTtapu kayitlarma dayandinhrdi. 

Timar sistemine gore, her sancak koy koy dolasihr ve butun gelir kaynaklan tespit edilirdi. Bu 

isleme tahrir denirdi. Bir tur kadastro gahsmasi olan bu tahrirler (yazimlar) sirasinda il yazicisi denilen 

gorevli memurlar topragi isleyen yetiskin erkekleri, hane sayisini, orada yetistirilen urunleri, bunlardan 

ahnan vergi miktarlanni, vergiden muaf olanlar varsa bunlann kimler oldugunu mufassal adi verilen 

defterlere kaydediyordu. Bu deftere hem reayanin hem de yoneticilerin hak ve yukumluluklerini 

349 



belirleyen bir de Kanunname eklenirdi. Boylece ulkenin her tarafindaki vergi yukumluleri ve onlarin 
gelir kaynaklan belgelenmis olurdu. Sonra bu gelirler, dirlik denen belli dilimlere aynhrdi. Bin ila yirmi 
bin akge arasindaki gelir dilimlerine timar, yirmi bin ila yuzbin akge arasindakilere zeamet. daha 
yuksek gelir dilimlerine ise has denirdi. 

Timar, savasta sivrilmis ve timar beyi olma vasfini kazanmis olan sipahilere; zeamet, savasta 
ustun yetenek ve kahramanhk gosteren timar sahipleri ile devlet merkezinde divan gavuslan ve 
muteferrikalan ile katipleri gibi gorevlilere, has ise padisah ve ailesi ile vezTriazam, vezirler, beylerbeyi, 
vb. ust seviyedeki gorevlilere tahsis edilebilirdi. 

Timarh sipahi, askerT denilen sinifin tabanini olusturuyordu. Dirlik sahipleri, timann her ug bin 
akgesi, zeamet ve haslann her bes bin akgesi igin cebelu denilen tarn teghizatli ve ath bir asker 
yetistirmek ve gerektiginde bunlarla birlikte savasa katilmak zorundaydi. 

Timann ilk ugbin, zeametin ise ilk yirmibin akgesi dirlik sahibinin kendi gegimi igin aynhyordu. Bu 
ilk dilimlere kihg denilirdi. Bu duruma gore bir timar beyinin gunluk ucreti ortalama sekiz akgeye, 
zeamet sahiplerininki ise elli alti akgeye gelirdi. Mesleklerindeki basanlar ve kahramanliklar sayesinde 
terfi eden timar ve zeamet sahiplerinin dirlikleri buyutulur, bu da onlarin daha gok cebelu gikarmasim 
saglardi. Bu sekilde timann zeamet, zeametin de has seviyesine giktigi olurdu. 

Sancaklarda olusturulan biner kisilik her on boluk bir alaybeyinin komutasinda teskilatlanarak 
sancak beylerinin, onlar da eyalet valisi olan beylerbeylerinin emrinde toplanarak sefere gikarlardi. Bu 
sistem sayesinde merkezT butgeden herhangi bir nakit harcanmaksizin buyuk bir askerT gug 
olusturuluyordu.73 

KanunT Sultan Suleyman'in tahta gikismdan hemen sonra 1527 yihnda Osmanh Devleti'nde 
otuzyedi bin besyuz yirmibir timar sahibi vardi. Bunlardan yirmiyedi bin sekizyuz altmis sekizi 
cebeluleri ile birlikte yetmis ila seksen bin kisilik bir ath kuvvet olusturan sipahiler idi. Kapikulu 
askerinin sayisi ise ancak yirmiyedi bin dokuzyuz idi. Bunlardan baska kale garnizonlannda hizmet 
goren dokuz bin alti yuz elli ug timar sahibi daha vardi (Avrupa'da alti bin alti yuz yirmi, Anadolu'da iki 
bin alti yuz on dort, Arap dunyasinda dortyuz on dokuz). Bu donemde timar sahipleri toplam toprak 
vergisi gelirlerinin Rumeli'de yuzde kirk altisini, Anadolu'da yuzde elli altisini, Arap dunyasinda ise 
yuzde otuz sekizini elde ederlerdi. Ayn AN Efendi 1607 yihnda yuz bes bin ug yuz otuz dokuz ath 
asker gikartan kirk dort bin dort yuz dort timar bulundugunu bildiriyor. Boylece Osmanh askerT 
ustunlugunun, yenilgiye ugrayan Avrupali dusmanlan tarafindan sik sik iddia edildigi gibi, sayica 
gokluga dayanmadigi agikga goruluyor. Bu konuda asil rolu, Osmanh ordusunun komuta kalitesi, 
disiplini, egitimi ve taktikteki ustunlugu oynuyordu.74 

Ati disinda savas donanimi olarak her timarh sipahinin kihci, kargisi, kalkani, oklan vardi. 
Baslanna migfer takar, ustlerine de zirh giyinirlerdi. Cadir, sahra mutfagi gibi diger malzemeler de 
sipahi birliklerinin donanimi arasinda yerahyordu. 

350 



KanunT'nin son zamanlanna kadar, devletin en disiplinli ve en guglu askerT birliklerinden birini 
olusturan timarh sipahi ordusu, daha sonra sozkonusu dirliklerin hak sahipleri ve yetenekli kisiler 
yerine uygun olmayanlara dagitilmasi, XVII. yuzyildan itibaren de bu birliklerin kaldinlan hizmet 
boluklerinin yerine geri hizmetlerde kullamlmaya baslanmasi yuzunden zayiflamistir. Dirlikler timar 
sahiplerinin sahsT mulku degildi. Dolayisiyla miras yoluyla babadan ogula gegmezdi. Yeni bir beratla 
baska birine tevcih edilinceye kadar bosalan dirlige el konulurdu. Ancak olen sipahinin yerine eger 
varsa oncelikle oglu tayin edilirdi. Cunku timar sahiplerinin gocuklan da askerT sinifa mensup 
sayihyor, tercih onlar lehine yapihyordu. Bununla birlikte, bu dirlik devri isleminin genellikle babadan 
ogula degil yabancilar arasinda cereyan ettigi gozlenmektedir. Ustelik bu sipahiler ulkenin gok degisik 
bolgelerinden olabilmekteydi. Mesela Diyarbakir'daki timar beyleri arasinda Ankarali, Bosnali, Sofyali 
ve Trabzonlulara rastlanabilmekteydi. Bu durum, sipahilerin yerli bir asalet sinifi olusturmadigim 
agikga gostermektedir. Gergekten dirlikler sahsa degil goreve baghydi. Sipahiler siki bir denetim 
altinda bulundurulur, orduya katilmazsa agiga gikanhrdi. 

Kapikulu askerleri 

Osmanli Devleti'nin daimT ordusu olan kapikulu askerleri alti ocak halinde teskilatlanmislardi: 
Acemi Ocagi, Yenigeri Ocagi, Cebeci Ocagi, Topgu Ocagi, Top Arabacilan Ocagi, Kapikulu 
Suvarileri. Bunlardan ilk besi yaya birliklerdi.75 

Kapikulu askerlerinin temeli, ilk donemlerde harp esirlerinin beste birinin, asker olarak 
yetistirilmesi usulune, daha sonra ise buradan hareketle gelistirilen devsirme sistemine 
dayaniyordu.76 ihtiyaca gore her ug veya bes yilda bir, icabinda daha uzun zaman arahklanyla, kirk 
haneden bir kisi olmak uzere, 8-20 yasindaki Hiristiyan gocuklan arasindan saglam ve kabiliyetli 
olanlan toplaniyordu. 

Bunlann en gozde ve yeteneklileri, daha once de belirtildigi gibi, saray igin aynldiktan sonra, 
geriye kalanlar Anadolu'daki Turk koylulerinin yanina gonderiliyordu. Burada yedi sekiz yil Musluman 
adeti ve geleneklerini ogreniyorlar, bu yeni hayat tarzina ahstiktan sonra Acemi Oglanlan Ocagi'na 
yaziliyorlardi. Evliler, Turkge bilenler, istanbul'a gelip gittikleri igin o gunun deyimi ile yirtik sayilanlar 
devsirilmezdi. Hatta koy papazlan liste hazirlayarak gorevlilere verirlerdi. Cunku gocuklan boylece 
devletin en onemli idarT ve siyasT makamlanna yukselebilmenin ilk adimini atmis oluyorlardi. 
Devsirme isi, yenigeri agasinin sorumlulugu altinda, mahallT gorevlilerin yardimiyla, ozel devsirme 
gorevlileri tarafindan gergeklestirilirdi. 

Bu acemi oglanlar askerligin gerektirdigi egitim ogretim faaliyetleri ve diger askerlik hizmetleri 
yaninda, bazi alanlarda isgilik de yaparlardi. Mesela Suleymaniye Camii'nin yapiminda 2.678.506 is 
gununun yuzde kirk besi acemi oglanlar tarafindan doldurulmustu. 

Acemi oglanlann sayisi kurulus yillannda dort bes yuz iken, ikiyuz yil sonra KanunT'nin 
olumunde yedi bin yedi yuz kirk bese gikmisti. Acemiler bir ile iki buguk akge yevmiye aliyorlardi ki, 

351 



bunlann ucretine ulufe denilirdi. Aynca kendilerine her sene papug akgesi, iki kat elbise, kaputluk, 
yagmurluk ve salvarhk guha ve iki gomlek verilirdi. 

Acemi Ocagi'ndaki egitim ogretim ve hizmet, genellikle sekiz yil surerdi. Bu sureyi 
tamamlayanlardan bir kismi, saray halkini olusturan Bostanci Ocagi'na aynldiktan sonra digerleri 
Yenigeri Ocagi'na kaydediliyordu. Bu olaya, gikma veya kapiya gikma deniliyordu. 

Yenigeri Ocagi, kapikulu ocaklan arasinda zamanla ayn bir onem kazanarak butun sistemin 
temel tasi olmus, otekiler ise yardimci gug haline donusmuslerdi. 

Yenigeri Ocagi, yuz doksan alti bolukten ibaretti. Orta diye de adlandinlan ve altmis kisiden 
olusan her boluk, kendi basina ozerk bir birim olarak yasiyordu. Orta iginde is bolumune dayali 
hiyerarsik bir duzen vardi. Bazi ortalar belli islerde uzmanlasmisti. Bu uzmanlasma, yenigerilere 
yukselme imkani saglayan bir hiyerarsik yapiya sahipti. 

Onceleri sadece ocak iginde terfi edebilen yenigeriler, daha sonra timara gikma imkani da elde 
ettiler. Bu uygulama, yenigerilerin evlenme izni aldiklan on altinci yuzyihn ikinci yansina rastlar. 

Ocaga yeni giren bir yenigeri gunde iki akge alirdi. Rutbesiz yenigerilerin yevmiyesi ancak bes 
akgeye kadar yukseltilebilirdi. Bu duruma gelen bir yenigeri, ya dokuz ila on iki akgelik gundelikle 
sorumlu bir gorev ustlenebilir veya yilhk geliri dokuz bin akge olan bir timara "gikabilir", ya da Kapikulu 
Suvari Ocagi'na gegebilirdi. Daha once belirtildigi gibi timar beyi yilhk gelirinin ancak ug bin akgesini 
kendi masraflan igin harcayabilirdi. Gunluk dokuz akge alan bir yenigerinin yilhk ucreti de, ay yih (ug 
yuz elli dort gun) hesabina gore ug bin yuz seksen alti akge tutmaktaydi. Bu durum gelir seviyesi 
bakimindan timar beyi ve yenigeri arasinda bir denge oldugunu gosteriyor. 

Bu safhadan sonra, herhangi bir ortanin kumandanhgi olan ortabasihga yukselmek mumkundu. 
Ortabasihklann, ortanin gorevine gore ozel adlan vardi. Mesela, besinci orta basgavus, altmis 
sekizinci orta turnacibasi, yetmis birinci orta saksoncubasi, altmis dorduncu orta zagarcibasi, altmis 
besinci orta sekbanbasi komutasindaydi. Terfiler de bu siraya gore olurdu. Yenigeri agasi Yenigeri 
Ocagi'nin en buyuk komutani idi. En yakin yardimcisi kethuda bey idi. 

Siradan bir ortabasinin ucreti gunluk yirmi dort akgeydi; isterse yilhk geliri yirmi bes bin akgelik 
bir timara "gikabilirdi". Odabasilann en kidemlisi olan sekbanbasi ise gunde yetmis ila seksen akgelik 
ulufe aliyor ve yilhk yirmi bin akgelik bir zeamete sahip bulunuyordu. Disanda gorev aldigi takdirde, 
dogrudan sancak beyi rutbesiyle "gikiyordu". Bu seviyede timarli sipahilerle yenigerilerin terfi 
sistemlerinde bir gakisma oluyor ve sistem kapikulu lehine isliyordu. 

Sekbanbasi, ocak iginde terfi ederse, yenigeri agasi olurdu. Ocagin en yetkili komutani olan 
yenigeri agasi, ayni zamanda en etkili devlet gorevlilerinden biriydi. Gunluk 450 akgelik ulufe alirdi. 
Aynca yilhk 50.000 akgelik zeamet gelirine sahipti. Genellikle sancak beyi rutbesinde olan yenigeri 
agasi, yukselirse sirasiyla beylerbeyi veya kaptan-i derya, nihayet vezir olabilirdi. Yenigeriler sefere 

352 



gikmadiklan zaman stratejik yerlerde, mesela DTvan-i Humayun gevresinde, istanbul'un genelinde, 
ulkedeki muhtelif sehir ve kale kapilannda ve karakollarda guvenligi saglamakla da gorevlendirilirlerdi. 

XV. ve XVI. yuzyillarda on iki bin civannda olan yenigeri mevcudu, XVII. yuzyil baslannda otuz 
yedi bine, asnn sonlanna dogru yetmis bine, XVIII. yuzyil baslannda ise yuz bine ulasmisti.77 Buna 
ragmen ig politikaya kansarak surekli problem yarattiklan igin Yenigeri Ocagi, 1826'da kaldinlmistir. 

Tipki Yenigeri Ocagi gibi Acemi Ocagi'ndan gelenlerle beslenen ve yardimci gug niteliginde 
olan dort piyade ocagi daha vardi. Levazim isiyle gorevli olan cebeciler, yenigerilerin savas aletlerini 
temin eder, bunlann bakimlanni yapar ve tasirlardi. Sayilan on altinci yuzyilin sonuna kadar bes yuz 
ila sekiz yuz civannda olan cebeciler gunluk sekiz akge yevmiye aliyorlardi. Cebecibasimn yevmiyesi 
ise doksan bes akgeydi. 

XVI. yuzyilda bin ila bin iki yuz kisiden olusan Topgu Ocagi'nin gorevi top ve top mermisi yapimi 
ve bu silahlann kullamlmasiydi. Topgular alti ila sekiz akge, topgubasi ise altmis akge gunluk ulufe 
alirlardi. Top Arabacilan Ocagi, arabacibasinin komutasinda bulunan dort yuz kisiden olusuyordu; 
gunde dort ila alti akgelik ucret aliyorlar, top arabalan yapiyorlar ve harp zamani topgulann silah ve 
malzemelerini tasiyorlardi. 

Kapikulu askerlerinin son ocagini teskil eden Kapikulu Suvarileri, alti bolukten ibaretti. Bunlara 
alti boluk halki da denirdi. Bu boluklere, Galata Sarayi, ibrahim Pasa Sarayi ve Enderun'da terfi 
edemeyip dis hizmete gikanlar, eski saray oglanlan ve harplerde yararlik gosteren yenigeriler, aynca 
bizzat kapikulu suvarilerinin gocuklan alinirdi. Onun igin imtiyazli bir ocakti. Yevmiyeleri yenigerilerden 
daha yuksekti. 

ilk girenin ulufesi ondort akgeden baslar, yukan boluklere terfi edenlerinki seksen ila doksan 
akgeye kadar gikardi. Boluk agalan harig, diger kapikulu suvarileri kethudayeri denilen zabitlerin 
kontrolunde istanbul disinda otlaklan bol yerlerde otururlardi. Sayilan on besinci yuzyilda sekiz bin 
kadardi; ancak on yedinci ve on sekizinci yuzyillarda yirmi bine kadar giktigi zamanlar olmustur. 

Kapikulu Suvarileri, savaslarda padisahin gadinni, saltanat sancaklanni, ordunun agirhklanni ve 
hazineyi korurlar, "sancak tepesi" adi verilen tepeler tespit ederek ordunun gegecegi guzergahi 
belirlerler ve siper kazdinrlar idi. Diger zamanlarda, bazi vergileri, ozellikle cizye toplamada son 
derece becerikli idiler. 

Osmanh deniz kuvvetlerini olusturan kisileri de bu gurup iginde degerlendirmemiz gerekir. Deniz 
kuvvetlerinin basinda kaptanpasa veya kaptan-i derya denilen bir gorevli bulunuyordu. Fatih 
zamanmda donanma henuz gelismedigi igin, kaptan-i derya sancak beyi rutbesinde idi. Barbaras 
Hayreddin Pasa bu goreve tayin edildikten sonra, donanma reisi beylerbeyi rutbe ve mevkiini elde 
etmisti. Kaptanpasalarm vezirlik rutbesi elde ettikleri de olurdu. Bu durumda divana katilma haklan 
dogardi. Denizle ilgili butun isler kaptanpasanin sorumlulugu altindaydi. 



353 



Kaptanpasa, XVII. yuzyilda senelik 888.500 akge gelir getiren bir hassa sahipti. Bu gelire aynca 
iltizama verilen adalann gelirinden 220.000 kurus daha ekleniyordu. Ancak masraflan da goktu. Zaten 
hassina karsihk seferlere tam teghizath bin askergoturmek mecburiyetindeydi. 

Tersane-i Amire'de kaptanpasadan baska, tersane emini, kethudasi, agasi, reisi ve katipleri gibi 
birgok gorevli daha vardi. Aynca basmimann emrinde bulunan on mimar ve dort yuz marangoz da 
burada galisiyordu. 

Donanmanin kaptanpasadan sonra buyuk amiralleri, kapudane, patrona ve riyale idi. Kapudane 
beylerbeyi ve patrona ise sancak beyi rutbesindeydi. 

XVIII. yuzyilda donanmanin bu ust seviyedeki ug reisi sirasiyla dort bin bes yuz, ug bin bes yuz 
ve ug bin kurus yillik ucret alirlardi. Bunlardan sonra donanmada rutbe itibariyle suvari kaptanlar ve 
yardimcilan olan mulazimlargelirdi. 

Gemilerde er olarak azeb deniz piyadelerinden baska, iglerinde Turkler, Rumlar, Arnavutlar ve 
Dalmagyalilar'in da bulundugu, yakin kiyilardan toplanmis insanlar galisiyor ve savasiyordu. Bunlara 
levend deniliyordu. Bunlardan bir kismi, kaptanpasa hassiyla tedarik edilenler, digerleri ise tersane 
hazinesinden odenen ayliklar karsiligi hizmete alinanlar idi. Bunlardan baska savas esirleri ve 
isledikleri suglann cezasini gekmek uzere kurege mahkum edilmis kurekgiler, ve seferler igin parayla 
tutulmus denizciler bulunurdu. Bunlara on altinci yuzyilda aylakgilar ve daha sonra da kalyoncular 
denilmistir. Gemilerde, meslekleriyle ilgili olarak onanm islerini yuruten marangoz, demirci, kalafatgi 
ve halatgi gibi sanatgilar da gorev yapmaktaydi. 

Yardimci Birlikler 

Kalelerin, derbendlerin ve sinir boylannin korunmasi ve savaslarda onculuk ve kesif gorevi ile 
yukumlu ozel kuvvetler, seyfiyenin diger birgrubunu olusturuyordu ki bunlar ordunun yardimci birlikleri 
olarak degerlendirilebilir. 

Osmanhlar'in ilk duzenli ordusunu teskil eden yaya ve musellemler,78 yenigeri teskilatinm 
kurulmasindan sonra on besinci yuzyil ortalanna dogru nakliyat, maden isletmeleri, kale insaati, yol 
yapimi gibi geri hizmetlerde kullamlmaya baslanmistir. 

Yayalar piyade, musellemler ise suvari idi. Seferde ikiser akge yevmiye ile gorev yaparlar, diger 
zamanlar memleketlerinde tanmla ugrasirlardi. Bunlar vergiden muaftilar. Musellem kelimesi de bunu 
ifade etmekteydi. Rumeli'de yayalara yoruk deniliyordu. 1590'larda bin iki yuz doksan dort yaya ocagi 
ve bin ondokuz musellem ocagi vardi. Her ocak yirmiser kisiydi. Demek ki yaklasik elli bin kisilik bir 
grup olusturuyorlardi. Bunlardan sefere gidenlere eskinci, kalanlara yamak denirdi. Yamaklar 
eskincilere sefer basina elli akge oderlerdi. 

Yaya ve musellemlerin derbend ve kale muhafizi olarak gorev yaptiklan da oluyordu. Kalelerde 

merkezden gonderilen kapikulu askerleri de nobetle degistirilmek suretiyle gorev yaparlardi. Kalelerin 

354 



daimT muhafizlan arasinda azebler vardi. Azeb henuz evlenmemis bekar demektir. Anadolu'daki geng 
Turkmenler arasindan segildigi igin kendilerine bu ad verilmistir. ilk zamanlar yenigerilerin onunde 
harbeden hafif piyade birligi olarak kurulmustu. Daha sonra kale ve deniz azebleri diye iki sinif daha 
olusturuldu. On altinci yuzyil ortalannda on on bes bin civannda azeb askeri vardi. 

Akinci, deli, gonullu ve besli denilen birlikler ise oncu kuvvetlerini olusturuyordu. Bunlar 
genellikle ath idiler. Ordunun gidecegi arazide kesif yapma, yol emniyetini saglama, haber toplama 
gibi besinci kol goreviyle yukumluyduler, on altinci yuzyil ortalannda elli bin civannda akinci, on bin 
kadar da deli vardi. 

C. Kalem Ehli (Kalemiye) 

Buro veya daire anlamma gelen devlet kalemlerinde gahsan her seviyedeki idarT memurlann 
olusturdugu zumreye ehl-i kalem, yani kalem ehli ya da kalemiye deniliyordu. Kalem ehli, bugunku 
ifadeyle Osmanli Devleti'nin burokratlan idi. 

Kalemiye divanin, maliye ile ilgili olanlan disinda, fermanlann, nizamnamelerin ve siyasT isler ve 
dis temaslarla ilgili belgelerin hazirlandigi ve dagitildigi Beylik Kalemi ile devletin vezirlik, kadihk, 
beylerbeyligi, sancakbeyligi gibi butun makamlanna yapilan tayinler ve nakillerle ilgili yazilann 
hazirlandigi Tahvil ve Ruus kalemlerinde gahsirlardi. 

Maiyetlerinde oldukga kalabahk memurlar ve katipler gahstiran bu ug kalemin §efleri olan 
beylikgi, tahvil kesedan ve ruus kesedan, bu kalemlerin hepsinin amiri olan reTsulkuttaba bagliydilar. 
ReTsulkuttab, "katiplerin reisi, baskani" demekti. 

On yedinci yuzyil sonlanndan itibaren reTsulkuttablann dis isleriyle ilgili mesguliyetleri 
yogunlasmis oldugundan makamlan ondokuzuncu yuzyilda Hariciye Nezareti'ne donusturulmustu. 

DTvan-i Humayun kalemleri disinda Defterhane'de de bir kalem vardi. Osmanli Devleti'nin butun 
malt islerini, burada galisan kalem ehli yuruturdu. Amirlerine defter emini veya defterhane emini 
denirdi. 

Devsirmenin aksine genelde menseleri Musluman ailelere inen kalemiye mensuplan, gahstiklan 
burolarda, usta-girak iliskisi iginde yetistirilirlerdi. Mulazim denilen adaylar arasindan segilen 
sakirdlere (girak) degisik isler igin kullanilan yazi gesitleri, yazisma bigimleri ve katiplik mesleginin 
diger unsurlan ogretilirdi. Qiraklar sabahlan soz konusu kalemlerde meslekT egitimlerini gorur, 
ogleden sonra islam? bilgilerini ve genel kulturlerini artirmak igin medreselerde veya buyuk camilerde 
bazi hocalann derslerine devam ederlerdi. 

Cirakhk, egitimini tamamlayan katipler, kalem sefinin emrinde bulunurdu. Bunlar yetenek ve 
basan durumlanna gore kalfaliga ve ustadhga (ustaliga) yukseltilirlerdi. Bu sistem sayesinde 
kalemiyeden son derece kulturlu insanlar yetismis, bunlar arasindan bir hayli sair, yazar ve dusunur 

gikmistir. Devletin gizlilik derecesindeki isleri de bu kalemlerde goruldugu igin kalemiye adaylan son 

355 



derece dikkatle segilir, gogu zaman durustlugu ile taninan katiplerin gocuklan tercih edilirdi. 
Kalemiyenin ust dereceli halkasini olusturan kalem seflerine hacegan denirdi. Hacegan, hocalar 
demekti ve ayni zamanda Osmanh burokrasisinde bir rutbeyi ifade ediyordu.79 

Kalemiyenin terfi edebilecegi en yuksek makamlar, defter eminligi, reTsulkuttablik ve Rumeli 
defterdarligi ile muhtelif derecelerdeki diger defterdarhklar ve nisancihkti. 

Defterdar, malt islerin en buyuk amiri; devlet hazinelerinin koruyucusu ve sorumlusuydu. Ucret 
olarak kendisine ya 600 bin akgelik has tevcih edilir veya hazineden 240.000 akgeye kadar maas 
odenirdi. 

Kanunlan iyi bilmek mecburiyetinde olan nisanci, mektuplann, beratlann musveddelerini 
hazirlamak ve fermanlara tugra gekmekle gorevliydi. Padisahin imzasi niteliginde olan tugra belgeye 
resmiyet kazandinyordu. Bu sebeple nisancihk son derece sorumlu ve hassas bir gorevdi. Nisancilar 
rutbesiz ise sancak beyi payesinde addolunur, Divan'da defterdarla esit sayihrlardi. 

Osmanh Devleti'nin en yuksek yonetim ve son karar organi olan DTvan-i Humayun'da, seyfiyeyi 
kubbealti vezirleri ile yenigeri agasi ve kaptanpasa, ilmiyeyi Rumeli ve Anadolu kazaskerleri, 
kalemiyeyi de defterdar ve nisanci temsil ediyorlardi. ilk zamanlar padisahin baskanlik ettigi bu kurul, 
on besinci yuzyildan sonra vezTriazamin baskanhginda toplanmaya baslamisti. VezTriazam padisahin 
temsilcisi sifatiyla butun devlet organlannin basi ve sorumlusu durumundaydi. XVI. yuzyilda 
diplomatik iliskilerde Alman imparatorlanna esit sayihrdi. 

VezTriazamlar yilda bir milyon iki yuz bin akge gelir getiren hassa sahiptiler. Emekliye aynlanlara 
ise on besinci yuzyilda yuz elli bin, on altinci yiizyil da ise iki yuz ila ug yuz bin akgelik has 
veriliyordu.80 



Osmanhlarda ister ilmiyeyi yetistiren medresede, ister seyfiyeyi yetistiren Enderun'da, ister 
kalemiyenin yetistigi kuruluslarda olsun meslekT ogretim ve uygulama ile genel egitim birlikte 
surduruluyordu. Bu turlu bir egitim-ogretimin amaci, islam? toplum ve yonetim anlayisi iginde, devlet 
garkini o gunku imkanlara gore en etkili bir bigimde isletebilecek yoneticiler ve uzmanlar yetistirmekti. 
Bu sistem, i§inin ehli pek gok devlet adami, hukukgu ve komutanin yam sira, tip ve mimarT gibi 
uygulamah alanlarda da basanh kisileryetistirmisti. Bu insanlann "kulturlu ve olgulu kisiler olduklan da 
bilinmelidir. Hepsi Farsga ve Arapga bilirlerdi. islam kulturunun klasik edebiyatini iyi taniyan, kendi 
zamanlarimn edebT faaliyetlerine katilan ve yakindan izleyen kisilerdi. ResmT egitimleri yam sira, 
padisah da dahil olmak uzere, hemen turn Osmanhlarin bir sufT tarikatiyla iliskisi vardi. Tasavvuf bilgi 
ve tecrubeleri onlann genis goruslu, dint igtenlige sahip, kendilerine hakim, ilimh, 6z denetimli kisiler 
olmasim saglar, yani adab-i OsmanT agisindan gerekli sayilan erdemleri ozumlemelerine yardim 
ederdi".81 



356 



D. ilim Ehli (ilmiye) 

AskerT-idarT sinifin uguncu zumresi, ilmiye veya ehl-i ser' diye adlandinliyordu. ilmiye ilimle 
mesgul olanlar toplulugu demekti. Ehl-i ser' ise islam dininin esaslanni ve emrettigi dunya nizamini 
bilen ve onun uygulanmasi goreviyle yukumlu bulunanlar anlamina geliyordu. Bu zumre, esas 
itibariyle toplumun din, yargi ve egitim ogretim sektorlerinden sorumluydu. ilmiye zumresi, hakimlik, 
noterlik ve mahallT yonetim islerini yuruten kadilardan, tip ve muneccimlik yani astronomi ve astroloji 
alanindaki uzmanlar ile her seviyedeki egitim ve ogretim elemanlanndan olusuyordu. Aynca 
camilerde gorev yapan imam, muezzin gibi din gorevlileriyle dini tasavvufT bir bakis agisiyla 
yorumlayan ve degisik yorumlan halkla birlikte yasayan tarikat seyhleri ve Hz. Hz. Muhammed'in 
soyundan geldigi kabul edilen seyyid ve serifler82 de ilmiye zumresine dahildi. Ulema medresede 
yetisiyordu. Medreseler, muderrislerin gunluk ucretlerine gore derecelere ayrilmisti. Bu derecelenme, 
basitten karmasiga dogru gidilerek okutulan derslere ve buralann asil ogretim elemani olan 
muderrislerin aldiklan ucret miktanna gore belirlenirdi. 

Mektep ve medreseler vakif kuruluslar oldugu igin egitim ogretim parasizdi. Aynca ogrenciler 
yurt diyebilecegimiz medrese hucrelerinde karsihksiz bannma imkam bulur ve yemeklerini de 
imaretlerde bedava yerlerdi. Cep harghgi olarak genellikle iki akgelik yevmiye de ahrlardi. 

Fatih Sultan Mehmed'in yaptirdigi Sahn-i Seman ve KanunT'nin kurdugu Sahn-i Suleymaniye 
medreseleri Osmanh Devleti'nde en yuksek seviyede egitim ogretim yapan medreselerdi. Alt 
seviyelerdeki medrese ogrencilerine suhte deniliyordu. Farsga "yanmis, tutusmus" anlamina gelen 
suhte adi, talebelere onlann ilim askiyla yanmis, tutusmus olduklarmi gostermek igin verilmisti. 
Kelime bozularak daha sonra softa seklini almistir. Sahn ogrencilerine ise, bilgili anlamina gelen 
danismend deniliyordu. Medrese egitimini tamamlayarak icazet alanlan, muderrislik veya kadihk igin 
basvurabilirlerdi. 

Muderrislikten kadiliga her zaman igin gegmek mumkundu. Ancak goreve talip olanlar igin 
mulazemet denen bir bekleme devresi vardi. Gorev bekleyenlerin, isimlerini Anadolu ve Rumeli 
kazaskerlik dairelerinde bulunan ve matlab denilen defterlere yazdirmalan ve haftada bir defa 
buralarda yapilan "igtimalara" (toplantilara) katilarak defteri imzalamalan gerekiyordu. Butun 
kademeler igin bu sartti. Bekleme suresi biten danismend, once yirmi akgelik yevmiye ile en alt 
seviyedeki medreselere muderris olarak ataniyordu. Her kademe muderrisler, kazaskerlik kapisindaki 
bekleme surelerinden gegerek, muderrisine gunluk otuz, kirk veya elli akge odenen medreselere, 
ondan sonra da Sahn-i Seman ve Sahn-i Suleymaniye gibi altmis akge yevmiyeli medreselere terfi 
ederek tayin olunuyorlardi. Bu medreseler yirmili, kirkh, altmish diye de adlandinliyordu. En alt 
kademede, yirmilik bir medresede gorev yapan muderrisin, yilhgi yedi bin akgeye, en ust seviyedeki 
altmishk bir medresede gahsan muderrisin yilhgi ise yirmi bir bin akgeye geliyordu ki, bu durum, ilk 
dort seviyedeki muderrislerin, timar beyleri kadar, altmishk medrese muderrisinin ise en alt seviyedeki 
bir zeamet sahibi kadar ucret aldigini gostermektedir. Timar beyleri ugbin akgeden sonrasi igin cebelu 
beslemek zorunda oldugu igin, muderrislerin durumunun onlardan daha iyi oldugu soylenebilir. 

357 



Altmish medrese muderrisinin gelir seviyesi ise zaiminkiyle ayniydi. Goruldugu gibi muderrislerin 
ucretleri pek yuksek olmasa da itibarlan buyuktu ve muderrislik baska gorevlere gegisi 
kolaylastinyordu. Mesela, ellili medrese muderrisi ugyuz akgelik kadiliga gegebiliyor, bir eyalete 
nisanci veya defterdar olabiliyordu. Zaten medreseliler ilmiyenin butun kadrolanni besleyen ana 
kaynakti. 

Danismendler firsat giktikga ilmiyedeki bos kadrolan dolduruyor, kalemiyeye gegtikleri de 
oluyordu. Altmish medrese muderrisi ise, gunde bes yuz akge alinabilen Mekke, Medine, Kudus, 
§am, Halep, Kahire, Edirne ve Bursa gibi buyuk sehirlerin kadiliklanna gegebiliyordu. Suleymaniye 
Kulliyesi medreselerinde galisan muderrisler, istanbul kadiligi veya Anadolu ve Rumeli 
kazaskerliklerine aday olabilirlerdi. Bu sehirlerin kadilan, rutbe itibariyle sancak beyinin ustunde 
sayiliyordu. Bu sebeple, ozellikle de ulema ve kapikullan arasindaki mucadele goz onunde 
bulundurularak, gunluk geliri yuz elli akgeyi asan kadiliklara tayin hakki, on altinci yuzyil ortalannda 
kazaskerlerden alinip vezTriazama verilmisti.83 

ilmiyenin hocasi durumunda olan muderrislerden sonra bu zumrenin en onemli diger iki unsuru 
da yasalan uygulayan kadilar ve yeni problemlere gore dint hukumleri yorumlayan muftulerdi. 

Osmanh Devleti kaza denilen adIT birimlere ayrilmisti. Kaza, bir kadinm yargi alanina giren 
bolge anlamina geliyordu. Her kazada bir mahkeme vardi ve burada kadi ve yardimcilan gorev 
yapiyordu.84 

Medrese ogrenimini tamamlayan danismendler kadihk igin de muracaat edebilirlerdi. Adaylar bir 
segimle beser kisi olmak uzere stajyer olarak mevleviyet denen eyalet kadiliklanna gonderilir, ug bes 
yilhk stajdan sonra istanbul'a donerlerdi. 

Eger aday, Rumeli yakasinda gorev istiyorsa Rumeli Kazaskerligi, Anadolu yakasinda gorev 
istiyorsa Anadolu Kazaskerligi dairelerine basvurur, tayin sirasi igin adi ruzname (matlab) denilen 
deftere yazihrdi. Bir sene mulazemetten (adaylik) sonra alt kademelerdeki kazalardan birinin 
kadihgina atanabilirdi. Bu tayin padisah beratiyla yapihrdi. 

Hem adIT hem de idarT gorevi olan her kadi ser'T ve orfT kanunlan uygulamakla yukumluydu. 
Herkesin hakkini rahatga arayabilmesine, davalann adaletle ve suratli birsekilde sonuglandinlmasina, 
kendilerini savunamayacak durumda olanlann haklannin da korunmasina dikkat ederdi. 

MahallT halkla fazla yakmlik kurmamalan igin kadilann gorev suresi kisa tutulmustu. Genellikle 
mevleviyet payeli kadilann ayni yerdeki gorev suresi bir yil, kaza kadilarminki ise yirmi aydi. Hizmet 
suresini tamamlayan kadi istanbul'a doner; yeniden siraya yazilir ve tayin oluncaya kadar kazaskerlik 
igtimalanna katihrdi. 



358 



Herhangi bir sebeple makami olmayan diger askerT smif uyeleri gibi bir gorev sonrasi tekrar 
siraya giren kadilar da "issizlik tazminati" gibi dusunulebilecek olan ve arpalik denilen bir para 
alirlardi. Yashhk veya hastalik sebebiyle isinden tamamen aynlanlara da arpalik verilirdi. 

Kanuna gore kadi mulkT amir olarak dogrudan merkeze bagli idi. 'MerkezT yonetimin emirlerini 
yurutme sorumlulugunu tasiyordu. Bunun yam sira belediye baskanhgi ve noterlik gorevlerini de 
yapiyordu. MulkT amirlerle kadinin iliskisi yardimlasma ve musavere esasina dayaniyordu. Biri 
digerinin asti veya ustu degildi. Bu uygulama merkeziyetgi Osmanh yonetiminin tasrada gorev yapan 
ehl-i orf ve ilmiye mensuplan arasinda denge kurma ve birini digerine kontrol ettirme du§uncesinden 
kaynaklaniyordu. 

Yargilama yapan ve kanunu uygulayan bir hukuk adami ve ser'T hakim olarak kadi, bagimsizdi; 
hukumdann mutlak yetkiye sahip vekiliydi. Kazaskerlik ve seyhulislamhk, hukukT yolsuzluklan ve 
yanhshklan onleyen temyiz makamlan gibiydi. 

Kadilar devletten maas almazlardi. Gegimlerini gordukleri dava ve yaptiklan diger islemler 
uzerinden aldiklan harglarla saglarlardi. Bu harglar bazi islemlerde yuzde hesabiyla bazan da maktu 
olarak belirlenirdi. Kadilar miras davalanndan miras bedellerinin yuzde yirmisini, temlik isleminden 
otuz iki akge, nufus orneginden on iki akge, yeni evlenenlerin nikah isleminden otuz alti akge ve kutuk 
kaydindan yedi akge harg alirlardi. 

Kadihklar gelir durumuna gore belli bir hiyerarsik siraya konulmustu. Bu gelir, yuz hane basina 
gunde on akge uzerinden hesaplamyordu. Gunluk geliri kirk ila yuz elli akge arasinda olan kazalar, 
kadihk hiyerarsisinin alt tabanim olusturuyordu. Bunlar da kendi aralannda belli bir siralamaya tabi idi. 
Hiyerarside bundan sonra gunluk geliri ugyuz ila bes yuz akge arasinda degisen eyalet ve sancak 
merkezlerindeki kadihklar geliyordu.85 Hiyerarsinin zirvesinde sirasiyla Bursa, Edirne ve istanbul 
kadilan yer aliyordu. istanbul kadisi, terfi edince kazasker olurdu. 

Kazaskerin hazineden aldigi maas gunluk bes yuz akge idi. 86 Ancak aynca yaptiklan 
islemlerden de belli bir yuzde alirlardi. Bu harglardan Rumeli kazaskerine gunde sekiz bin, Anadolu 
kazaskerine ise gunde on bes bin akge gelir geliyordu. Emekli olunca kendilerine arpalik verilirdi. 
Hiyerarside Rumeli kazaskeri Anadolu kazaskerinden onde gelirdi ve yukselirse seyhulislam olurdu. 

Yurutme ve karar yetkisi olmayan fakat butun hukuk literaturunu inceleyerek ortaya gikan 
meseleler hakkinda gorus bildiren muftuler de ilmiyedendi. Muftuler, belirli davalarda durumlarim 
saglamlastirmak igin hukuk otoritelerine gerek duyan kadilar, memurlar veya ozel kisilerin sorulanna 
cevap olarak gorus hazirlarlardi ki, bu goruse fetva denirdi. Zaten muftu de fetva veren demekti. 

Kadilar resmen tayin edildigi halde, gerekli niteliklere sahip bir ilmiye mensubu, gevresi 
tarafindan muftu olarak taninirsa, bu meslegi surdurebilirdi. KanunT doneminde muftuler de kadilar 
gibi teskilatlandinlmaya gahsilmisti. §eyhulislamhk makami bu teskilatlanma sonucunda ortaya 
gikmis, istanbul muftusu Osmanh Devleti'nin bas muftusu yani seyhulislam olmustu. 

359 



Ulema hiyerarsisinin en yuksek derecesi §eyhulislamlik idi. §eyhulislam, dint hukumleri resmT 
agidan yorumlama hususunda en yetkili kisi oldugu gibi, butun devlet adamlannin karar ve 
davranislarimn ser'Tligi konusunda da gorus (fetva) verebilecek tek kisiydi. Osmanh Devleti'nde her 
onemli is igin seyhulislamdan fetva ahnmistir. Padisaha gorevden el gektirilmesi igin de fetva mecburi 
idi. 



§eyhulislam divan uyesi degildi. Protokoldeki sirasi vezTriazamla ayniydi. ilk donemlerde 100 
akge yevmiye alan seyhulislamlann ucreti, II. Bayezid devrinde gundelik 150'ye, KanunT zamamnda 
ise once 500'e, daha sonra da 600'e gikanlmisti.87 

Ust kadrolanni gordugumuz ilmiye zumresinin alt tabakalan da binlerce kisiden olusuyordu. 
Genellikle ucretlerini vakiflardan alan ve muhtelif kuruluslarda galisan bu zumrenin sayisi ve aldiklan 
ucretler hakkinda birfikir edinmek igin bazi rakamlarzikredebiliriz:88 

XVI. yuzyilin ikinci yansinda kirk ug mescid ve camide bin iki yuz doksan sekiz kisi gorev 
yapiyordu. imamlar iki ila on be§ akge, muezzinler iki ila yedi akge, hatipler iki ila otuz akge arasinda 
yevmiye aliyorlardi. Hakimiyet alameti olmak uzere cuma gunu hutbede hukumdann adini zikretmesi 
agismdan toplum iginde hatibin fonksiyonu onemliydi. 

Her mektepte bir muallim gorev yapar ve gunde ug ila on akge arasinda ucret ahrdi. Kalfa veya 
halife denilen yardimcisinin yevmiyesi ise iki ila ug akge arasinda degisiyordu. 

NaksTlik, BektasTlik, KadirTlik, MevlevTIik gibi muhtelif tarikatlara ait olan ve devrin birer kultur evi 
niteligini tasiyan tekke, zaviye veya hanikahlarda, buyuk islam mutasavviflarmin dusunce ve inanis 
yollanni kendilerine mahsus usul ve uygulamalarla dervislerine ogreten seyhlere ise genellikle sekiz 
ila otuz akge arasinda yevmiye 6denirdi.89 

Darussifalarda gorev yapan tabiplerin ucreti ise gunluk on bes ila otuz akge arasinda idi. 

Diger ulema sinifi uyeleri gunluk bir ila bes akgelik ucretle kuguk gapli dim gorevler ustlenirler, 
turbe ve mezarhklara bakarlar, oluler igin dua okurlardi. 



2. Yonetilenler Sinifi: Reaya 

Osmanh Devleti'nde, askensinif disinda kalan, dolayisiyla yonetime katilmayan, gegimini tanm 
ve sanayi alanmda uretim yapmak ve ticaretle ugrasmak suretiyle temin eden ve devlete vergi veren 
kesim, toplumun ikinci sinifini olusturuyordu. Bu sinifa raiyyet sinifi veya reaya deniliyordu. Raiyyet 
bir hukumdann gozetimi ve sorumlulugu altinda bulunan halk anlamina geliyordu. Reaya ise raiyyet 
kelimesinin gogulu olup yonetilenler anlaminda kullaniliyordu. 

360 



Reayayi, daha once de belirttigimiz gibi, tacirler (tuccar) ve esnaf ile koyluler ve gogebeler 
seklinde alt gruplara ayirmak mumkundur. Bunlar yerlesim yerlerine gore de tasnif edilebilir. Tuccar 
ve esnaf genelde sehirlerde oturuyor, koyluler koylerinde gahsiyor, gogebeler ise yaylak ve kislaklar 
arasinda hayvancihk ile mesgul oluyorlardi. Bu bolumlenme, sosyal yapilanma yaninda ayni zamanda 
ekonomik is bolumunu de ifade ediyordu. Koyluler ve gogebeler, kirlarda ve koylerde tanm uretiminde 
bulunuyor, Esnaf ve tuccar ise kasaba ve sehirlerde toplumun ihtiyaci olan mallan uretiyor ve bunlann 
dagitimiyla ugrasiyorlardi. Bu faaliyetleri sonucunda, kendi gegimlerini saghyor ve devletin islevlerini 
yerine getirebilmesi ve kamu hizmetlerinin gorulebilmesi igin gerekli arti geliri elde ediyorlardi. 
Kasabalar ve sehirler genellikle hayrat sistemi sayesinde gergeklestirilen imaret siteleri'nin yanyana 
gelmesiyle tesekkul etmis; esnaf ve tuccar lonca sistemi'ne gore, koyluler ise gifthane sistemi'ne gore 
orgutlendirilmisti. 

A. Tuccar ve Esnaf 

Yonetici kadro disinda sehir halkini olusturan reayanin en onemli gruplanndan birini, tacirler 
(tuccar) teskil ediyordu. MahallT uretim ve ticaret esnaf tarafindan yapildigi halde, sehirler arasi, 
bolgeler arasi ve ulkeler arasi ticaret tacirlerin elindeydi. 

Turk ve islam gelenekleri toplumda tuccara ozel bir yer veriyordu. Devletin kontrolu agisindan 
tanmla ugrasanlara ve zanaatkarlara nazaran daha serbesttiler. Kuguk ticaret erbabi ve esnaftan 
farkh olan bu buyuk is adamlan, bolgeler arasi genis gapli ticaretten ve disandan ithal edilen mallann 
satisindan kar saglardi. Toplumda, tuccar sayesinde ulkede refahin arttigina, ucuzlugun yayildigina, 
padisahin ununun butun dunyaya yayildigina ve ulkenin zenginlestigine inanihyordu. 

Basta istanbul olmak uzere buyuk sehirlerin ihtiyacini yakin gevrelerinden karsilamak mumkun 
olmadigi igin buyuk tacir ve toptancilar bu alanda onemli bir role sahiptiler; zorunlu tuketim 
maddelerinin ahm, tasima ve depolama islerinin yuzde seksen veya doksanini ellerinde tutuyorlardi. 

istanbul'un et ve bugday ihtiyacmin karsilanmasi, zaman zaman yasak maddeler arasina giren 
kahve ticareti, ham ve islenmis deri ithali, Venedik, Fransa veya ingiltere yunlulerinin, Qin ipeklilerinin, 
Hint veya Qin kokularmin, Rusya kurklerinin, Dogu hahlarinin, degerli taslann ahm satimi, bu 
alanlarda uzmanlasmis buyuk tacirler tarafindan bedestenlerdeyapihyordu. 

Evliya Qelebi'ye gore, sirf istanbul'daki buyuk tuccar ve toptancilar grubu butun galisanlanyla 
birlikte 15.160 kisiden olusuyordu ve bunlann 3.188 dukkani, magazasi ve amban vardi.90 

Uzak deniz ticareti daha gok yabanci gemiler tarafindan gergeklestirilirdi. Karadeniz ve Dogu 
Akdeniz ticareti ise Turklerin, Rumlarin, Yahudilerin ve hatta Ermenilerin elindeydi. Bunlar arasinda 
Avrupah tuccar da vardi. Musluman tuccann onemli bir kesimi kuzey italya'nin buyuk ticaret 
merkezlerinde kendi ticaret orgutlerini kurmuslardi. 



361 



Edirne'nin kumas tuccan, Avrupa ile ticarT iliski iginde olup, Anadolu'da ve Dubrovnik'te dokunan 
kumaslan Avrupa'ya pazarliyor, karsihginda oradan kumas ithal ediyordu. Anadolu, Misir, Yemen ve 
Uzakdogu'dan aldiklan pamugu Avrupa'nin heryerine satan tacirler de vardi. 

istanbul tuccan arasinda askerT sinif uyelerine de rastlaniyordu. Bunlar ozellikle dis ticaretten 
onemli olgude kar elde ediyorlardi. Bu kann gok kuguk bir dilimi vergi olarak devlet hazinesine 
giriyordu. Bu karlarla tuccar kuguk atolyelerde gahsan dokumacilara ham madde temin ediyor, 
dokunan kumaslan, Bati Avrupa ve Rusya'ya satiyorlardi. Tuccann su veya bu sekilde destekledigi 
yoneticiler, kendilerini destekleyenlere bazi onemli maddelerde tekel olma imkam yaratiyorlar, 
loncalann kisa surede uretemeyecekleri yunlu dokuma ve silah isini bunlara havale ediyorlardi. 91 

Osmanli sehir halkimn bir diger grubu da esnafti. Esnaf siniflar veya is kollan demekti. 
Satilmakta olan mallann devlet tarafindan fiyatlannin tespit edildigi 1640 tarihli bir narh defterine gore 
ikiyuz yirmi bes adet degisik meslek sahibi, yani esnaf vardi: Kagitgi, ciltgi, terzi, kurkgu, kalayci, telci, 
kihggi, kalkanci, gadirci, bigakgi, igneci, berber, vs. 92 Kuguk ticaret erbabmdan ve zanaatkarlardan 
olusan esnaf, hem is kollanyla ilgili ham maddeyi isleyerek uretim yapiyor, hem de bunlann satisiyla 
mesgul oluyorlardi. AskerT sinif uyeleri ve yabancilar harig, sehir halkimn, tamaminin sinif sinif 
loncalar halinde teskilatlanmis olduklan soylenebilir. Genelde bir loncanm uyeleri ayni dine mensup 
idiler, fakat Musluman veya gayrimuslim uyeleri olan loncalar da vardi. Loncalar hiyerarsik bir yapiya 
sahipti. Mertebelenmenin asagi derecelerinde giraklar, kalfalar ve ustalar, daha ust seviyelerde ise 
seyh, nakib, duaci, gavus, yigitbasi ve kethuda yer aliyordu. 

Kethuda disanda loncayi temsil ediyor, hukumetle iliskileri yurutuyordu. Kethudanin yardimcisi 
olan yigitbasi genelde pazardan ham madde alarak ustalar arasinda esit bigimde dagitmak, islenen 
malm loncanm belirledigi olgulere uyup uymadigini denetlemek ve bunlari obiir loncalara ve 
dukkanlara dagitmak gibi islerden sorumluydu. Guglu bir din duygusu iginde ahlaklihk, namusluluk, el 
agikhgi, ozveri ve yardimlasma ruhunu yasatma temeli uzerine kurulmus futuvvet93 ve ahTlik94 
geleneklerini devam ettiren bu lonca teskilatlannda seyh daha gok ahlakT ve din? bir otorite idi. Qirakhk 
ve ustahk torenlerini yonetir, cezalann uygulanmasim saglardi. Her loncada aynca meslegin sirlanni 
gok iyi bilen, mallann niteligi hakkinda gorus bildiren, fiyatlann tespitinde yardimci olan ve 
anlasmazhklari gozumleyen bir veya iki uzman (ehl-i hibre) bulunuyordu. Ust seviyedeki butun bu 
gorevliler en tecrubeli ustalar arasindan segilir, bu segim sonuglanni kadilar sicillere gegirirlerdi. 
AhlakT yonden oldugu kadar meslekT agidan da en ince noktalanna kadar belirlenmis bir kaideler 
butunlugu iginde galisan esnaf, XV ve XVI. yuzyillarda bazi Avrupali seyyahlann da belirttigi gibi, 
mesleklerini dunya standartlan olgusunde, ust seviyede icra ediyorlardi. 95 

Evliya Qelebi, XVII. yuzyilda istanbul'da kirk bin ugyuz altmis bes dukkan, atolye ve 
imalathanede yuzyirmi alti bin dort yuz usta ve isginin gahstigini bildirmektedir ki, bu duruma gore her 
is yerine ug dort kisi dusmekteydi.96 Ekonomik agidan gegimlerini temin etmekten ote bir gayeleri 
olmayan esnafin bu sekilde orgutlenmesi hem kendi haklannin korunmasina hem de kalite ve fiyat 



362 



kontrolu sayesinde tuketicinin korunmasina ve boylece toplum duzeninin istikrarh bir sekilde 
devamina yardimci oluyordu. 

Osmanh sehirlerinde, askerT smif mensuplan ile tuccar ve esnaftan baska, ulke disindan gelen 
ve kendilerine aman verilen yani kendilerine memleketin sinirlan dahilinde korunacaklanna dair 
taahhutte bulunulan resmT temsilciler, yabanci tacirler veya gezginler,97 pek musamaha 
gosterilmemesine ragmen koyden sehre gogen issizler, nereden geldikleri pek belli olmayan ve esnaf 
orgutu iginde de yer almayan seyyar saticilar, ulemadan sayilmayan, fakat kendilerine irsT soyluluk 
taninan seyyidler vardi. 

Acaba bu zumre hangi seviye bir gelire sahipti? Olenlerin miraslannin tespit edildigi ve 
bolusturuldijgu Tereke Defterleri'ndeki verilere gore yapilan bir siniflamaya gore Bursa sehri 
halkindan yuzde seksen dordunun, 1467-1468 yillannda, yilhk geliri onbin akgenin altindaydi. Geliri 
on bin ila yuz bin akge arasinda olanlann orani yuzde ondort civanndaydi. Yuz bin akgeden daha 
fazla gelire sahip olanlar ise, halkin ancak yuzde birinden birazfazlasini teskil ediyorlardi.98 

Yirmi yil sonra 1487-88 tarihli Tereke Defterleri'nden hareketle yapilan bir degerlendirmeye gore 
ise, dortyuz iki kisiden ugyuz elli dokuzunun yani yaklasik yuzde seksen sekizinin gelirinin on bin 
akgenin altinda, yirmi yedi kisinin (%7) gelirinin onbin ile otuzbin arasinda, bes kisininkinin (%1.2) ise 
otuz bin ile elli bin arasinda, nihayet onbir kisinin (%3) gelirinin de elli binden daha yuksek oldugu 
anlasilmaktadir. Yirmi yil oncesine gore, halkin gelir seviyesi dusmustur. Bu rakamlar bize aynca, 
askerT smif uyelerinin gelirlerine oranla sehirli reayanin servetinin de, pek buyuk olmadigim 
gostermektedir.99 

B. Koyluler 

Osmanh ekonomisinin temeli tanma dayahydi, dolayisiyla nufusun buyuk bir bolumu koylerde 
yasiyordu. Timar beyleri; tapu sistemine gore tarn, yanm veya daha az yer tasarruf eden giftgi aileleri; 
mukataa ya da kesim denilen isletme bigimiyle yer isleyenler; mulk sahipleri; musellemler, muaflar 
diye gruplandirabilecegimiz koylerde oturuyorlardi. 

Osmanh hukuku, temelde islam'a dayandigi igin tasinir ve tasinmaz mallar uzerinde herkesin 
ozel mulk sahibi olmasim kabul ediyordu. Bununla birlikte tasinir butun mallar ile ev, dukkan, bag ve 
bahgeler, Osmanh oncesinde Anadolu'da mevcut Turk beylerinden ve diger eski Musluman 
devletlerden devrahnmis mulk topraklar disindaki butun tasinmazlann, ozellikle tahil tanmi yapilan 
butun arazilerin giplak mulkiyeti devlete ait sayilmis ve giftlik denen birimlere aynlarak koylu ailelerine 
dagitilmisti. 

Belli kamu gorevleri ustlenen ya da cebelu beslemek zorunda olan timar beyleri, genellikle 
gelirleri kendilerine dirlik olarak tahsis edilmis koylerde oturuyorlardi. Bunlar arasinda, dizdar, 
mulazim, hizmetkar gibi kale gorevlilerine; seyh, halite, fakih, baba, pTr unvani tasiyan din 



363 



gorevlilerine; subasi, divanbasi, kethuda, serasker, geribasi, korucu gibi mahallT idarecilere 
rastlanmaktaydi. 

Bu tur hizmet erbabi olan timar sahiplerinin yillik geliri, bes bin akgenin altindaydi, genellikle bin 
ile dort bin akge arasindaydi. Bazilannin kendi isledikleri giftlikleri de vardi. Timar beyleri askeriyeden 
sayilan devlet gorevlisi statusune sahip kisilerdi, bununla birlikte yasayislarimn diger koylulerden farkli 
oldugu sanilmamalidir.100 

Aslinda "koylu, koylu babadan olup, resmT tahrirde deftere bu sekilde yazilan ve fiilen de koyde 
oturan kisi demekti".101 Asil koylu grubunu, H. halcik'in gifthane sistemi diye adlandirdigi bir uretim 
sistemi iginde yer alan ve devletin kendilerine tahsis ettigi raiyyet giftliklerini isleten koylu hanehalklan 
olusturuyordu. Belli bir tapu rejimine gore, koylu aile birliklerine tahsis edilen bu giftlikler, satilamaz, 
hibe ve vakfedilemez, fakat babadan ogula bir isletme olarak gegerdi. Koylu, kendi okuzu, sabani ve 
tohumuyla bagimsiz bir isletme unitesi olarak topragi kendisi islerdi. Kanunlann belirledigi 
yukumlulukler disinda higbir kimse kendisine higbir is yaptirtamazdi. Bu bakimdan koylu hur ve 
bagimsizdi. Devlet onlann bu haklanni garanti altina ahyordu. Aksi taktirde giftlik isletilemez, 
dolayisiyla sipahi dirligi de gergeklesemezdi.102 

H. halcik'in "aile emegine dayali koylu giftligi sistemi" diye de adlandirdigi gifthane sistemine 
gore orgutlenmis olan koy toplumunu, bu sistemin kurulmasinda ve isletilmesinde onemli rol oynayan 
Osmanli Tahrir Defterleri'ndeki veriler sayesinde tanima ve tasvir etme imkanina sahip bulunuyoruz. 
Cifthane sisteminin temelini, bir gift okuzle islenebilecek bir toprak birimine tasarruf eden evli bir koylu 
aile (hane) teskil ediyordu. Tasarruf edilen bu toprak birimine gift ya da giftlik deniliyordu. Roma ve 
Bizansta'da benzerleri bulunan103 Osmanli gifthane sistemi, hanehalkinm emegi, bir gift okuzun gucu 
ve bu emek ve gugle islenebilecek boyutlardaki tanm uretimi yapilan tarlalar uglusu arasindaki iliskiler 
butunlugune dayaniyordu. Kuguk Asya ve Balkanlar'daki kuru tanm alanlan mirT, yani giplak mulkiyeti 
devlete ait topraklardi. Topragin giplak mulkiyetini elinde bulundurmasi devlete, tanm maliyesinin 
temelini olusturan gifthane birimlerinin pargalanmadan devam ettirilebilmesi ve topragin kolayca 
denetlenmesi imkani veriyordu. Cunku, bu sistemde, koylu devletin topraklan uzerinde surekli bir 
kiraci durumundaydi.104 Ciftgi olunce giftligin tasarruf hakki ogluna gegiyordu. Qiftligin 
pargalanmamasi igin olen kisinin ogullan babalannin topragini ortak isleyip, vergilerini de ortak 
veriyorlardi. Erkek gocuk kalmamissa, dul esi (bTve), kizi, kardesi, kisaca yakin hisimlan topragi 
islemede oncelik hakkina sahipti. Sira sonra ortak tasarrufta bulunan diger kisilere, nihayet koydeki 
topraksiz koylulere gelirdi. 

Bulundugu yoreye ve topragin verimlilik durumuna gore, yuz olgumu 70-150 donumluk tarn bir 
giftlik isleten koylu, gift resmi ya da kulluk akgesi denen bir vergi oduyordu.105 Yanm giftlik isletenler 
gift resmi'nin yansini, daha az yere tasarruf edenler ise medenT hallerine ve emek potansiyellerine 
gore vergilendirilirlerdi. Aslinda, "gerek Bizanshlar gerekse Osmanhlar, bir ailenin tasarruf edebilecegi 
en kuguk toprak biriminin, zeugarion'un ya da gift'in yansi oldugunu kabul ediyor ve buna voidion 
(boidion) veya mm-gift diyorlardi.106 Yanm giftlikten daha az toprak tasarruf eden koyluler fakir 

364 



(Yunanca pezoz) ya da yoksul (Yunanca aktemones) sayihyordu. Bir giftlikten daha fazla yer tasarruf 
edenler de vardi ama, bunlar istisna idi; Osmanh koylulerinin gogunlugu, normal bir giftlik yere tasarruf 
ediyorlardi. 

Ashnda Osmanhlarda koy toplumu tasarruf ettigi topragin miktanna ve dolayisiyla odedigi 
vergiye gore gruplandinhyordu: gift, nTm-gift, ekinli bennak, caba bennak ve mucerred. Cift 
statusundekiler, tam giftlige tasarruf eden ve gift resmi odeyebilenler; nTm-gift, yanm giftlige tasarruf 
eden ve yanm gift resmi odeyebilenler; ekinli bennak, yanm giftlikten az olmakla birlikte bir ekinlige 
tasarruf eden ve ekinli bennak resmi odeyebilen evli koyluler; caba bennak, topraksiz evli koylu resmi 
odeyebilecek olanlar; mucerred, aileyle birlikte oturan ve bekar koylu resmi odeyebilecek olan 
koylulerden ibaretti. Birim olarak gift resmi bir altin karsihgi olan yirmi iki gumus akge idi. NTm-gift 
bunun yansini oderdi. 

Bennakler dokuz akge, mucerredler ile toprak sahibi dul kadinlar ise alti akge oderlerdi. Bu 
vergiler, koylunun toprak sahibine karsi yukumlu sayildigi isgucu hizmetlerinin karsihgi olarak 
ahniyordu. Koylunun toprak sahibine karsi isgucu yukumlulugu Roma ve Bizans imparatorluklannda 
mevcuttu. Ancak koylu bu tur isleri angarya sayiyor ve tepki gosteriyorlardi. Osmanhlar bu tepkilerin 
ve suistimallerin onlenebilmesi igin mumkun mertebe bu hizmetleri gift resmi sistemi gergevesinde 
maktu vergilere donusturmeye gahsmisti.107 

Koylu, bu gift resmi disinda, urettigi her turlu hububat, sebze, meyve, bal, hayvan. vb. her 
seyden, bolgelerine gore kanunlarda belirlenmis miktarlarda devlete vergi oduyordu. Ciftliginin bir 
kismini ug seneye kadar uzayabilen dinlendirme sureleri disinda bos birakip islemezse gift-bozan 
resmi 6demekzorundaydi.108 

Tapulu arazi disinda, Osmanh koyunde, bir de, mukataa veya kesim denilen bir usulle devletten 
yer kiralayan ve isleten bir grup vardi. Bunlar, bir sozlesme ile bir toprak pargasinin ya da bir maden 
ocagmin isletilmesini, veya koy ya da kasaba igindeki bir arsanin tasarruf hakkini, onceden belirlenen 
senelik bir ucret karsiligmda kiralamakta ve istedigi gibi ekip bigmekteydi; kiralanan bir vakif arazisi 
ise kiracilar bu arazi uzerinde kendi ozel mulku olmak kaydiyla binalar insa edebilmekte, hatta orayi 
agaglandirabilmekteydi. Bu agaglar da kiracinin mulku oluyordu. Ancak bu tur mukataali yerler 
zamanla koylunun tam yerlestigi tapulu arazi haline gelmistir. Nitekim Osmanh oncesi eski rejimlerin 
kahntisi olan malikane-divanT sisteme gore bazi bolgelerde topragin bazi haklanni mulk olarak elinde 
bulunduran mulk sahipleri de zaman iginde bu topraklann vakiflasmasi veya timara donusturulmesi 
sonucunda, XV. yuzyil sonlanyla XVI. yuzyihn ilk yansinda ortadan kalkmislardir. 

Koyde yasayan ve asil isi giftgilik olan bu halk, ulasim imkanlannin kit oldugu ve belli merkezler 
disinda sehirlesmenin pek gorulmedigi onbes ila XVIII. yuzyillarda toplum hayatmi surdurebilmeleri 
igin birtakim ek islerle de mesgul oluyorlardi. Gergekten bunlar arasinda, imam, seyh, fakih ve 
kethuda gibi dint ve idarT liderler disinda, terzi, gul dokuyucu, bakirci, demirci, semerci, hallac gibi 
meslek sahipleri de yer ahyordu. 

365 



ilk ve orta gaglarda koyluluk, sadece tarim ureticisi olarak degil, ekonomik agidan potansiyel bir 
emek gucu olarak degerlendiriliyordu. Mesela Osmanhlarda kole kokenli ortakgi kullar, tanmla 
ugrasmasalar bile kirkbes ila altmis akge vergi odemek zorundaydilar. XV. yuzyil sonlannda bu bir 
altina, ya da yetiskin bir erkegin yilhk emek gucu karsiligi kazanabilecegi gelirin yaklasik yuzde onuna 
esitti. Cift-hane sistemi dismda kalanlar, yilda elli akge sahsT vergi oduyor, bu sebeple kendilerine 
ellici'ler, ya da "bir altin verenler" anlamina filorici'ler deniyordu.1 09 

Onbes ve XVI. yuzyillarda, Osmanli koyluleri arasinda yer alan bir zumre de vergiden muaf 
olanlardi. Tahrir defterlerine muafiye genel adiyla veya mesleklerini belirleyen isimlerle yazilmislardi. 
Bunlar arasinda, daha once Seyfiyeyi anlatirken zikrettigimiz yaya ve musellemler dismda, kaleleri 
korumakla yukumlu olan ve kismen tanmla da ugrasan hisarerleri, bunlann yardimcihgini yapan kale 
mulazimlan, yine kalelerde gorev yapan kurekgi, demirci, marangoz gibi ustalar, sayyadan denilen 
kusgular, kureci denilen madenciler, devlet adina piring eken geltukguler, gegitleri bekleyen 
derbendciler, kopruculer vardi. Bunlardan baska, zaviyedarlar, dusmus (emekli) sipahiler; tek bir 
camide on kisilik gruplar halinde gorev yapan cami mulazimlan, yani hatip, imam, hafiz ve seyhler, 
cemaat-i ulema yani ilim adamlan kumesi denilen insanlar, ozellikle seyhler ve seyhzade denen 
seyhogullan ile sipahizade denen beyogullan da muaflar arasindaydi. Bunlar ya hig vergi odemiyor 
veya sadece bazi vergilerden muaf tutuluyorlardi. 

C. Gogebeler (Konargogerler) 

§ehir ve koy toplumlanndan farkh bir yapiya sahip olan gogebeler, Osmanli kaynaklannda 
rastlanan daha dogru bir ifadeyle konar-gogerler veya yorukler merkezT hukumetin kontrolunden 
mumkun oldugu kadar bagimsiz olmakla birlikte, yine de kendileri igin duzenlenmis kanunlar 
gergevesinde bir hayat surduruyorlardi. Toplu gruplar halinde yasayanlan idarT ve mail agidan 
teskilatlandinlmis, kendileri igin kaza ve sancak teskilatlan kurulmustu110 Zaten Selguklu ve Osmanli 
fetih hareketlerine paralel olarak bu konar goger asiretlerin buyuk bir kisminin yeni ulkelere iskan 
edildigini ve boylece bu yorelerin Turklestirildigini biliyoruz. Anadolu ve Rumeli'de bugun hala 
kuruculan olan asiret ve boylann adlanni tasiyan koylerin varhgi bu durumu belgelemektedir.111 

Konargogerler, il ya da ulus adi altinda topluluklar olusturuyorlardi. Bunlar da aralannda boy 
veya asiret, oymak veya cemaat, oba veya mahallelere aynhyorlardi. Turkler'de bey, Araplarda ise 
seyh denilen boy beyi ve yardimcisi olan kethudalar, boyun devletle olan iliskilerini duzenlerlerdi. 
Beyler, yetenekli kisiler arasindan segilir, devlet tarafindan tasdik edildikten sonra kendilerine beylik 
berati verilirdi.112 Bunlar genelde ayni ailelere mensuptular, dolayisiyla konargoger tesekkullerin 
yoneticileri aristokrat bir grup olusturuyorlardil 13 

Tahrir Defterlerine gore XV ila XVII. yuzyillarda konar-goger belli bash uluslann cografT yayilis 
tablosunu gizmek mumkundur: Kara-ulus, Van golunun guneyinde; Boz-ulus, Diyarbakir bolgesinde; 
Dulkadirh ve Yeni M , Maras ve Sivas arasinda; Bozok, Kizihrmak agzinda; Ug Oklul 14 ve Ramazanh 
Toroslar'da yasiyorlardi. Bunlar gok genis alanlar uzerinde konar ve gogerlerdi. Mesela toplam kirk bin 

366 



kisilik bir grup olusturan ve asagi yukan iki milyon kuguk bas hayvan besleyen Boz-ulus Turkmenleri 
Mardin'in guneyinde kishyor ve bazan Gurcistan ve Irak'a kadar giderek Diyarbakir ve Erzurum 
bolgelerinde Anadolu platosu uzerinde yazhyorlardi. Ancak XVII. yuzyildan itibaren devletin asiretleri 
iskan politikasi sonucunda, uluslar pargalanmis ve gok daha genis alanlara dagilarak yerlesmek 
zorunda kalmislardi. Boz-ulus bu konuda da guzel bir ornek olusturuyor. Boz-ulus'a bagh boy ve 
oymaklann 1600'den itibaren XIX. yuzyihn ortalanna kadar, Karaman, Aksehir, Kutahya, 

Saruhan, Aydin, Kusadasi, hatta Rodos ve istankoy'e kadar yayilarak yerlestikleri biliniyor.115 

Konargogerlerin asil islevi hayvancilikti. §ehirlerin et, yag, yogurt, tereyag ve peynir 
ihtiyaglannin gogunu bunlar karsilardi. Kanunnameler gergevesinde, genellikle devlete her iki koyun 
igin bir akge, ugyuz koyundan olusan her bir sum igin bes akge agil resmi oderlerdi. Aynca otlaklann 
kullanilmasina karsilik kendilerinden kislak ve yaylak resimleri de alinirdi. Kislari avcilik yapiyorlardi. 
Cok az miktarda tanmla da ugrasiyorlardi. Sefer yollan uzerinde bulunanlardan gegici askerT hizmete 
alinanlar olur, nakliye islerinde kullanilirlardi.116 Bazi oymaklar da devlet igin ok ve yay imal ederler 
ve vergilerini bu sekilde odemis olurlardi. Asiretlerden aynca, yol ve kavsaklann ve dag gegitlerinin 
korunmasinda, yol yapimi ve onanminda, kopru, kale ve liman yapimlannda ve kervanlarm 
korunmasinda yararlanihrdi. §ehir ve deniz yakinlannda yasayanlar donanma igin malzeme saglamak 
ve gemi yapimina yardim etmekzorundaydilar.117 

Osmanli yonetimi, konargogerlerin yerlesmelerini saglayacak tedbirler ahyorlardi. Zaten 
fethedilen ya da ilhak edilen bolgelerde konargogerler, bansin saglanmasindan sonra, ya devlet 
zoruyla ya da bazan ekonomik baski sonucu kendiliginden, terkedilmis koylere yerlesebiliyorlardi. 
Ayni konargoger konfederasyonunun bazisi yerlesik hayata gegtigi halde digerleri eski hayatlarma 
devam edebiliyorlardi. Mesela Yeni-il yorukleri, Dulkadirh, Bayindir, Avsar ve Harbendel asiretlerini 
kapsiyordu. Bunlann yasadigi Yeni-il kazasinda, yetmisbes koy, yuzyirmi bes mezrea, yetmis bes 
yaylak ve yurt ve doksan tane de konargoger cemaat mevcuttu. Koylerde surekli iskan vardi. 
Mezrealar ekilip bigiliyor, fakat oturulmuyordu, ya da henuz orgutsuz tek tuk yerlesmeler 
sozkonusuydu. Yaylak ve yurtlar ise mevsimlik yerlerdi. Zamanla mezrealara iskan artmis ve buralar 
da koy haline gelmisti. Buna ragmen konargogerlik olgusu Osmanli ulkesinin bazi bolgelerinde 
yuzyillar boyu genis gapta devam etmistir; oyle ki, mesela ig Anadolu'da bugun mevcut koylerin en az 
ijgte ikisi, tanm alanlannin da onda dokusu 1860'tan sonra kurulmustur. Bunda devletin tapu 
dagitarak tasarruf haklanni saglama baglamasi rol oynamistir.118 

V. Osmanli Toplumunda 

Sosyal Hareketlilik 

Bir toplumda siniflararasi gegislere ve yeni statuler elde edilebilmesine, sosyal hareketlilik denir. 
Osmanli donemi dahil Turk toplumunda higbir zaman dogustan ve birbirine gegisi kabul etmeyen bir 
siniflar sistemi gorulmemistir. Turk toplumunda, Hindistan'daki kast sistemi de Ortagag Avrupasi'ndaki 

serfler, asiller ve ruhban sinifi ayrimi da higbir zaman mevcut olmamistir. 

367 



Osmanh yoneticileri genelde ayn fonksiyonlara sahip zumrelerin bulunduklan gorevlerden 
ayrilmamalanni arzu ediyorlardi. Bununla birlikte, bu toplumda yonetilenler (reaya) ve yonetenler 
(askerT sinif) ya da bunlan olusturan farkli zumreler arasinda asilmaz engeller yoktu. Raiyyet 
statusunden askenlik statusune gegmenin, ya da bulundugu mevkide daha ust kademelere dogru 
yukselmenin ug sarti vardi: Bunlar devlete ve dine hizmet etmek ve Osmanh adabini bilmekti. Devlete 
hizmet demek kisinin ustlenmis oldugu devlet gorevini en iyi sekilde yapmasi ve padisaha tam bir 
sadakatle bagh olmasi demekti. Dine hizmet, Musluman olmayi ve islamiyet'in yuksek ulkulerine sahip 
gikmayi gerektiriyordu. Osmanh adabini bilmek ise islam kultur gelenegini en iyi sekilde ogrenmek ve 
yasamak, Osmanli Turkge'sinin inceliklerini kavramak, Osmanli tore ve geleneklerine uygun bir hayat 
surdurmekten ibaretti.119 

Demek ki, yonetenler sinifina gegebilmek veya mesleginde yukselebilmek, egitim-ogretim 
yoluyla mumkundu. Bunun da yollan vardi: Devsirilerek kul sistemi igine dahil olmak, Turk aileler 
yaninda, acemi oglanlar ocaginda ve Enderun'da egitim ogretimden gegmek suretiyle askerT sinifa 
girilebilir ve genellikle seyfiye iginde en yuksek mevkilere gelinebilirdi. 1453-1566 yillan arasinda 
gorev yapan yirmi dort veziriazamdan, ulema menseli olan dordu harig diger yirmisi bu sistem iginde 
yetismislerdi,120 yani bunlar Hiristiyan reaya gocuklan iken devsirilerek belli bir egitim ve ogretimden 
gegirilmisler ve devletin en yuksek mevkiine kadaryukselmislerdi. 

Medrese sistemi iginde egitim ogretim gormek suretiyle de askerT sinifa gegilebilir ve toplumda 
en yuksek mevkilere yukselme imkanlan elde edilebilirdi. iyi bir medrese ogrenimi gormus, kabiliyetli 
ve liyakat sahibi bir kisi, sansi da yaver giderse, adalet, egitim ve din teskilatlan ile sivil burokraside 
en ust makamlara gelebilirdi. Ornek olmak uzere, XVI. yuzyilda Osmanlilann en yuksek egitim 
kurumlanndan biri olan Fatih Medresesi muderrisligine yukselenlerin sosyal tabanina baktigimizda, 
bunlann yuzde kirkyedisinin reaya kokenli oldugunu, yuzde otuz dokuzunun ulema ailelerinden, yuzde 
ondordunun ise diger askerT zumrelerden geldigini goruyoruz. 

Seferlerde basan gostererek timar sahibi olmak, ya da kalemiye sinifinm gahstigi bir buroya 
katip olarak girmek de yukselmenin ilk basamaklarim teskil ediyordu. 

Avusturya elgisi O.G. de Busbecq'in 1555 yilmda KanunT Sultan Suleyman'in huzurundaki 
kalabaligi tasvir eden su satirlan Osmanli toplumundaki sosyal hareketliligi agik bir tarzda 
sergilemektedir: "Biz huzurda iken buyuk bir kalabahk vardi. Vilayet beylerbeyilerinden birgogu 
hediyelerle gelmislerdi. Butun hassa alayi, suvariler, sipahiler, gurebalar, ulufeciler, yenigeriler burada 
idiler. Bu koca mecliste tek bir kisi yoktu ki haiz oldugu mevkii ve rutbeyi kendi liyakat ve cesaretine 
borglu bulunmasin. Hig kimse filanin neslinden, filan, falanin soyundan gelmis olmak dolayisiyla, 
digerlerinden yuksek bir mevkie gikamaz. Herkesin vazife ve memuriyeti ne ise ona gore itibar edilir. 
Bundan dolayi, Turkler arasinda merasimle ustunluk kavgasi yoktur. Herkesin ifa ettigi vazifeye gore 
tayin edilmis bir mevkii vardir. Herkese sultan bizzat memuriyet ve vazifesini tevcih eder. Bunu 
yaparken ne zenginlige, ne anadan dogma, babadan gelme asalete bakar, ne de bos ricalara, 
istirhamlara, ne tavsiyelere... Bir namzedin haiz olabilecegi nufuz ve sohreti hig nazan itibara almaz. 

368 



Yalniz liyakatla dirayete bakar, seciye arar, fikrT kabiliyet, ve istidadi dusunur. iste herkes istidat, 
kabiliyet ve bilgi, ahlak ve seciyesine gore bir ise tayin edilir. Turkiye'de herkes kendi mevki ve 
istikbalinin banisidir. En yuksek mevkilere gikmis olanlar gogu zaman gobanhktan yetismislerdir. 
Bunlar boyle kuguk yerlerden, asagilardan gelmis olmaktan utanmak soyle dursun, bilakis bununla 
iftihar ederler. Ben ne idim. Caliskanhgim, dogrulugum sayesinde ne oldum!. derler. Bugunku mevki 
ve ikballerini ecdatlanna ne kadar az borglu iseler, iftihar etmekte kendilerini o kadar hakli gorurler. 
Turkler insanlarda meziyetin babadan ogula irs yoluyla intikal ettigine, bir miras gibi elde edildigine 
inanmazlar. Bunu kismen Allah'in bir ihsani, kismen de galismamn, zahmetin, gayretin bir mukafati 
telakki ederler. iste bu suretle Osmanli imparatorlugunda sevket ve makam, idarT mevkiler, liyakat ve 
maharetin mukafatidir. Namussuz, tembel, atil, bilgisiz olanlar higbir zaman yuksek mevkilere 
tirmanamazlar: Hakir ve zelil bir halde kahrlar. Osmanhlarin neye tesebbus ederlerse muvaffak 
olmalarimn butun dunyada hakim bir irk haline gelebilmelerinin, imparatorlugun hudutlanni boyuna 
genisletmelerinin sebebi hikmeti budur".121 

VI. Hayrat Sistemi ve 

imaret Siteleri 

Ortgag islam toplumlannda, ozellikle de Musluman Turk toplumlannda bugunku modern 
devletlerin topluma sunmak zorunda oldugu hizmetlerin neredeyse tamaminin vakif kurumu yoluyla 
gergeklestirildigi bilinmektedir. Vakif, herhangi bir kisinin mulkiyetine sahip oldugu menkul ve 
gayrimenkul mallanndan bir kismini, Allah'in nzasini kazanma niyetiyle, halkin her hangi bir ihtiyacini 
gidermek uzere dint, hayrT ve igtimaT bir gayeye muebbeden tahsTs etmesi eylemiyle ortaya gikar. Bu 
eylemin arkasmda her hangi bir mecburiyet veya zorlama degil, fakat insanhga karsi ferdT sorumluluk 
hissi, vicdanT bir hizmet duygusu, diger bir ifadeyle iyilik, sefkat, yardimlasma, dayanisma, oteki'ni 
yani baska bir insani veya baska bir canliyi maddT ve manevT agidan huzura kavusturma yolunda haz 
duyma ve benzeri kultur degerleri ve bu degerleri kendisine ilke edinmis kisinin hur iradesi yatar. 

Vakiflar konusunda simdiye kadar hem Turkiye'de hem de baska ulkelerde birgok arastirma 
yapilmistir.122 Klasik Osmanli donemi ile ilgili vakif arastirmalannin genel bir degerlendirmesi 
yapildigi zaman, bu donem Turk kulturune, bir bakima vakif kulturu adi verilebilir. Osmanhlarda 
menkul ve gayrimenkul malvarliklarimn ugte biri vakifti. Vakif, egitim-ogretimden sanata, sosyal 
dayanismadan sehircilige, ulasimdan ilmT gahsmalara kadar toplumun ve kulturun butun alanlanna 
damgasini vurmustu. Vakif kurumu, bu gucunu hayrat sistemi'nden aliyordu. Vakif kurumu hakkinda 
simdiye kadar birgok arastirma yapilmis olmasina ragmen, kurumun kurulus ve gelisme dinamigini 
teskil eden bu hayrat sistemi ancak son zamanlarda dikkat gekmistir.123 Turkiye'de, sosyal bilimlerin 
diger alanlannda oldugu gibi, vakif konusunda da, ilk metodolojik yaklasim tarzlanni ortaya koyan 
bilim adami, merhum Fuad Koprulu olmustur. O, daha 1938 yilmda, vakif muessesesinin sadece 
hukukT cephesi incelenerek anlasilamayacagim, dolayisiyla onun 



369 



kullT tarih anlayisiyla tarihT bir perspektif iginde incelenmesi gerektigini, vakifla ilgili belgeler bu 
nazarla sorgulanip degerlendirildiginde toplum ve kultur tarihinin birgok yonunun de agikhga 
kavusturulabilicegini ornekleriyle g6stermisti.124 Ayni donemlerde 0. L. Barkan, diger arastirmalan 
yaninda vakif konusuna da egilmis, vakiflar tarihiyle ilgili kaynaklar uzerinde durmus ve vakif 
muessesesini-ozellikle iktisat tarihi ve sehircilik tarihi agisindan-inceleyerek yeni ufuklar agici ornek 
olabilecek arastirmalar yayinlamisti.125 Onun sehirlerin olusumu ve gelismesinde rol oynadigmi 
gostermeye gahstigi vakif imaret siteleri diger adiyla kulliyeler hakkinda yazdigi makale, vakfin asil 
mahiyetini anlamak agisindan gok 6nemlidir.126 

§ehirlerin kurulus ve gelismesinde oldugu kadar ulkenin sosyal ve ekonomik hayatinda da, 
onemli rol oynayan bu imaret siteleri, genellikle bir cami etrafinda kumelenmis yapilar butunlugunden 
olusuyordu. Bunlar arasinda, mektep ve medrese gibi egitim ogretim kurumlan, sitede kamu gorevi 
gorenlerin, talebelerin, fakirlerin ve yolculann karsihksiz yemek yedigi asevi, misafir yurdu (tabhane), 
hastahane (tTmarhane, darussifa), hamam ve karvansaray... gibi din, kultur ve sosyal yardim 
kurumlan; bu sitenin kalabahk memur ve hizmetlilerinin bannacagi ikametgahlar, su yolu, 
kanalizasyon... gibi medenT (beledT) kuruluslar vardi. Aynca bu imaret sitesine devamh bir gelir 
saglamak maksadiyla insa edilmis ve her biri bir sinif san'at ve ticaret erbabina tahsis edilmis olan 
han ve garsi, Tmalathane ve ticarethane gibi isyerleri ile kusatilmisti. Bu sekilde tesekkul eden imaret 
sitesi, genellikle yeni kurulacak olan bir sehrin veya eski bir sehrin yeni bir semtinin gekirdegini teskil 
ediyordu.127 

Bu arastirmasinda Barkan, ozellikle vakif imaret siteleri konusunda vakif olgusunun ozunu 
yakalamis ve vakif yoluyla gergeklestirilen bu sehirlesme ve kamu hizmetleri mekanizmasimn "imaret 
sistemi" adi altinda incelenebilecegini belirtmistir. Gergekten vakiflar yoluyla ve kulliyeler etrafinda 
tesekkul eden bu yapilanmamn, imaret sistemi adi altinda incelenebilecegi dusunulebilir. Bununla 
birlikte, vakif olgusunu butuncu bir yaklasimla gozmeye gahsirsak; bu gok kapsamh ve karmasik 
olgunun imaret sistemi ile agiklanmasimn mumkun olamayacagi da agikga gorulur. Gergekten vakfin 
en gorkemli bir bigimde tezahur ettigi alanlardan birisi imaret siteleridir. Amma, bu sitelerin disinda ve 
otesinde vakiflar yoluyla ilk anda insanin akhna gelmeyecek cinsten maddT ve manevT hizmetler 
sunulabilmis oldugunu da herkes bilir ve zaten Barkan'm diger galismalannda da bu husus 
gorulebilmektedir. Oyleyse, vakif olgusunu butunlugu iginde anlamlandirabilecek baska bir sistem 
aramamiz gerekir ki, kanaatime gore bu sistem, hayrat sistemi olabilir. Osmanh donemine ait 
vakiflarla ilgili vesika koleksiyonlannda ve basta tarih literaturu olmak uzere diger eserlerde, Turklerin 
hayrat kavramini bilingli bir sekilde kullandiklan ve bunu devletin ve toplumun bir sistem olarak 
islettikleri rahatga gozlenebilmektedir. Hatta, hayrat ruhunun Osmanh ulkesinde toplumsal bir ruh 
haline gelmis oldugu bile soylenebilir. Turk vakiflannin, ozellikle islam? donem Turk vakiflannin 
tamaminin, hem dint ve felsefT temelini ve hem de uygulama bigimini agiklayabilecek olan bu 
sistemin, Turk halkinin bazi davranislan uzerindeki yansimalanni bugun bile gormek mumkundur. 

Hayrat sistemi, iyi anlasildiginda, verilen orneklerin isiginda, ulkenin ve toplumun butunu 

tahayyul edildigi zaman, vakif muessesesinin Osmanh Devleti'nde uygulanismin geneli hakkinda da 

370 



genel bir fikir sahibi olunabilir. Hayrat sistemi, Turk medeniyetinin mayasim olusturur. Soz konusu 
sistemin felsefT temellerini, Turk filozofu FarabT'nin daha onuncu yuzyihn kirkh yillannda yazmis 
oldugu MedTnetu'l-fadila (erdemli, ideal toplum) adli meshur eserinde bulmak mumkundur.128 

FarabT'ye gore, insan tek basina kendini surduremez ve mukemmellesemez. Yaratihsin gayesi 
olan mukemmellige "ancak birbiriyle yardimlasan birgok insanin bir araya gelmesiyle" ulasilabilir. 
Gergek mutluluk vasitasi olan hususlarda yardimlasmayi amaglayan bir sehir, erdemli, mukemmel bir 
sehir'dir (madTna fadila), mutlulugu elde etmek igin uyeleri birbirlerine yardim eden toplum erdemli, 
mukemmel bir toplum'dur. Ulkenin mutlulugu gayesiyle sehirleri birbirlerine yardim eden bir millet, 
erdemli, mukemmel bir millet'dir. Ayni sekilde erdemli, mukemmel, evrensel devlet de, ancak iginde 
bulundurdugu butun milletleri mutluluga eristirmek igin birbirlerine yardim ettikleri zaman ortaya 
gikar.129 

XVI. yuzyil Osmanh dusunurij Kinahzade AN Celebi, FarabT'nin tasarladigi bu erdemli ve mutlu 
site'nin KanunT Sultan Suleyman zamaninda gergeklestirildigini ifade ediyor.130 Bunlar, Barkan'm 
imaret siteleri diye adlandirdigi sitelerdir. Gergekten soz konusu donemde, boyle bir mutlu sitede 
yasama hedefine yaklasildigi soylenebilir... Bunun arkasinda yatan faktor de, o donemin uguncu 
sektoru diye tammlayabilecegimiz vakiflar'dir; daha dogrusu vakfin arkasinda yatan hayrat sistemidir. 

iste, bugun dunyanin yakalamaya galistigi bu iradeyi islam? donem Turk tarihinde harekete 
gegiren kiymet hukmu, "herkesin ve (her milletin) yoneldigi bir yonu ve yontemi vardir. Siz hayrat 
(sosyal ve hayrT isler, iyilikler) yapmaya kosun, bu hususta birbirinizle yans edin..." ayeti131 idi. 
Hayrat, Turk kulturunde, insani dayanisma ruhu iginde iki dunya saadetine kavusturan her turlu 
davranis ve eser olarak yorumlanmisti. Bu bir sevgi isiydi. Sadece maddT destekler degil, guzel bir 
soz, hatta guler yuz bile iyilikler kategorisinde sayilmisti. Yalniz insani degil her canliyi sevmenin, bu 
tiir davranislarla gonul almaya, insanlan mutlu kilmaya galismanin ibadet olduguna inanihyodu. 
Kutadgu Bilig'de Yusuf Has Hacib, "...Sen herkesten iyi ol ve hep iyilik yapmaya galis" diyordu.132 

Oyleyse islam vakfini, Musluman toplumlarda, islam'in kultur sistemi unsurlanndan birinin, bu 
toplumlara mensup bir kisiyi harekete gegirerek, onun sahsT mallanndan bir kismini kamu hizmeti 
gorecek kuruluslara donusturmesi eylemi olarak tanimlamamiz mumkundur. Bu eylemin, diger bir 
ifadeyle degerlerin somutlasarak kurumsallasmasi olgusunun bir urunu olan vakif, islam toplumlarimn 
bazi donemlerinde, ekonomik, sosyal ve kulturel hayatin her cephesinde kendisini hissettiren bir 
yapiya kavusmustur. 

islam vakfinin iki onemli unsuru vardir: Dogrudan hizmet sunan vakif bina ve kuruluslara hayrat; 
bu kuruluslann ebedT olarak yasamasi ve topluma hizmet sunabilmesi igin vakfedilen gelir 
kaynaklanna ise akarat denilir. Vakfin bu iki unsurunu tasvir eden ve gelir kaynaklannin nasil 
isletilecegine ve hedeflenen hizmetlerin nasil gergeklestirilecegine dair ilkelerin belirlendigi vakfiye 
denen belgelerde, Turk vakif kuruculannin insan ve dunya anlayislanni, ve vakif kurma gerekgelerini 
agiklamamiza yarayacak son derece zengin veriler bulunmaktadir. 

371 



Bu veriler bize vakif muessesesine hayat veren kultur sistemi unsurlanni tespit imkani 
saglamaktadir. Turk vakiflannin vakfiyeleri'nde genellikle, Kur'an'in "hakikaten insan igin kendi 
gahstigindan baskasi yoktur"133 ayetine ve islam Peygamberi'nin "bir kimse old araziyi ihya ederse 
ona malik olur" hadTsine atifta bulunulmakta, vakfedilen mal varhginin vakif kuruculannin kendi 

emekleri mahsulu halis mallan oldugu israrla beyan edilmekte; boylece insanin ferdT 
sorumlulugunun, emeginin ve galismasimn onemi ve degeri vurgulanmaktadir. 

Ondan sonra da aim teriyle kazamlan bu mal varhgindan bir kisminin veya tamaminin diger 
insanlann ihtiyaglanni gidermek uzere vakfedilmis olmasi olgusu, genellikle yardimlasmayi ve sosyal 
dayanismayi tesvik eden ayetlerde ifadesini bulan bazi kavramlara atifta bulunularak agiklanmaya 
gahsilmaktadir. 

Bunlar arasinda hayrat134 kavrami son derece onemlidir. Kokeni arapga olan hayir ve onun 
gogulu hayrat kelimeleri, Osmanli literaturunde en gok kullanilan kelimelerden biridir. iyilik, in'am, 
ihsan, menfaat, ugur, saadet manalarma gelen hayir kelimesi Turkge'de gok genis bir kullamm 
alanina sahiptir. Deyimlere ve atasozlerine gegmistir. Sabah ve aksam vakti karsilasilan insana 
"hayirh sabahlar" veya "hayirh aksamlar" dilenir. Yeni bir seye sahip olan kisiye, onu iyi gunlerde 
kullanmasi dilegini ifade etmek igin "haynni gor" denir. Gorulen bir ruya veya beklenmedik bir olay 
"hayra yorulur". Din ve insanlik agisindan ovunulecek bir davranista bulunursaniz, "hayir islemis" 
olursunuz.135 Diger taraftan, "hayir dile komsuna hayir gele basina"136 ilkesi, Turk toplumunda 
sosyal iliskileri yonlendiren Turk insanseverlik anlayisinm atasozu haline gelmis en onemli 
dusturlanndan birisidir. 

Gergekten, Turkler kendilerini, genellikle kurmus olduklann vakiflann vakfiyelerinde zikrettikleri 
"... bir topluluk vardir (ki), onlar Allah'a ve ahiret gunune inanirlar, iyiligi emrederler, kotulukten 
vazgegirmeye gahsirlar, Hayrat'ta, yani hayrT ve sosyal islerde birbirleriyle yans yaparlar, iste onlar 
kurtulusa erenlerdir"137 ayetinde tarif edilen topluluk olarak gormusler ve yine Turk vakfiyelerinde 
sikga zikredilen "Herkesin ve (her milletin) yoneldigi bir yonu ve yontemi vardir. Siz hayrat yapmaya 
kosun, bu hususta birbirinizle yans edin..."138 mealindeki Kur'an ayetini kendilerine ortak bir davranis 
modeli haline getirmisler ve bu sayede yeni bir kultur hareketine girismislerdir. 

Yapilan hesaplara gore, sancak denilen ugyuz idarT biriminden her birisinde takriben bine yakin 
vakif bulunan Osmanli Devleti'nde vakiflann genel butgesi, devlet butgesinin ugte birine ulasmaktaydi. 
Demek oluyor ki, yukanda belirttigimiz kiymet hukumlerini benimseyen kisiler, higbir zorlama 
karsisinda kalmaksizin kendi istekleriyle, kendi 6z mallanndan, devlet butgesinin ugte biri kadar bir 
geliri kamu hizmetlerine aktarabilmekteydiler. 

Gergekten bu muessese sayesinde, Turk dunyasinin her yoresinde, binlerce sahsiyet kendi 6z 
mallanni cemiyetin diger fertleri yaranna hizmet sunacak hayrat kurmak suretiyle sefkat prensibini 
musahhaslastirmislardi. Mesru yollarla, galisarak mulk edinmis, fakat ihtiyaglanndan fazlasini kamu 

hizmetlerine aktararak sosyal adaleti gergeklestirmislerdi. Boylece, kardeslik ve dayanisma prensipleri 

372 



uygulama alanina girebilmisti. Ustelik, dil, din ve irk ayinmi gozetmeksizin herkese hizmet sunan vakif 
muessesesi, boylece hosgorunun detimsali olabilmisti. 

Toplumun her kesiminde, diger bir ifadeyle kulturun her kademesinde muessir oldugunu 
gordugumuz vakif muessesesi sayesinde, sahsT servetler, sayisiz Turk koy ve sehrinde 
Muslumanlann dTnT, sosyal, kulturel ve hatta siyasT merkezleri olarak tezahur eden camiler haline 
gelmisti. 

Bu servetler, bazi camilerin gevresinde, yukanda da belirttigimiz gibi, medrese, imaret, gesme, 
sebil, kutuphane, hastahane ve bunun gibi diger kuruluslara donusmus, boylece imaret siteleri 
(kulliyeler) olusmustu. Binalar ve hizmetler kompleksi, sosyal teskilatlar butunlugu olarak kulliyeler... 
Semerkant'da Ulug Bey'in Registan Kulliyesi'nden139 Edirne'deki Selimiye Kulliyesi'ne ve oradan 
Bosna-Hersek'te Saraybosna'daki Gazi Husrev Bey Kulliyesi'ne140 kadar Turk Dunyasi'mn her 
tarafina yayilmis yuzlerce eser... Kasgar'da Yakub Han, Bursa'da Yesil, istanbul'da Fatih veya 
Suleymaniye oluvermisti. Bu, Turk dunyasim kusatan bir medeniyet hareketiydi. 

Bu davranis modelini, daha isin basinda Osmanh Devleti'nin kuruculan, kendi sahislannda 
yasamis ve uygulamaya koymuslardi. ilk Osmanh tarihgilerinden Asikpasazade'ye gore, Osmanh 
Devleti'nin kuruculan ve yoneticileri "...yoksul doyurucu sofra sahipleri" idi. "Dunya halkina nimetler 
yedirirler" idi". 141 Yine ona gore, devlet yoneticisinin vazifesi, elde ettigi birikimleri toplumun 
hizmetine sunmak; boylece halkini karni tok, adalet, guvenlik ve huzur iginde yasatmakti. O, servetin 
anlamim ve degerini "mal odur ki hayra sarfoluna"142 diye anlatiyordu. Diger bir ilk donem Osmanh 
tarihgisi Tursun Bey'e gore de, "ustun bir izzet ve serefe mazhar " kihnan143 insan, tabiati geregi 
igtimaT bir varhkti. Toplu halde yasamak zorundadir. Tursun Bey insanlarm toplu halde yasamasi 
olgusunu, kendi ifadesiyle, bu olguya "temeddun dirler ki, orfumijzce ana sehr ve koy ve oba 
dinilur"144 diye tammlamaktadir. O'na gore, insan toplu halde yasamayi yaratihsi geregi ister, "nasil 
istemeye ki yardimlasmak igun biribirine muhtacdur". Ve bu yardimlasma isi ancak bir araya 
toplanmakla olur.145 Tursun Bey, siyaseti, toplumda her insanin yardimlasma konusunda hangi isi 
yapmakla mukellef ise onunla mesgul olmasini saglayacak tedbirlerin ahnmasi olarak 
tammlamaktadir. 146 

AhmedT'nin ifadesine gore, Orhan Gazi "Mescid u mihrab bunyad" eylemis, "bunca dar-i hayr 
abad" eylemistir,147 yani hayir evi kurmustur. Ona gore I. Murad da darulhayr (hayir evi) 
kurucusudur.148 

§ukrullah'in tespitleri de aynidir: Celebi Mehmed, "...Bursa baskentine gelip, atalan dedeleri gibi 
darulhayir yapilmasini buyurdu. Yaptilar. Hem cami, hem hankah, hem de yoksullar evidir. Daha 
guzeli ve daha tathsi olmiyan turlu yemekleri buyuge kuguge eristirirlerdi. Darulhayir'in karsisinda 
medrese buyurdu, yaptilar. Din bilgilerinden ve gayn bilgilerden higbiri yoktur ki ogrenciler ol 
medresede ogrenmesinler. Muderris, muid, ogrenci ve daha baska hizmetgiler igin yetecek kadar 



373 



(akga) tayin buyurdu. iki darulhayinn arasinda bir kubbe yapilmasini buyurdu: Kendileri dinlenmek 
igin".149 

Sukrullah'a gore, insanlar Sultan I. Murad'in "ulkeler bezeyen kutlu gadinnin golgesinde rahathk 
ve korkusuzluk buldular. Bu dindar padisahin ugurlu gaginda yapilan hayrat; savaslar; kafir ellerinin 
ahnmasi; dinsizlerden kalelerin ele gegirilmesi; medreselerin, mescitlerin, hankahlann, camilerin, 
minberlerin, tastan koprulerin, kervansaraylann ve baska hayir yerlerinin yapilmasi; bilginlerin 
uluglamp yetistirilmesi... higbir gagda g6rulmemistir".150 

Asikpasazade Osmanli padisahlarimn hasletlerini anlatirken, yine onlann hayrat kuruculugu 
uzeinde israrla durmaktadir.151 iste temeli bu hayrat ile atilan Osmanli sehirlerinin gelismesi de yine 
hayrat sayesinde gergeklesmistir. Bu sehirlerin gelismesinde FarabT'nin ve Tursun Bey'in ifade ettigi 
felsefenin uygulanisi gozlenmekteydi. Butun Osmanli sehirleri bu felsefeyle insa olunuyordu.152 
Gergekten bu donemde, hayrat, Tann ve insan sevgisinden kaynaklanan, insani dayamsma ruhu 
iginde iki dunya saadetine kavusturan her turlu davranis ve eser olarak algilanmis ve uygulanmisti. 
Bu eserlerin en gelismis bigimini, yukanda belirttigim hayrat hizmetlerinin tamamini bunyesinde 
butunlestiren ve klasik Osmanli doneminde zirvesine ulasan imaret siteleri (kulliyeler) teskil 
etmekteydi. 

Klasik Osmanli donemi Turk toplumunun sosyal psikolojisi tahlil edildiginde, bu toplumu 
olusturan insanlann Kulliye'yi, iman, dusunce ve eylem dengesi uzerine kurulmus bir kultur urunu 
olarak algiladiklanni goruyoruz. Zira onlara gore, her seyin temeli, ferdin sahsT sorumluluguna ve hur 
iradesine dayaniyordu. Her insan butun insanhgin meselelerini kendi meselesi gibi hissetmeli, bunun 
igin gucu nispetinde gahsip uretmeli ve kendi ihtiyacindan fazlasini kendi hur iradesiyle diger 
insanlann ihtiyaglanni gidermek, sikintilanni gozmek igin harcamaliydi. Bunun en iyi yolu da 
Musluman Turk sehrinin hucresini olusturan bir imaret sitesi (kulliye) insa etmekti. Oyleyse, klasik 
Osmanli donemi Turk sehrini, dolayisiyla Turk kulturunu gozumlemek ve anlamak, sehrin dokusunun 
hucresini olusturan ve vakif sistemine dayanan imaret sitesi (kulliyye) 'nin gozumlenmesine ve 
anlasilmasina bagli demektir. 

Bu sebeple ben simdi burada, bir ornek sunmak uzere, hayrat dusuncesi ve uygulamasiyla, 
Turkfethi sonrasinda istanbul'un nasil Tmarve ihya edilerek o gaglarda FarabT'nin tasarladigi medTne- 
i Fadila orneginde kurulan imaret siteleri'nin olusturulmasiyla, Turk toplumunun sosyo-kulturel agidan 
butunlesmesinin saglandigi bir huzur sehrine donusturuldugunu agiklamayi deneyecegim. Bunun igin 
de daha once gizmis oldugum bir tipolojiyi kullanacagim.153 

Fetih'ten sonra kurmaylanyla gorusen Fatih Sultan Mehmed, istanbul'un Tmar edilmesini; hangi 
irk ve dinden olursa olsun sehirden kaganlann geri getirilmesini, hatta ulkenin diger bolgelerinden de 
buraya nufus aktanlmasini ve bunlar igin bir takim tesvik tedbirleri alinmasmi kararlastinyor. Bu 
insanlann onemli bir takim ihtiyaglannin bir an once karsilanabilmesi gayesiyle altyapi gahsmalanna 



374 



hiz veriyor ve bu gergevede kendi vakfi, diger bir ifadeyle hayrati olan Fatih imaret Sitesi (Fatih 
Kulliyesi)'nin insasina bashyor. 

Bu sitenin hukukT belgesini teskil eden vakfiyesinde Fatih, istanbul'un Tmari ile ilgili dusiJncesini 
soyle dile getiriyor: "Huner bir sehir bunyad itmekdur/Reaya kalbin abad itmekdur". Bu beyit, marifet, 
asil is, beceriklilik, bir sehrin temelini atmak, bir sehir kurmak; boylece de halkin kalbini senlendirerek 
hosnut etmek ve ebedT kilmaktir anlamina gelmektedir. ilk hucresini olusturan Fatih Kulliyesil 54 ile 
temeli atilan yeni istanbul'da bundan boyle imaret siteleri birbirini takip edecek ve sehir gunden gune 
mukemmellesecektir. 

Bir butunu tanimak igin, onu olusturan benzer hucrelerden birini tahlil etmek her halde yerinde 
bir hareket olur. Oyleyse, Musluman Turk sehri igin oncelikle imaret sitesini (kulliyeyi) tanimak gerekir. 
Sosyal teskilatlar butunlugu olarak tammlayabilecegimiz Osmanh imaret siteleri ug ana bolumden 
olusmaktaydi. 

ilk bolum mabet ve her seviyede egitim ogretim kurumu ile saghk kuruluslarmdan, 
misafirhanelerden, gesme, sebil ve sadirvanlardan, bahgeler, turbeler ve mezarliklardan, imaret 
(asevi) ve benzeri hizmet yapilanndan mutesekkildi. Bu birimlerin hepsine birden, yukanda da 
belirttigimiz gibi, hayrat deniliyordu. 

Kulliyenin ikinci bolumu, dukkan, han, hamam, garsi ve bedesten gibi is yerlerinden meydana 
gelmisti. Bu tur ticarethaneler ve Tmalathaneler birinci bolumdeki hizmet kuruluslanna gelir temin 
ettikleri igin akarat diye adlandinhyorlardi. imaret sitesi'nin uguncu bolumunu ise oncekilerin dis 
gevresinde yer alan meskenler teskil ediyordu. 

A.Toynbee, Tarihte §ehirler adh kitabinda, "butun sehirler, ya da daha dogrusu makinanin 
hukmettigi modern devir oncesi butun sehirler, az gok mukaddes sehirler idi. Bana oyle geliyor ki din, 
insan tabiatinda yer alan ayirici bir unsurdur, ve hig suphe yoktur ki, XVIII. yuzyil sonuna kadar her 
sehir diger cepheleriyle birlesen di 

nT bir cepheye sahipti. SanayT Devrimi'nden once, higbir yerde, higbir sehir, munhasiran siyasT 
bir sehir, ya da askerT bir sehir, veya dint bir sehir olmamistir. §ehirler birbirlerinden aynhyorlardi, 
gunku bu faaliyetlerden bir gogu, bunun igin digerlerini saf disi birakmaksizin oraya hukmediyorlardi" 
155 diyor. 

Musluman Turk sehri de bu degerlendirmenin disinda degildi. imaret Sitesi (Kulliye), ozellikle 
klasik Osmanh asirlannda, Musluman Turklerin inancina gore, daha oncede belirttigim gibi iman, 
dusunce ve eylem dengesi uzerine kurulmus bir kultur urunuydu. Bu insanlara gore, her seyin temeli, 
ferdin sahsT sorumluluguna ve hur iradesine dayaniyordu. Her insan butun insanhgin meselelerini 
kendi meselesi gibi hissetmeli, bunun igin gucu nispetinde gahsip uretmeli ve kendi ihtiyacindan 
fazlasini kendi hur iradesiyle diger insanlann ihtiyaglanni gidermek, sikintilanni gozmek igin 



375 



harcamahydi. Musluman Turk sehrinin hucresini olusturan bir imaret sitesi (kulliye) insa etmek, boyle 
bir diJsunce ve eylemi gerektiriyordu. 

insanlann yaraticilanyla diyaloga girebilmeleri ve Tmanlan geregi ibadetlerini yapabilmeleri igin 
imaret siteleri'nin merkezine cami konulmustu. insanin kendini asarak mukemmellesmesinin yolu 
buradan gegiyordu. Camiler ayni zamanda manevT etkilesim ve bilgi iletisim merkezleriydi. Halka 
agilan konferans salonlan islevini icra ediyorlardi. insanlann davranislanna yon veren degerler 
herkese burada ogretiliyordu. 

Bu deger ve bilgilerin ilk kaynagi, suphesiz vahiy ve sunnetti. Ancak bunlann yorumlanarak 
guncellestirilmesi, gozlem ve akla dayaniyordu. iste bu yolla degerlerin ve bilginin kazanilmasi ve 
ogrenilmesi, camiin etrafina yerlestirilmis mektep, medrese, darulhadis, darulkurra ve zaviyelerde 
gergeklestiriliyordu. 

Egitim ogretim parasizdi. Mektebin muallimleri musfik ve halTm olmak, talim ve terbiye usullerini 
bilmek zorundaydilar. Medreseler, ogretim elemani olan muderrisin kidemine ve bilgi birikimine gore 
mertebelendirilmisti. Her asamada daha ust seviyede dersler okutuluyordu. Bu muesseselerde sinif 
degil ders gegme sistemi vardi. Muderrisler tasradaki medreselerde tecrube kazandiktan ve 
olgunlastiktan sonra istanbul medreselerinde gorev alabiliyorlardi. Zaten hepsinin, vakfiyelere gore, 
faziletli, ilim ve irfanla ma'ruf, akITfenlerde ve nakIT ilimlerde segkin, asIT ve fer'T ilimlerde akranlanndan 
ustun ve sevimli olmalan gerekiyordu. 

Zaviyelerdeki egitim ogretim ise tasavvuf agirhkh idi. Her zaviyenin basinda bir seyh bulunuyor 
ve muritlerin terbiyesiyle mesgul oluyorlardi. Aynca zaviyelere yakin camilerde cuma gunleri vaaz 
etmek de onlann vazifeleri arasindaydi. Vakfiyelerde zaviyelere tayin edilecek seyhlerin salih, muttakT, 
agik kalpli, temiz, mutedeyyin, az seye kanaat eden, Rabbin takdir ve taksimine razi olan, yuksek 
seciyeli, herkes hakkinda iyilik dusunen, herkesi dogru yola goturen, ilim ve ameli nefsinde 
mezcetmis, nasihat ve irsad kabiliyetine sahip kisiler olmasi isteniyordu. Zaviyelerdeki seyh ve 
muritler, dua, ibadet, zikir ve raks gibi son derece disiplinli dint ve kulturel faaliyetleri yaninda, sosyal 
yardimlasmayi ve insanlara hizmeti zevk edinmis kisiler olarak, gelen gideni agirliyorlar ve bizzat 
kendileri ornek olmak sartiyla, temas kurduklan kisilerin ruhT egitimleriyle de mesgul oluyorlar, onlan 
irfan sahibi olgun insan (insan-i kamil) olarak yetistirmeye gahsiyorlardi.156 

Kulliye hayratinin diger bir unsuru olan imaretler (asevleri) genellikle mutfak, yemekhane, kiler, 
ambar, ahir, tuvalet ve odunluk ile misafirlerin yatacaklan tabhane odalanndan mutesekkildi. 
§uphesiz bu imaretler gerekli esya ile donatilmis olup, mevsimine gore gerekli erzak da satin 
ahniyordu. imaretlerin fonksiyonu, iginde bulundugu kulliyenin personeline, yorenin fakirlerine ve ister 
zengin ister fakir olsun butun misafirlere yemek vermekti. Aynca misafirler imaretin tabhane 
odalannda konaklayabilmekteydiler. imaret yoneticilerine de seyh deniliyordu. 

Vakfiyelere gore imaret seyhlerinin "guler yuzlu ve hos huylu", "dogru, dindar, halTm, mutevaz", 

kanaatkar, yumusak sozlu, uysal, kalp kirmaktan gekinen, asabT degil genis kalpli" olmasi 

376 



gerekiyordu. istanbul kulliyelerine bagli imaretlerden her birinde gunde ortalama 500-1000 kisi 
karsihksiz yemek yiyordu. D'Ohsson, bunlann sirf istanbul'da toplam sayilannin XVIII. yuzyilda otuz 
binder) daha fazla oldugunu belirtmektedir.157 

Kulliyelerin simdiye kadar anlattigimiz birimleri, saghkli insanlann, ruhT, zihnT, fikrT ve bedenT 
ihtiyaglanni karsilamak, onlan her bakimdan mutlu kilmak igin tesis edilmislerdi. Saghkli insanlar bu 
derece dusunulunce, hastalan unutmak elbette mumkun degildi. 

iste onlar igin de daru§§ifalar, yani sifa evleri insa edilmisti. Darussifamn genis hizmetli kadrosu 
iginde tabiplerin segimine ayn bir onem veriliyordu. Vakfiyelerdeki tasvirlere gore, onlarin, tip ilminde 
yetkili, tesrihte (agma, otopsi, anatomi) maharetli, kendisine saygi duyulan, bilgilerini tecrube ve 
ameliyat ile saglamlastirmis, sanatinin kaidelerini tecrube suzgecinden gegirmis, tababet ve hikmetin 
butun inceliklerine vakif, psikolojik durumlan gok iyi anlayan, ilag verirken tatlilikla ve yumusakhkla 
hareket eden, ilag Tmalinde tecrubeli, hangi ilacin hangi hastaliga iyi gelecegini hem nazan hem de 
uygulama agisindan iyi bilen, acizlik ve tembelligi kendilerine reva gormeyen, hastalann tedavisinde 
en guzel tedbirleri alan, hastalara yumu§ak davranip, onlara yaki 

ni gibi nezaket gosteren, onlan sik sik yoklayip hallerini soran, gerektigi zaman derhal 
hastasinin ba§ina ko§an ki§iler olmahydi. 

Goruldugu gibi, onbe§ ve XVI. yuzyillar Osmanli kulliyelerindeki tabiplerde aranan bu 
hususiyetler, gagimiz tip ve insanlik anlayi§indan farksizdi. 

Kulliyenin daha in§aati ba§lamadan once in§aat alanina su getirmek uzere su yollan §ebekesi 
in§a ediliyor, diger butun birimlerden once ge§meler ve hamam yapihyordu. Gaye i§gilerin banyo 
ihtiyaglanni gidererek rahat gali§malanm temin etmekti. Kulliyenin esas bolumlerinin in§asindan sonra 
ise vakif kurucusunun turbesinin yapimi, diger insanlann ebedT istirahatgahlan igin mezarhk ve 
bahgeler tesisiyle gevre duzenlemesi tamamlaniyor ve boylece kulliyenin tabiatla uyumu 
saglaniyordu. 

Elbette bunlarla is bitmiyordu. Qok fonksiyonlu bu kompleksin saghkli ve ebedT olarak 
isletilebilmesi surekli gelir kaynaklanna sahip olmasina bagliydi. Qunku buralarda yuzlerce insan 
gorev yapiyordu. Mesela, on altinci yuzyilda Mimar Koca Sinan'in muhtelif vakif kuruculan adma insa 
ettigi on dort imaret sitesinde (kulliye) toplam 2529 kisinin gahstigini biliyoruz.158 iste bu sitelerin 
bakim ve onanmini yapmak, personelin ucretini odemek igin, bu hizmet kuruluslanna surekli gelir 
temini gayesiyle, kulliye sahipleri, aynca muhtelif is yerleri de yaptirtmislardi. 

§ehrin fizikT yapismin ve ekonomisinin gelismesine onemli katki saglayan bu yapilasmaya bir 
ornek vermek gerekirse, Fatih Kulliyesi'nin akan olarak, istanbul ve Galata semtlerinde, dortbin ikiyuz 
elli dukkan, ug is ham, dorthamam, yedi burgaz (kosk), dokuz bahge ve gevresiyle birlikte bir butun 
olusturan bezzazistan (bedesten, esnaf garsisi) ve nihayet bin yuz otuz ev yaptinlmisti.159 



377 



TabiT burada soz konusu evler de diger binalar gibi vakfin kiralama yoluyla isletilen mal varhgmi 
olusturuyordu. Bunlann yaninda veya gevresinde yer alan mulk meskenlerle kulliye etrafinda olusan 
mahalle, semt veya site tamamlanmis oluyordu. TabiT birinin bittigi yerde diger imaret sitelerinin 
(kulliyelerin) birimleri bashyor, boylece buyuk bir sehrin dokusu olusuyordu. Her site, gevreyle uyum 
iginde, sehrin "ilerideki siluetini ve karakterini" belirleyecek bigimde tasarlanmisti. Mesela, 
Suleymaniye, yakin ve uzak gevresiyle oyle bir butunlesmisti ki, "ana kubbeden baslayarak yan 
kubbelere, revaklara kadar uyum iginde inen, yakin yapilara atlayip uzak gevreye kadar yayilan, sonra 
tekrar ayni uyum iginde baska bir anitin ana kubbesine dogru yukselen bir dalgalanmanin pargasi 
olmustu". "...Sinan'in Suleymaniye sirtlannda baslatip kendinden sonraki ustalarm ve halkin Marmara 
kiyilanna indirdikleri bu mTmarT, 20. yuzyilm agik eser kavraminin ozgun bir ornegi" idi. 160 

Elbette mukemmel sehir, ideal site igin sehrin mTmarT agidan tabiatla uyumu yetmezdi. Butun bu 
yapilasmamn insanlarla da uyum iginde olmasi gerekirdi. Arastirmalar klasik Osmanh donemi Turk 
sehrinde bunun sagladigini gosteriyor. 

Yukanda fizikT agidan ve iginde gahsan bazi gorevliler agisindan tipolojisini gizmeye gahstigimiz 
imaret siteleri (kulliyeler), sosyal butunlesmenin gergeklestigi yerlerdi. 

Medresenin hoca ve talebeleri, yemek saatlerinde imarette, kulliyenin diger gorevlileri, gevrenin 
fakirleri ve baska yerlerden oraya gelen yolcularla; yukanda zikredilenlerden baska sehir halkinin 
muhim bir kesimiyle de gunde bes vakit camide bir arada ve igige bulunmaktaydilar. Kulliyenin 
merkezinde yeralan cami ile sehrin diger cami ve mescidleri, yukanda da belirtildigi uzere 
Osmanlilann universitesi durumunda olan medresenin halka agilan kapilan, konferans salonlan idi. 
Medresede elde edilen ve uretilen bilgiler, medresenin hocalan ve talebeleri tarafindan bu salonlar 
sayesinde halka aktanlabilmekteydi. 

Ulkenin gesitli yorelerinde bulunan diger camiler de ayni fonksiyonu Tfa etmekteydiler. Bilindigi 
gibi, medresede ogretime her sene ug ay ara verilmekte, talebeler ulkenin muhtelif bolgelerine 
dagilmakta ve sozkonusu camiler vasitasiyla medresedeki bilgiyi memleketin en iicra koselerine 
kadar yaymaktaydilar. Boylece herkes orgun ogretime gitme imkani bulamamasma ragmen, imaret 
sitelerinde gergeklestirilen surekli egitim-ogretim sayesinde ulkenin her yaninda ortak bir kultur 
olusmaktaydi. Bu vakif imaret siteleri sayesinde, ayni kultur degerlerini ve ayni davranis normlarim 
benimseyen halk, ortak kimligine kavusuyor ve boylece sosyal butunlesme yayginlasiyordu.161 

Tipolojisini gizmeye gahstigimiz bu sosyo-kulturel yapilanma sadece istanbul'da degil, 
oturanlannin iktisadT imkanlan olgusunde, Osmanh ulkesinin butun sehirlerinde gergeklestirilmeye 
gahsilmisti. Boylece vakif kulliyeler etrafinda gelisip sekillenen sehirler, vakif kopruler ve yollarla 
birbirine baglanmisti. 

Bu yol sebekelerinin her menzilinde yer alan vakif kervansaraylar, dunyanin simdiye kadar 
gergeklestirdigi en medenT ve insanT muesseseleriydi. Selguklu veziri Celaleddin Karatay'in on uguncu 

378 



yuzyilda Kayseri yakinlannda vakif olarak kurdugu, Osmanh doneminde de islevlerini surdurmus olan 
ve hala muhtesem bir sanat abidesi olarak ayakta duran kervansarayi bunlardan biridir. 

Anadolu'nun ulasim sebekesini ve ticaret yollanni canli bir sekilde ayakta tutan kervansaraylar 
zinciri iginde yer alan bu kervansarayda, seyyahlann anlattiklanna gore, "yazlik koskler ve kishk 
mekanlar vardi". Burada her mevsimde her seyi bulmak mumkundu. Kervansarayin ashanesi yemek 
takimlanyla, hastahane ise yatak takimlanyla donatilmisti. Hastahanede, aranan her ilag 
bulunabiliyordu. Hamam her zaman hizmete agikti. Yolculann hayvanlannin bannacagi yerler de 
mevcuttu. 

Kervansaray'da maaslanm vakiftan alan birgok gorevli gahsmaktaydi. Kervansaraya gelen 
(Musluman, kafir, hur ve kole) heryolcuya esit olarak yemek ikram ediliyordu. Gerektiginde yolculann 
ayakkabilan tamir ediliyor, ayakkabisi olmayanlara yenisi veriliyordu. Hayvanlann nallanmasi dahil 
herturlu bakimlan da bedavaydi. Hasta hayvanlann tedavisi igin bir baytar gorevlendirilmisti. 

Hastalanan yolcular muayene edildikten sonra, kendilerine gerekli ilaglar veriliyor ve tedavileri 
yapihyordu. Sihhatine kavusmaksizin kimse di§an birakilmiyordu. Olum vaki olursa yine vakfin 
imkanlanyla cenazeler ebediyete ugurlaniyordu.162 

Karahanlilardan Osmanhlara klasik donem butun Turk Dunyasi, Celaleddin Karatay gibi, gok 
gah§arak gok kazandigi halde, dunyanin gegiciligine inandigi igin maddenin ve servetin esaretine 
du§meyen, servetlerini insanhgin sosyo-ekonomik ve kulturel hizmetlerine sunarak ebedTle§tiren 
insanlann kurmu§ olduklan bu tur vaktf muesseseleriyle, hayrat ile donatilmi§ti. 

Ula§im §ebekesi uzerinde kervansarayi bulunmayan menzillerde, belli olgude ayni fonksiyonu 
icra eden zaviye, tekke veya misafirhaneler vardi. I64I-I642 yillannda, ug arkadasiyla birlikte, Misir'dan 
istanbul'a kadar 67 gunluk bir yolculuk yapan Samuel ben David Yemsel, yollan boyunca her gece bir 
han veya kervansaray bulduklanni, ham ve kervansarayi olmayan iki kuguk kasabada yolculara tahsis 
edilmis misafir odalannda agirlandiklanm yazmaktadir.163 

Sadece insam degil, her canhyi koruma altina alan Turk Hayrat ruhu, on besinci yuzyildan 
itibaren kuslar igin de koskler yapmaya baslanmasina vesile olmustur. "Kus sarayi" da denilen bu 
vakif "kus evleri"nin bazilan, minareleri, yuksek kenarh kubbeleri, hilal bigimindeki alemleriyle birer 
selatin camiini andirmakta ve olaganustu isgilikleriyle dikkati gekmektedir. Bu kus evlerini buyuk bir 
ilgiyle gozleyen Avusturya Sefiri Busbeck, I550'lerde soyle yazmaktadir. "Turkiye'de hersey 
insanTlesmis, herkati yumusamistir. Hayvanlar bile". 164 

Bu yumusamamn, bu sevginin temelinde yatan bir inang sistemi vardi. Klasik donem Turk 
dunyasinda vakif kuran hayrat sahibi insanlar, bu dunyanin gelip gegici bir misafirhane olduguna; 
fakat Tann'ya donduruldugunde ebedT hayatm mutlulugunu elde edebilmek igin, bu dunyada iken gok 
gahsmak ve elde edilen kazanci, insanlan daha bu dunyada iken mutlu kilabilmek igin harcamak 
gerektigine inaniyorlardi. 

379 



Dunyamn gegiciligine inanmak, islam dunyasinin geri kalis sebeplerinden biri oldugu sanilan 
"dunyadan el-etek gekme, miskinlesme ve kor bir tevekkule boyun egme" anlamina gelmiyordu. Bu, 
"ask ahlaki" iginde, insanca galisarak kazanmak ve kazandigim insanhgin mutlulugu igin harcayarak 
ebediyete ulasmak anlamina geliyordu. Bu, maddenin esaretinden kurtulmakla mumkundu. Sevgi 
isiydi. 

XIII. yuzyilin buyuk Turk sairi Yunus Emre, "Ne varhga sevinurem/Ne yokluga 
yerinurem/lskunila avunuram/Bana seni gerek seni" misralanyla, insanin maddeye ve dunyaya karsi 
hurriyetini dile getiriyordu. Varhk sahipleri de ellerinde mevcut mal varhklanni diger insanlann 
mutlulugu igin vakfederek, bu hurriyeti bizzat yasiyorlardi. 

Yunus'un "Ben gelmedim da'viyugun/Benim isim seviyugun/Dostun evi gonullerdir/Gonuller 
yapmaya geldim" seklinde ifade ettigi sevgiyle hareket eden insanlar, kurduklan vakiflarla gonuller 
yapmaya galisiyorlardi. Qahsarak kazanmanin ve kazanci insanin mutlulugu igin harcamanin gayesi 
bu idi. Vakiflar bu gayenin gergeklestirilmesi igin en iyi yol olarak goruluyordu. Ulkeyi mamur ve 
insanlan mutlu kilan her vakif ya da hayrat Yunus Emre'nin dile getirdigi sevginin meyveleriydi.165 

Her turlu dengenin bozuldugu gunumuz dunyasinin yukanda agiklamaya gahstigimiz hayrat 
ruhuna ihtiyaci vardir. Bu ruhun iyi anlasilmasi ve gagin ihtiyaglanna gore uygulama alanina 
konulabilmesi, yeni medeniyetlerin yaratilmasina yol agabilir. 



1 Fuad Koprulu, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, TTK Yayini, 3. bs., Ankara, 1988. 

2 Osmanh Devleti'nin kurulusu hakkinda ileri surulen gorusler igin bu konudaki makaleleri 
biraraya toplayan su kitaba bakilabilir: Sogutten istanbul'a-Osmanli Devleti'nin Kurulusu Uzerine 
Tartismalar-(Derleyen: Oktay Ozel, Mehmet Oz), imge, Ankara, 2000. 

3 "Pes medine-i fadila evvel oldur ki, eshasin ictima'i esas-i iktisab-i hayrat-i umur ve 
ictinab-i rezayil ve surur uzere muesses olmus ola. ", Kinahzade AN Qelebi, Ahlak-i AlaT, istanbul, 
1248 H.,s. 104-106. 

4 FarabT (61. 950)'nin onbesten fazla baski yapan bu eseri Ahmet Asian tarafindan Turkgeye 
gevrilmistir (Ankara, 1990). 

5 F. Siimer, Oguzlar (Turkmenler). 3. bs., Ara Yayinlan, istanbul. 1980, s. 92-199; O. Turan, 
Turk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi. 3. bs., Nakislar Yayinevi, istanbul. 1979, s. 247-463. 

6 Mesela bk. Tursun Bey, TarTh-i Ebu'l-Feth (Hz. Mertol Tulum), Baha Matbaasi. istanbul 
1977, s. 10 vd. islam toplumlannda sosyal orgutlenme ve tabakalasma konulan genelikle, adab 
kitaplan, nasihatnameler ve siyasetnamelerde ele ahnmistir. Mesleklere gore gruplara (tabaka) 
bolunmus toplum kavrami dokuzuncu asirdan itibaren el-KindT, FarabT (61. 950), ibni Sina (61. 1037) ve 

380 



GazalT (61. 1111) gibi dusijnurler tarafindan ele ahnmis; Nasireddin el-TusT (1201-1274) 'de en guzel 
anlatimini bulmus, Celaleddin DevvanT tarafindan herkesin anlayacagi bigime sokulmustur. Bu 
gelenek Osmanlilarda, Tursun Bey, AkhisarT, Katip Celebi, Kinahzade AN tarafindan gelistirilerek 
devam ettirilmistir. Bkz. Kemal H. Karpat, Ortadogu Osmanli Mirasi ve Ulusguluk (gev. Recep 
Boztemur), imge, Ankara 2001, s. 12 vd. 

7 Kur , an,XLIII/32. 

8 Damad ibrahim Pasa Vakfiyesi, Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi, Kasa no: 1 73, s. 11-1 3. 

9 Tursun Beg, a.g.e., s. 12. 

10 Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, II, (gev. R. R. Arat), s. 36, 43, 155, 393-398. 

11 Siyasetname (haz. M. A. Koymen), Kultur Bakanhgi yayinlan, istanbul, 1990. 

12 Bulak, 1833, s. 47. 

13 Zeki Arslanturk, Naima'ya Gore Osmanli Devleti'nin Cokus Sebepleri, Kultur Bakanhgi 
Yayinlan, Ankara 1989, s. 44 vd. 

14 Osmanhlann yan resmT hukuk kulliyatindan bir digerini de Molla Husrev (61. 1480) 'in 
Gureru'l-Ahkam adh eseri ve bu esere kendisinin yazdigi Dureru'l-hukkam ft serhi Gureri'l-Ahkam adh 
serhi teskil ediyordu. Bu eserlerde yazann Osmanli tecrubesinden kaynaklanan gorusleri de vardir. 
Durer ve Gurer defalarca serhedilmis ve birgok kez basilmistir (istanbul, 1257-1329 arasinda ondort 
defa, ve aynca 1967, 1978). 

15 Mesela istanbul, 1252, 1258, 1264, 1288; Bulak, 1263; Bombay, 1278. 

16 ibrahim el-HalebT ve eserleri igin bkz. §ukru Selim Has, "HalebT, ibrahim b. Hz. 
Muhammed", Turkiye Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi, c. 15, istanbul 1997, s. 231-232. 

17 M. D'Ohsson, Tableau General de I'Empire Ottoman, c. I, Paris, 1788, s. 22 vd. 

18 M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 35 vd. 

19 Bu iki grup arasindaki ayinm son derece agik ve asilmaz idi. Bu konuda B. Lewis soyle 
yaziyor: "...kardesi yabancidan ayiran oncelikle ve ozellikle din idi. Musluman igin, ulkesi, irki ya da 
dili ne olursa olsun her dindas bir kardes idi: Hinstiyan komsusu, inanmayan kendi atalan 
yabancilardi" (Islam et lai'cite, Paris, Fayard, s. 288). 

20 Cogulu Kuffar ya da Kefere 'dir. 

21 Arapgasi El-Kufru milletun vahideh bigimindedir. 

381 



22 M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 43-44. 

23 M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 45. 

24 M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 46-47. Zindiklar ve mulhidler hakkinda bir analiz igin bkz. A. Y. 
Ocak, Osmanli Toplumunda Zindiklar ve Mulhidler (1 5. -1 7. yuzyillar), Tarih Vakfi, istanbul, 1 998. 

25 imme's-seyf ve imme'l-islam. M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 47-48. 

26 M. D'Ohsson, a.g.e., c. I, s. 35-52. 

27 Osmanli ssyal ve ekonomik tarihinin onemli kaynaklan olan bu Tahrirler igin bkz. H. 
halcik, Osmanli imparatorlugunun ekonomik ve sosyal tarihi, Eren, istanbul, 2000, s. 174 vd. 

28 0. L. Barkan, "894 (1488/1489) Yih Cizye Tahsilatina Ait Muhasebe Bilangolan", Belgeler, 
TTK, Ankara, 1964, I, 1-117. 

29 H. inalcik, Osmanli imparatorlugunun ekonomik ve sosyal tarihi, s. 61-62. 

30 Karaman eyaleti, Konya, Beysehri, Aksehir, Aksaray, Nigde, Kayseri ve igel 
sancaklanndan olusuyordu. 

31 Zulkadriye eyaleti, Maras livasi ile Bozok ve Kirsehir kazalanndan mutesekkildi. 

32 Diyarbekir eyaleti, Amid, Mardin, Musul, Sincar, Arapgir, Ergani, Cermuk, Siverek, Kigi, 
Cemiskezek, Harput, Ruha (Urfa), Ana, Deyrve Rahbe livalan ile Hisni Keyfa kazasindan olusuyordu. 

33 KadTm ve Hadis Rum eyaleti, Amasya, Corumlu, Tokat, SarkTkarahisar, Canik, Trabzon, 
Malatya, Divrigi, Larende, Kemah ve Bayburt livalanndan mutesekkildi. 

34 O. L. Barkan, "Essai sur les donnees statistiques des registres de Recensement dans 
I'Empire ottoman aux XVe et XVIe siecles", Journal of the Economic and Social History of the Orient, 
I. 1957. s. 19-23. 

35 O. L. Barkan. "Essai sur les donnees statistiques..., s. 20-23. 

36 F. Braudel, La Meditterranee et le Monde meditterrrineen a I'epoque de Philippe II, Paris, 
1949, s. 137. 

37 Barkan, "Research on the Ottoman fiscal surveys", (der. ), M. A. Cook, Studies, 1970, 
169'dan naklen inalcik, H. inalcik, Osmanli imparatorlugunun ekonomik..., s. 64-65. 

38 H. inalcik, Osmanli imparatorlugunun ekonomik..., s. 65. 



382 



39 1844 genel nufus sayimina gore Osmanh Devleti'nin toplam nufusu, 35. 350. 000'dir. 
Muslumanlar, genel nufus iginde %58. 1 3'luk bir orana sahiptiler. Ortodoks (%38. 84) ve Katolik (%2. 
55) Hiristiyanlann genel nufus igindeki orani %41. 39, Yahudiler'inki ise %048 idi. XVI. yuzyil 
basindaki oranlarla XIX. yuzyil ortalanndaki bu oranlann neredeyse ayni olgtiler iginde kalmasi son 
derece ilgi gekicidir. Ancak bundan sonra buyuk toprak kayiplan ve kaybedilen ulkelerden gelen 
Musluman gogler nufus oranlanni tamamen degistirecektir. Mesela 1897'de Muslumanlann genel 
nufus igindeki orani %74'e yukselmisti. Bunu sirasiyla Rumlar (%13. 49), Ermeniler (%5. 47) ve 
Bulgarlar (%4. 36) takip etmekteydi. Bkz. Bahaeddin Yediyildiz, "Osmanh Toplumu", Osmanh Devleti 
ve Medeniyeti Tarihi (Editor: E. ihsanoglu), istanbul, 1994, s. 468-470. 

40 Kurucusunun adini tasiyan Alifakihler ve gadirlan olan yoruklerin oturdugu koy anlamina 
gelen Cadirh. 

41 Hadimlar, Manendler, Mumcilarve Nakish. 

42 Mesela bkz. C. Gandev, "Islam and the islamisation policy of the Ottoman Government", 
in Istorija na Balgarija, Sofia, I983, IV, s. 54-63. 

43 Buradaki degerlendirmeler, bolgeyle ilgili olan ve dordu Basbakanhk Osmanh Arsivi'nde, 
digeri Tapu Kadastro Genel Mudurlugu Kuyud-i KadTme Arsivi'nde bulunan, sirasiyla 1455, 1485, 
1522, 1547 ve 1613 tarihli Tahrir Defterleri'nin analizinden elde edilen verilere dayanmaktadir. Bkz. B. 
Yediyildiz, Ordu Kazasi Sosyal Tarihi, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yayini, Ankara, 1985. 

44 Bucak, kose ya da gunumuzde dogrudan idarT bir birim adi olarak kullanildigi gibi, ozel 
sahis adi olarak da kullamlmaktadir. Bkz. Aydil Erol, Sarkilarla, Siirlerle, Turkulerle ve TarihT 
Orneklerle Adlanmiz, Ankara 1989, s. 48. 

45 Bedir'e mensup kisilerden olusan boluk, yani askerT birlik, sosyal grup ya da idarT birim. 
Lu, lu eki alanlar hep ayni manayi tasimaktadirlar. 

46 Aynca ozellikle bkz. B. Yediyildiz, Ordu Kazasi..., s. 52 vd. 

47 B. Yediyildiz ve Us. Ustun, Ordu Yoresi Tarihinin Kaynalan-1455 Tarihli Tahsisk Defteri-, 
TTK Yayani, Ankara, 1992. Aynca bkz. B. Yediyildiz, Ordu Kazasi..., s. 52 vd. 

48 Bkz. B. Yediyildiz, Ordu Kazasi, s. 99. 

49 Bununla birlikte, XVIII. yuzyildan itibaren, ozellikle ondokuzuncu yuzyilda bolgeye yeni bir 
hnstiyan nufus akisi baslamistir. Bunlar genellikle sehirlere ya da o zamana kadar bos olan guzlelere 
yerlesmislerdir. SiyasT amagla yerlestikleri sezilmektedir. Osmanh Devleti'nin merkezT otoritesi 
zayifladikga bunlar, Turklere